Bakanlık, valilik, il müdürlüğü veya genel bütçe kapsamındaki başka bir idare mal, hizmet ya da yapım işinin bedelini ödemiyorsa borçlu Devlet tüzel kişiliğidir; talep, takip ve dava, işlemi yapan bakanlığa veya 5018 sayılı Kanuna ekli (I) sayılı cetvelde ayrı sayılan idareye yöneltilir (5018 sayılı Kanun m.12; 659 sayılı KHK m.6). Devlet malları haczedilemediğinden (İİK m.82) tahsil, ödeme sürecinin kendi kurallarıyla yürür. Ödeme emri belgesi muhasebe biriminde en geç dört iş günü içinde incelenir. “Ödenek yok” cevabı borcu ortadan kaldırmaz: yeterli ödeneği bulunmayan iş için yüklenmeye girişilemez ve yılı içinde ödenemeyen borç idarenin izleyen yıl bütçesinden ödenir (5018 sayılı Kanun m.20 ve 26). Nakit yetmediğinde ilama bağlı borçlara ve ödenmemesi hâlinde faiz doğuracak borçlara öncelik verilir (m.34); bu nedenle yazılı ihtar yalnız faizi başlatmaz, alacağı ödeme sırasında da öne taşır.
Bu konuda hukuki destek almak ister misiniz? Uzman hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
Bu rehber, bir bakanlığa, valiliğe, il veya ilçe müdürlüğüne, Emniyet, Jandarma, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı gibi genel bütçeli bir idareye mal satan, hizmet veren veya yapım işi yapan ve bedelini alamayan firmalar için yazıldı. Hangi idarelerin genel bütçeli olduğu, dava ve takibin kime yöneltileceği, ödeme emri belgesinin hangi aşamalardan geçtiği, “ödenek yok” ve “yıl bitti, ödenek iptal oldu” cevaplarının hukuki değeri, emanet hesabına alınan paranın nasıl isteneceği, ödeme önceliği, dava ve ilamın tahsili kanun maddeleriyle anlatılır. Sayfada üç örnek yer alır: “ödenek yok” cevabına karşı ödeme talebi, emanet hesabına alınan alacağın ödenmesi talebi ve bakanlığa karşı alacak davası dilekçesi. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu m.3, 11, 12, 20, 21, 26, 31, 32, 33, 34 ve 61 ile ekli (I) ve (II) sayılı cetveller; 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.2, 4, 5, 6, 9, 10 ve 11; Merkezî Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliği (Resmî Gazete 31.12.2005, sayı 26040, 3. mükerrer) m.5, 6, 46, 48, 54, 62 ve 63; Muhasebe Yetkilisi Adaylarının Eğitimi, Sertifika Verilmesi ile Muhasebe Yetkililerinin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete 21.01.2006, sayı 26056) m.30 ve 31; 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu m.5 ve 62; 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu m.7 ve 11; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.89, 117, 122, 131, 146, 147, 154 ve 156; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4, 5/A, 16 ve 19; 3095 sayılı Kanun m.1 ve 2; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.32, 62, 67 ve 82; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.2, 6, 10, 17 ve 124; 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.15; 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu m.11.
Anılan kararlar: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 02.05.2019, E.2017/1260, K.2019/511; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 24.06.2021, E.2018/154, K.2021/844; Anayasa Mahkemesi, 21.10.1992, E.1992/13, K.1992/50; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 14.05.2025, E.2024/12-779, K.2025/294; Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 28.12.2012, E.2012/12455, K.2012/13378. Kararlar yayımlanmış metinleri ve özetleri üzerinden verilmiştir. İlk iki karar sırasıyla bir tenkis davasında ve bir işçilik alacağı davasında verilmiştir; bu yazıda yalnız Devlet tüzel kişiliği içinde yanlış idarenin davalı gösterilmesine ilişkin bölümleri için anılmıştır. “Ödenek yok” savunmasına veya genel bütçeli idareden olan tedarikçi alacağında faiz türüne özgü, doğrulanmış bir Yargıtay kararı bu yazıda kullanılmamıştır; bu konular kanun metinleri üzerinden açıklanmıştır.
