Fon Kilidi Nedeniyle Sözleşmeyi İfa Edemiyorum: Aşırı İfa Güçlüğü (TBK m.138) Uygulanır mı? 2026 — Yargıtay HGK Ölçütleri, Tacirin Öngörme Yükü (TTK m.18/2), İhtirazi Kayıt, Kira ve Eser Sözleşmesi, Cezai Şart (TTK m.22)

Fonları işleme kapatılan şirketlerin en sık sorduğu soru şudur: nakdimiz kilitliyken tedarikçiye, kiraya verene veya bankaya olan borcumuzu ödeyemiyorsak, sözleşmenin uyarlanmasını isteyebilir miyiz? TBK m.138, sözleşme yapılırken öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve ifanın istenmesini dürüstlük kuralına aykırı kılacak ölçüde borçlu aleyhine bir değişiklik yaratırsa, henüz ifa etmemiş veya haklarını saklı tutarak ifa etmiş borçluya uyarlama, olmazsa dönme veya fesih hakkı verir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu dört şartı birlikte arar, uyarlamayı istisnai sayar ve somut olayın koşullarına göre tacirden ekonomik krizleri öngörmesini bekler. Görüşümüze göre fon kilidi nedeniyle bir para borcunun uyarlanması güç bir taleptir: para borcu imkânsızlaşmaz, nakdin fona yatırılması şirketin kendi kararıdır ve bozulan şey çoğu zaman sözleşmenin dengesi değil şirketin likiditesidir. Buna karşılık sözleşmenin konusu veya temeli doğrudan fona bağlanmışsa, sözleşmede uygun bir mücbir sebep veya uyarlama kaydı varsa ya da kira gibi özel hükümler devreye giriyorsa durum değişebilir. Bu yazıda dört şartı fon kilidi üzerinden tek tek inceliyor, Yargıtay’ın ölçütlerini, sözleşme türlerine göre farkları, ihtirazi kaydın önemini, cezai şarttaki TTK m.22 sınırını, uyarlama davasının usulünü ve alternatif yolları örnek metinlerle anlatıyoruz.

TBK m.138 Ne Diyor? Madde Metni ve Dört Şart

Kısa cevap: TBK m.138, sözleşmeye bağlılık ilkesinin istisnasıdır. Borçlu, dört şart birlikte gerçekleşirse hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün değilse dönmeyi, sürekli edimli sözleşmelerde kural olarak feshi isteyebilir. Madde yabancı para borçlarında da uygulanır (TBK m.138/2).

Maddenin birinci fıkrası şöyledir: “Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Sürekli edimli sözleşmelerde borçlu, kural olarak dönme hakkının yerine fesih hakkını kullanır.”

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 05.10.2022 tarihli ve E.2020/687, K.2022/1259 sayılı kararında bu dört şartı ayrı ayrı saymış ve hukukumuzda sözleşmeye bağlılık (ahde vefa) ile sözleşme serbestliği ilkelerinin kabul edildiğini, sözleşmenin kural olarak yapıldığı andaki gibi uygulanması gerektiğini vurgulamıştır. Uyarlamanın istisnai niteliği Yargıtay’ın yerleşik ifadesidir: sözleşmeye müdahale (uyarlama) müessesesi istisnai, tali ve yardımcı niteliktedir (YHGK, 15.10.2003, E.2003/13-599, K.2003/599; Yargıtay 3. HD, 02.06.2021, E.2021/3302, K.2021/5923). İspat yükü, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça hakkını dayandırdığı olguları ispat edecek tarafa, yani uyarlama isteyen borçluya düşer (TMK m.6). TBK m.138’in genel çerçevesi aşırı ifa güçlüğü ve sözleşmenin uyarlanması yazımızda anlatıldı; bu yazı, maddenin fon kilidine uygulanmasına odaklanır.

Hukukçular Evi Ankara Bu Süreçte Şirkete Ne Yapar?