Yazı 20 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat metinleri esas alınarak hazırlanmıştır. Borçlunun türüne göre tahsil yolunun tamamı için Kamudan Alacak Tahsili Merkezi sayfasına bakabilirsiniz.
Genel Bütçeli İdare Nedir? Hangi Kurumlar Bu Gruptadır?
Kamu idarelerinden olan alacakta izlenecek yol, borçlunun hangi bütçe grubunda yer aldığına göre değişir. Genel bütçe, Devlet tüzel kişiliğine dâhil olan ve 5018 sayılı Kanuna ekli (I) sayılı cetvelde yer alan kamu idarelerinin bütçesidir (5018 sayılı Kanun m.12). Bu tanımın iki sonucu vardır. Cetveldeki idarelerin ayrı tüzel kişiliği yoktur; hepsi tek bir tüzel kişinin, Devletin parçasıdır. Ellerindeki mal da Devlet malıdır ve haczedilemez (İİK m.82).
Genel bütçe kapsamındaki idareler (5018 sayılı Kanuna ekli (I) sayılı cetvel)
| Grup | Cetvelde sayılan idareler | Dava ve takibin yöneltileceği idare |
|---|---|---|
| Yasama, Cumhurbaşkanlığı ve yüksek yargı | Türkiye Büyük Millet Meclisi, Cumhurbaşkanlığı, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Hâkimler ve Savcılar Kurulu, Sayıştay | Sözleşmeyi yapan idare |
| Bakanlıklar | Adalet; Aile ve Sosyal Hizmetler; Çalışma ve Sosyal Güvenlik; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği; Dışişleri; Enerji ve Tabii Kaynaklar; Gençlik ve Spor; Hazine ve Maliye; İçişleri; Kültür ve Turizm; Millî Eğitim; Millî Savunma; Sağlık; Sanayi ve Teknoloji; Tarım ve Orman; Ticaret; Ulaştırma ve Altyapı | İlgili bakanlık; taşra birimi parantez içinde gösterilir |
| Başkanlıklar ve genel sekreterlik | Devlet Arşivleri Başkanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı, İletişim Başkanlığı, Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği, Millî İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı, Millî Saraylar İdaresi Başkanlığı, Strateji ve Bütçe Başkanlığı | Cetvelde sayılan idare |
| Cetvelde ayrı sırada sayılan komutanlık, genel müdürlük ve başkanlıklar | Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, Gelir İdaresi Başkanlığı, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Göç İdaresi Başkanlığı, Avrupa Birliği Başkanlığı, İklim Değişikliği Başkanlığı | Cetvelde sayılan idarenin kendisi (659 sayılı KHK m.2 ve 6) |
Son satır uygulamada sık atlanır. Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı veya Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı bir bakanlıkla ilişkili olsa da cetvelde ayrı birer idare olarak sayılmıştır. 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamedeki “idare” terimi, 5018 sayılı Kanuna ekli (I) ve (II) sayılı cetvellerde yer alan kamu idarelerini ifade eder ve bu idareler kendi iş ve işlemleriyle ilgili davalarda ve icra işlemlerinde taraf sıfatına sahiptir (659 sayılı KHK m.2 ve 6). Bu hükümlere göre bir il emniyet müdürlüğüne yapılan satışın bedeli için dava Emniyet Genel Müdürlüğüne yöneltilir. Dilekçede bakanlığın adının da yazılması, yani davalının “T.C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü” olarak gösterilmesi olası bir husumet tartışmasını baştan önler.
Bu yazı yalnız genel bütçeli idareleri konu alır. Aşağıdaki borçlular bu grubun dışındadır ve her birinin tahsil yolu farklıdır.
Genel bütçe dışında kalan borçlular ve ilgili rehberler
| Borçlu | Hukuki durumu | Bakılacak rehber |
|---|---|---|
| Belediye, büyükşehir belediyesi | Ayrı tüzel kişi; mallarının bir bölümü haczedilebilir | Belediyeye haciz |
| Belediye şirketi | Özel hukuk tüzel kişisi | Belediye şirketinden alacak |
| İl özel idaresi, YİKOB, köy, su ve kanalizasyon idaresi | Ayrı tüzel kişiler; kuralları idareye göre değişir | İl özel idaresi, köy ve su idaresinden alacak |
| Üniversite ve üniversite hastanesi | Özel bütçeli, ayrı tüzel kişi ((II) sayılı cetvel) | Üniversite hastanesi borcunu ödemiyor |
| Devlet hastanesi, il sağlık müdürlüğü | Sağlık Bakanlığı; ödeme çoğunlukla döner sermayeden yapılır | Devlet hastanesi borcunu ödemiyor |
| Karayolları, Devlet Su İşleri, Orman Genel Müdürlüğü gibi özel bütçeli idareler | (II) sayılı cetvelde yer alan, kendi bütçesi olan idareler | Kamudan Alacak Tahsili Merkezi |
Borçlu ve Husumet: “Hazine” mi, Bakanlık mı, Valilik mi?
Borçlu Devlet olduğuna göre dava kime karşı açılacaktır? Kural açıktır: idareler, kendi iş ve işlemleriyle ilgili olarak açılacak adli ve idari davalarda, tahkim yargılamasında ve icra işlemlerinde taraf sıfatına sahiptir (659 sayılı KHK m.6). Sözleşmeyi hangi bakanlık veya cetveldeki hangi idare yaptıysa dava ve takip ona yöneltilir. Bu hüküm karşısında bedel alacaklarında davalı olarak “Maliye Hazinesi” gösterilmesi doğru değildir; Hazine ve Maliye Bakanlığı yalnız kendi sözleşmelerinin tarafıdır.
Taşrada durum biraz daha karışıktır, çünkü firmanın karşısındaki imza bir il müdürüne, kaymakama ya da okul müdürüne aittir. Bu birimlerin tüzel kişiliği yoktur; bağlı oldukları bakanlığın veya genel müdürlüğün taşra teşkilatıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, davalı olarak il sağlık müdürlüğünün gösterildiği davada müdürlüğün tüzel kişiliği bulunmadığını belirtmiş ve davacıya davasını Sağlık Bakanlığına yöneltmesi için süre verilmesi gerektiğine karar vermiştir (24.06.2021, E.2018/154, K.2021/844). Aynı gerekçe il millî eğitim müdürlüğü, il tarım ve orman müdürlüğü veya il emniyet müdürlüğü gibi diğer taşra birimleri için de geçerlidir.
Sözleşmeyi imzalayan birime göre husumet
| Sözleşmeyi imzalayan veya işi teslim alan birim | Dava ve takibin yöneltileceği idare | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Bakanlığın merkez birimi (genel müdürlük, daire başkanlığı) | İlgili bakanlık | Genel müdürlük cetvelde ayrı sayılmışsa husumet o idareye yöneltilir |
| İl veya ilçe müdürlüğü | Bağlı olduğu bakanlık veya cetveldeki idare | Müdürlük parantez içinde gösterilir; tek başına davalı yazılmaz |
| Okul, karakol, şube gibi alt birim | Bağlı olduğu bakanlık veya cetveldeki idare | Ödeneği kullanan harcama birimi sözleşmeden ve ödeme emri belgesinden anlaşılır |
| Valilik veya kaymakamlık | Bedelin bütçesinden ödendiği idare | İş il özel idaresi veya YİKOB bütçesinden yapılmışsa borçlu o tüzel kişidir |
| Bakanlığa bağlı döner sermaye işletmesi | İlgili bakanlık | Ödeme sırası döner sermaye mevzuatına tabidir |
Valilik satırı ayrıca açıklanmalıdır. Vali aynı anda birden fazla bütçenin harcamasında imza sahibi olabilir: bakanlığın il teşkilatına gönderilen ödenek, il özel idaresinin bütçesi ve büyükşehir illerinde Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığının bütçesi ayrı ayrı kaynaklardır. Sözleşmenin başlığında “Valilik” yazması borçluyu belirlemeye yetmez; işin hangi idarenin bütçesinden yapıldığına bakılır. İl özel idaresi ve Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı ayrı tüzel kişilerdir ve bunlardan olan alacaklar il özel idaresi, köy ve su idaresinden alacak yazımızda anlatılmıştır.