Uyarlama talebinin başarısı, ilk günlerde atılan adımlara ve sözleşmenin doğru okunmasına bağlıdır. Hukukçular Evi Ankara bu süreçte şirketlere aşağıdaki işlerde destek verir.

Önce Ayrım: İmkânsızlık, Mücbir Sebep ve Aşırı İfa Güçlüğü

Kısa cevap: Kanun, sözleşmeden sonra ortaya çıkan güçlükleri üç ayrı kurumla düzenler. İfa borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer (TBK m.136). Mücbir sebep, sözleşmede tanımlanmışsa sözleşmeye, tanımlanmamışsa genel ilkelere göre değerlendirilir. Aşırı ifa güçlüğünde ise edim hâlâ yapılabilir, ancak ifanın istenmesi dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde ağırlaşmıştır (TBK m.138). Görüşümüze göre fon kilidi çoğu zaman bu üçünden hiçbirine kolayca oturmaz.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 25.01.2022 tarihli ve E.2019/19-58, K.2022/40 sayılı kararında, davacının komşu ülkedeki iç savaşı mücbir sebep olarak göstererek yaptığı iade talebini yerinde görmeyerek mücbir sebebin mutlak ve kaçınılmaz olarak borcun ihlaline sebep olması gerektiğini belirtmiş ve protokolü imzalayan tacir davacının, imza sırasında süren olayların etkilerini öngörebilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Görüşümüze göre bu ölçüt fon kilidine uygulandığında, kilidin şirketin kontrolü dışında gerçekleştiği kabul edilse bile, ödeme borcunun başka kaynaklardan (kredi, alacak tahsili, varlık satışı) karşılanamayacağı gösterilmedikçe mutlak ve kaçınılmaz bir engelden söz etmek güçtür. Fon kilidinin tedarikçi, kira ve çek borçlarına etkisi ile ilk on beş günün yol haritası şirketimin parası fonda kilitli yazımızda anlatıldı.

Dört Şartın Fon Kilidine Uygulanması

Kısa cevap: Görüşümüze göre fon kilidi, birinci şart olan olağanüstülük ve öngörülemezlik bakımından savunulabilir bir olaydır; ancak ikinci ve üçüncü şartlar para borçlarında ciddi engellerdir. Dördüncü şart ise tamamen şirketin elindedir ve en sık kaybedilen şarttır.

Üçüncü şarttaki ayrım uygulamada belirleyicidir. TBK m.138 “sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguların” borçlu aleyhine değişmesini arar. Döviz cinsinden kira veya maliyetleri beklenmedik biçimde artan uzun süreli tedarik sözleşmelerinde değişen şey karşılıklı edimlerin birbirine göre değeridir; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da uyarlama incelemesinde döviz kurlarındaki ani ve aşırı iniş ve çıkışların değerlendirilmesini istemiştir (YHGK, 05.10.2022, E.2020/687, K.2022/1259). Fon kilidinde ise tedarikçinin malının veya kiraya verenin taşınmazının değeri ile şirketin ödeyeceği bedel arasındaki ilişki çoğu zaman değişmemiştir; değişen, şirketin bu bedeli ödeyecek nakde erişimidir. Görüşümüze göre borçlunun mali durumunun bozulması tek başına sözleşme dengesinin bozulması sayılmaz. Maliyetleri veya dövizi artan sözleşmelerde uyarlamanın nasıl değerlendirildiği maliyetler veya döviz aşırı arttı yazımızda anlatıldı.

Tacirin Öngörme Yükü: Basiretli İş Adamı Ölçütü (TTK m.18/2)

Kısa cevap: Her tacir, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek zorundadır (TTK m.18/2). Yargıtay bu ölçütü uyarlama davalarında öngörülemezlik şartının değerlendirilmesinde kullanır ve somut olayda krizin işaretlerinin sözleşme tarihinde belirgin olup olmadığını dikkate alarak tacirden ekonomik dalgalanmaları ve krizleri öngörmesini bekler. Tacir sıfatı ağır bir etkendir, ancak tek başına ret sebebi değildir; görüşümüze göre şirketlerin fon kilidine dayanan uyarlama talepleri bu nedenle daha sıkı bir incelemeye tabidir.

Görüşümüze göre fon kilidine dayanan bir uyarlama talebinde tacir şirketin göstermesi gereken şey, nakdi fonda tutma kararının basiretli bir iş adamının o tarihteki bilgiyle verebileceği bir karar olduğudur: fonun türü, izahnamedeki risk açıklamaları, portföyün dağılımı, şirketin nakit politikası ve karar süreçleri. Bu belgeler, aynı zamanda şirket içinde yöneticilerin sorumluluğu tartışmasında da kullanılacağından tutarlı hazırlanmalıdır. Grup şirketlerinde nakdin nasıl yönetildiğinin hukuki sonuçları grup şirketlerinde fon kilidi ve nakit havuzu yazımızda anlatıldı.

Hangi Durumlarda Uyarlama veya Sözleşmesel Koruma Gerçekten Gündeme Gelebilir?

Kısa cevap: Görüşümüze göre fon kilidi, sözleşmenin konusu veya temeli fonla doğrudan bağlantılıysa, sözleşmede ödeme borçlarını da kapsayan bir mücbir sebep veya uyarlama kaydı varsa ya da kanunun sözleşme türüne özgü bir hükmü devreye giriyorsa daha güçlü bir dayanak oluşturur. Genel bir para borcunda ise en gerçekçi araç, alacaklıyla yapılacak yazılı erteleme protokolüdür.

Sözleşmedeki mücbir sebep kaydı okunurken üç soru sorulmalıdır: kayıt ödeme borçlarını açıkça kapsıyor mu, yoksa yalnız mal teslimi veya hizmet ifası gibi edimleri mi sayıyor; “idari makamların kararları”, “finansal piyasalarda işlemlerin durdurulması” veya benzeri bir olay sayılmış mı; kayıt bildirim süresi ve biçimi öngörüyor mu. Görüşümüze göre kaydın öngördüğü bildirim yapılmadan kayda dayanmak, karşı tarafa güçlü bir savunma verir. Tedarikçiyle erteleme görüşmesinin nasıl yapılacağı ve yazıdaki her cümlenin sonucu tedarikçiye ödeme erteleme ve yapılandırma talep yazısı yazımızda, banka kredisi bakımından yapılandırma ise şirketimin parası fonda kilitli, banka kredisini ödeyemiyorum yazımızda anlatıldı.

Dördüncü Şart: Ödemeye Devam Ediyorsanız İhtirazi Kayıt

Kısa cevap: TBK m.138, borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmasını arar. Kayıt düşülmeden yapılan ödeme, o ödeme bakımından uyarlama hakkını ortadan kaldırabilir. Fon kilidine rağmen güçlükle ödemeye devam eden şirket için bu, dosyanın en kolay korunabilecek ve en kolay kaybedilebilecek şartıdır.

Sözleşme Türüne Göre Özel Hükümler: Kira, Eser, Kamu İhalesi

Kısa cevap: Bazı sözleşme türlerinde kanun, TBK m.138’in yanında veya onun yerine uygulanacak özel hükümler öngörür. Kirada önemli sebeple olağanüstü fesih (TBK m.331) ve kira bedelinin belirlenmesi (TBK m.344), götürü bedelli eser sözleşmesinde yüklenicinin uyarlama hakkı (TBK m.480/2) ve kamu ihale sözleşmelerinde 4735 sayılı Kanun’un kendi rejimi bunlardandır.

Tacir veya tüzel kişi kiracıların işyeri kiralarında TBK m.331’in uygulanmasını erteleyen geçiş hükmünün (6217 sayılı Kanun geçici m.2) süresi 01.07.2020 tarihinde dolmuştur; bu nedenle hüküm bugün şirket kiracılar bakımından da uygulanabilir. Kira uyarlama davasının dilekçe örneği kira uyarlama dava dilekçesi yazımızda, kamu ihale yüklenicileri için fon kilidinin sonuçları ise kamu ihale yüklenicisi için fon kilidi yazımızda yer alıyor.

Uyarlama Beklenirken Temerrüt İşler: Faiz, Dönme ve Cezai Şart (TTK m.22)

Kısa cevap: Uyarlama talebi veya davası, görüşümüze göre borcun muacceliyetini ve temerrüt sonuçlarını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Belirli vadede ödenmeyen borçta borçlu, vadenin geçmesiyle temerrüde düşer (TBK m.117). Tacir borçlu, aşırı olduğu iddiasıyla cezai şartın indirilmesini mahkemeden isteyemez (TTK m.22); ancak Yargıtay, tacirin ekonomik mahvına yol açacak ölçüdeki cezai şartı ahlaka aykırı sayarak kısmen veya tamamen iptal edilebileceğini kabul eder.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 14.09.2021 tarihli ve E.2017/(19)11-943, K.2021/984 sayılı kararında, cezai şartın borçlu tacirin iktisaden mahvına neden olacak ve ticari faaliyetini sürdürmesine imkân tanımayacak derecede ağır ve yüksek olması hâlinde, bu şartın ahlak ve adaba aykırı sayılarak kısmen veya tamamen iptal edilebileceğini kabul etmiş; bunun için sözleşmenin düzenlendiği tarihte tarafların iktisadi durumunun ve borçlunun ödeme gücünün bilirkişi incelemesiyle belirlenmesi gerektiğini belirtmiştir. Değerlendirmenin sözleşme tarihine göre yapılması, sonradan ortaya çıkan bir likidite sıkıntısının bu istisnaya doğrudan dayanak olmasını güçleştirir. Görüşümüze göre istisna, fon kilidi yaşayan şirket için ancak cezai şart sözleşme tarihindeki mali durumuna göre de ölçüsüz ise işe yarar ve somut mali tablolarla desteklenmelidir. Faiz hesabının ayrıntıları fon davasında faiz rejimi yazımızda anlatıldı.

Uyarlama Davası: Görev, Arabuluculuk, Tedbir ve Talep

Kısa cevap: Her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili sözleşmeden doğan uyarlama davası ticari davadır (TTK m.4) ve asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.5/1). Ticari davalarda dava şartı arabuluculuk, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları için öngörülmüştür (TTK m.5/A); görüşümüze göre salt uyarlama talebi bu sayımda yer almaz. Talep bir para alacağı veya menfi tespitle birleştirilirse durum tartışmalıdır; uygulamada para ve para dışı taleplerin birlikte ileri sürüldüğü davalarda arabuluculuk aranmadığını belirten kararlar da bulunduğundan, görüşümüze göre ihtiyaten arabulucuya başvurmak riski azaltır. Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda ise arabuluculuk dava şartıdır (HUAK m.18/B).

Görüşümüze göre fon kilidine dayanan bir uyarlama davasında dilekçenin omurgası şu belgelerden oluşmalıdır: sözleşme ve eki ödeme planı; fona yatırım kararları ve tarihleri; fonun izahnamesi ve risk açıklamaları; Kurul kararları ve fonun işleme kapatıldığı tarih; şirketin nakit akış tablosu ve diğer finansman kaynaklarına başvuru belgeleri; ihtirazi kayıtlar ve müzakere yazışmaları. Uyarlamanın içeriği de somut olmalıdır: bedelin indirilmesi, ödeme planının değiştirilmesi veya belirli bir dönem için faizin sınırlanması gibi. Görüşümüze göre uyarlama, edim dengesini yeniden kurmayı amaçlar; yalnız borçlunun nakit sıkıntısını gidermek için vade verilmesi talebi bu amaçla bağdaştırılmalıdır. Arabuluculuk başvurusunun nasıl yapılacağı fon uyuşmazlığında arabuluculuk başvuru dilekçesi yazımızda anlatıldı.

Uyarlamanın Yanında: Protokol, Konkordato ve Zararın Kaynağına Başvuru

Kısa cevap: Uyarlama davası uzun ve belirsiz bir yoldur. Görüşümüze göre şirketin önceliği, alacaklıyla yazılı bir erteleme veya yapılandırma protokolü yapmak; borçlar nakit akışını aşıyorsa konkordatoyu zamanında değerlendirmek ve fon kilidinden doğan zararı sorumlulara karşı istemektir. Borçlarını vadesinde ödeyemeyen veya ödeyememe tehlikesi altında bulunan borçlu, konkordato talep edebilir (İİK m.285).

Görüşümüze göre fon kilidi nedeniyle şirketin alacaklılarına ödemek zorunda kaldığı temerrüt faizi, cezai şart ve benzeri kalemler, kilidin sorumlularına yöneltilecek tazminat talebinin zarar kalemleri arasında yer alabilir. Görüşümüze göre Sermaye Piyasası Kurulu’nun işlem ve eylemlerinden doğan zarar bakımından yol, idare mahkemesinde açılacak tam yargı davasıdır. İdari işlemden doğan zararda dava açma süresi kural olarak işlemin tebliğinden itibaren altmış gündür (İYUK m.7, m.12); idari eylemden doğan zararda ise önce eylemi öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulur, istemin reddi veya otuz gün içinde cevap verilmemesi üzerine altmış gün içinde dava açılır (İYUK m.13). Ayrıntılar SPK’ya karşı tam yargı dava dilekçesi yazımızda. Vergi ve SGK borçlarında tecil param fonda kilitli, vergi ve SGK borcumu ödeyemiyorum yazımızda, işçi ücretlerinde işverenin yükümlülükleri fon kilidi nedeniyle maaş ödeyemeyen işveren yazımızda, şirketin borca batık hâle gelmesi durumunda yönetim kurulunun yükümlülükleri ise şirketim borca batık yazımızda anlatıldı.

Örnek Metinler

Aşağıdaki metinler, müzakere ve dava aşamaları için çerçevedir; somut sözleşmeye, tarihlere ve tutarlara göre uyarlanmalıdır. Görüşümüze göre ödeme güçlüğünü açıklayan bir yazı, şirketin kredi sözleşmelerindeki “mali durumun bozulması” kayıtları bakımından da kullanılabileceğinden, banka borçları varsa göndermeden önce bu sözleşmeler birlikte değerlendirilmelidir.

Uygulamadan Senaryolar

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Fon kilidi mücbir sebep sayılır mı?

Görüşümüze göre kural olarak hayır. Yargıtay mücbir sebebin borcun ihlaline mutlak ve kaçınılmaz olarak yol açmasını arar (YHGK, 25.01.2022, E.2019/19-58, K.2022/40). Sözleşmede fon kilidini kapsayan açık bir kayıt varsa sonuç değişebilir.

Param fonda kilitliyse borcum imkânsızlaşmış olur mu?

Görüşümüze göre hayır. Para borcu cins borcudur; nakdin belirli bir fonda kilitli olması borcun başka kaynaktan ödenmesini imkânsız kılmaz. TBK m.136 bu nedenle kural olarak uygulanmaz.

TBK m.138’in şartları nelerdir?

Öngörülemeyen olağanüstü durum, durumun borçludan kaynaklanmaması, ifanın istenmesinin dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde borçlu aleyhine değişiklik ve borcun henüz ifa edilmemiş veya haklar saklı tutularak ifa edilmiş olması (YHGK, 05.10.2022, E.2020/687, K.2022/1259).

Uyarlama davası kazanılırsa ne olur?

Hâkim sözleşmeyi yeni koşullara uyarlar; bu mümkün değilse borçlu sözleşmeden dönebilir, sürekli edimli sözleşmelerde kural olarak feshedebilir (TBK m.138/1).

TBK m.138 yabancı para borçlarına uygulanır mı?

Evet. Madde hükmü yabancı para borçlarında da uygulanır (TBK m.138/2).

Tacir olmam uyarlama talebini etkiler mi?

Evet. Tacir ticaretine ait faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek zorundadır (TTK m.18/2); Yargıtay, somut olayın koşullarını dikkate alarak tacirden ekonomik dalgalanmaları öngörmesini bekler (YHGK, 07.05.2003, E.2003/13-332, K.2003/340). Tacir sıfatı ağır bir etkendir, ancak tek başına ret sebebi değildir.

Nakdi fona yatırmak benim kararımdı; bu neden önemli?

TBK m.138, olağanüstü durumun borçludan kaynaklanmamasını arar. Görüşümüze göre nakdin tek bir riskli fonda tutulması risk alanınızda sayılabilir; bu nedenle yatırım kararının basiretli bir karar olduğunu belgelerle göstermeniz gerekir.

Likidite sıkıntısı dürüstlük kuralına aykırı dengesizlik sayılır mı?

Görüşümüze göre tek başına sayılmaz. Madde, sözleşmedeki olguların borçlu aleyhine değişmesini arar; karşılıklı edimlerin değeri değişmeden yalnız ödeme gücünün azalması bu eşiği kural olarak aşmaz.

Ödemeye devam edersem uyarlama hakkımı kaybeder miyim?

Haklarınızı saklı tutmadan yaptığınız ödemeler bakımından kaybedebilirsiniz. TBK m.138, borcun ifa edilmemiş veya haklar saklı tutularak ifa edilmiş olmasını arar.

İhtirazi kaydı nasıl düşmeliyim?

Görüşümüze göre ödemeden önce veya ödemeyle birlikte, yazılı olarak ve TBK m.138’den doğan hakların saklı tutulduğunu açıkça belirterek; taksitli ödemelerde kaydı her ödemede ayrıca tekrarlayarak.

Uyarlama davası açınca temerrüt durur mu?

Görüşümüze göre hayır. Dava, borcun muacceliyetini ve temerrüt sonuçlarını kendiliğinden kaldırmaz; ihtiyati tedbir de faiz işlemesini durdurmaz. Uyarlama geriye etkili olarak bedeli indirirse, indirilen kısım bakımından faiz de düşer. Bu nedenle alacaklıyla protokol yapmak önemlidir.

Uyarlama davasında ihtiyati tedbir istenebilir mi?

Şartları varsa evet: hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı veya gecikme sebebiyle ciddi bir zarar doğacağı endişesi hâlinde (HMK m.389).

Uyarlama davası hangi mahkemede açılır?

Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili sözleşmelerde asliye ticaret mahkemesinde (TTK m.4, m.5/1); kira ilişkisinden doğan davalarda sulh hukuk mahkemesinde (HMK m.4/1-a).

Uyarlama davası için arabuluculuk zorunlu mu?

Ticari davalarda arabuluculuk; para alacağı, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava şartıdır (TTK m.5/A). Görüşümüze göre salt uyarlama talebi bu sayımda yer almaz; talepler birleştirilecekse ihtiyaten başvurmak riski azaltır. Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda ise dava şartıdır (HUAK m.18/B).

Kiracı şirket olarak kirayı uyarlatabilir miyim?

Bedelin uyarlanması için edim dengesinin bozulması gerekir; görüşümüze göre yalnız nakit sıkıntısı genellikle yeterli değildir. Yargıtay 3. HD’nin bir kararında kira bedelinin uyarlanmasında TBK m.344’ün özel hüküm olarak uygulanacağı belirtilmiştir (27.02.2024, E.2023/2580, K.2024/792); TBK m.138’i uygulayan kararlar da bulunduğundan uygulama yeknesak değildir. TBK m.331 uyarınca olağanüstü fesih ise önemli sebep gerektirir; kiracının mali güçlüğü kural olarak önemli sebep sayılmaz.

TBK m.331 şirket kiracılara uygulanır mı?

Evet. Tacir ve tüzel kişi kiracılar bakımından uygulamayı erteleyen geçiş hükmünün süresi 01.07.2020’de dolmuştur.

Yüklenici şirketim götürü bedelli işi fon kilidi nedeniyle bitiremiyor; ne olur?

TBK m.480/2, başlangıçta öngörülemeyen durumlar götürü bedelle eserin yapılmasını engeller veya son derece güçleştirirse uyarlama veya dönme hakkı tanır. Görüşümüze göre yüklenicinin finansman sorunu kural olarak kendi risk alanındadır.

Cezai şartın indirilmesini isteyebilir miyim?

Tacir borçlu, aşırı olduğu iddiasıyla cezai şartın indirilmesini isteyemez (TTK m.22). Ancak cezai şart tacirin iktisaden mahvına yol açacak derecede ağırsa ahlaka aykırı sayılarak kısmen veya tamamen iptal edilebilir (YHGK, 14.09.2021, E.2017/(19)11-943, K.2021/984).

Temerrüt faizi hangi orandan işler?

Sözleşmede oran yoksa faiz borcunun doğduğu tarihteki mevzuata göre belirlenir (TBK m.120/1). Ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenebilir (TTK m.8/1); Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, tacir borçlu bakımından TBK m.120’deki yüzde yüz sınırının geçerli olmadığını kabul etmiştir (22.01.2020, E.2019/4731, K.2020/485). Ticari mal ve hizmet tedarikinde TTK m.1530 ayrıca uygulanır.

Alacaklı sözleşmeden dönebilir mi?

Karşılıklı sözleşmede borçlu temerrüde düşerse alacaklı uygun süre verir; süre içinde ifa edilmezse ifa ve gecikme tazminatı, müspet zarar veya dönme seçeneklerinden birini kullanabilir (TBK m.123-125). Sürekli edimli sözleşmelerde fesih mümkündür (TBK m.126).

Sözleşmemdeki mücbir sebep kaydı neden önemli?

Kayıt ödeme borçlarını ve finansal piyasalardaki işlem durdurma gibi olayları açıkça kapsıyorsa, TBK m.138’e gerek kalmadan sözleşmesel koruma sağlayabilir. Kaydın öngördüğü bildirim süresine uyulmalıdır.

Uyarlama yerine ne yapabilirim?

Görüşümüze göre en gerçekçi araç alacaklıyla yazılı erteleme veya yapılandırma protokolüdür. Borçlar nakit akışını aşıyorsa konkordato zamanında değerlendirilmelidir (İİK m.285).

Alacaklılara ödediğim faizi kimden isteyebilirim?

Görüşümüze göre fon kilidi nedeniyle ödenen faiz ve cezai şart, kilidin sorumlularına yöneltilecek tazminat talebinin zarar kalemleri arasında yer alabilir. SPK’nın işlem ve eylemlerinden doğan zarar için yol, idare mahkemesinde tam yargı davasıdır.

Uyarlama davasında neyi ispat etmeliyim?

Dört şartın tamamını; özellikle yatırım kararının sizden kaynaklanan bir risk olmadığını ve dengesizliğin dürüstlük kuralına aykırı ölçüde olduğunu. İspat yükü uyarlama isteyen borçludadır (TMK m.6).

Fon krizi haberlerinden sonra imzaladığım sözleşmeyi uyarlatabilir miyim?

Görüşümüze göre bu çok güçtür. Yargıtay, tacirin sözleşmeyi imzaladığı sırada süren olayların etkilerini öngörebilmesi gerektiğini kabul eder (YHGK, 25.01.2022, E.2019/19-58, K.2022/40).

İlgili Rehberler

• Şirketimin parası fonda kilitli: tedarikçi, müşteri ve kiraya verene karşı ne yapmalı?
• Aşırı ifa güçlüğü ve sözleşmenin uyarlanması (TBK m.138)
• Tedarikçiye ödeme erteleme ve yapılandırma talep yazısı
• Şirketimin parası fonda kilitli, banka kredisini ödeyemiyorum
• Kira uyarlama dava dilekçesi örneği
• Kamu ihale yüklenicisi için fon kilidi
• Şirketim borca batık: yönetim kurulunun iflas bildirimi
• SPK’ya karşı tam yargı dava dilekçesi
• Fon Krizi Gündemi
• Fon Tasfiyesi Hukuk Rehberi