Ödeme Nasıl Yapılır? Harcama Birimi ve Muhasebe Birimi
Genel bütçeli idarelerde ödeme iki ayrı kurumun elinden geçer ve firmaların çoğu bunu bilmez. Harcamaya karar veren ve belgeleri hazırlayan idarenin kendi birimidir. Parayı gönderen ise idarenin dışındadır: genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin muhasebe hizmetleri Hazine ve Maliye Bakanlığınca yürütülür (5018 sayılı Kanun m.61). “Dosyanız nerede?” sorusunun cevabı bu nedenle iki ayrı yerde aranır.
Bütçeyle ödenek tahsis edilen her harcama biriminin en üst yöneticisi harcama yetkilisidir (m.31). Bütçeden harcama yapılabilmesi harcama yetkilisinin harcama talimatı vermesine bağlıdır; talimatta işin konusu ve tutarı, süresi ve kullanılabilir ödeneği gösterilir (m.32). Bir giderin yapılabilmesi için iş, mal veya hizmetin usulüne uygun olarak alındığının görevlendirilmiş kişi veya komisyonlarca onaylanması ve gerçekleştirme belgelerinin düzenlenmiş olması gerekir; giderin gerçekleştirilmesi, ödeme emri belgesinin harcama yetkilisince imzalanması ve tutarın hak sahibine ödenmesiyle tamamlanır (m.33).
Ödeme emri belgesi muhasebe birimine geldiğinde muhasebe yetkilisi dört şeyi kontrol eder: yetkililerin imzasını, ödemeye ilişkin mevzuatta sayılan belgelerin tamam olmasını, maddi hata bulunup bulunmadığını ve hak sahibinin kimliğine ilişkin bilgileri. Muhasebe yetkilileri, ilgili mevzuatında düzenlenmiş belgeler dışında belge arayamaz (m.61). Ödeme emirleri muhasebe birimine geliş tarihinden itibaren en geç dört iş günü içinde incelenir; uygun bulunanlar muhasebeleştirilir ve tutarları hak sahiplerinin banka hesabına aktarılır. Eksik veya hatalı belgeler en geç izleyen iş günü gerekçeleriyle birlikte harcama yetkilisine yazılı olarak geri gönderilir; düzeltilerek yeniden gönderilen belge en geç iki iş günü içinde incelenir (Muhasebe Yetkililerinin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik m.30).
Ödeme sürecinin aşamaları
| Aşama | Kim yapar | Kural ve süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Harcama talimatı | Harcama yetkilisi | İşin konusu, tutarı ve kullanılabilir ödenek gösterilir | 5018 sayılı Kanun m.31 ve 32 |
| Teslim, muayene ve kabul | Gerçekleştirme görevlileri, muayene ve kabul komisyonu | İşin usulüne uygun alındığı onaylanır | 5018 sayılı Kanun m.33; 4735 sayılı Kanun m.11 |
| Ödeme emri belgesi | Görevli düzenler, harcama yetkilisi imzalar | Kanıtlayıcı belgelerle birlikte muhasebe birimine verilir | 5018 sayılı Kanun m.33; Harcama Belgeleri Yönetmeliği m.5 |
| Muhasebe biriminde inceleme | Muhasebe yetkilisi | En geç dört iş günü; mevzuatta sayılmayan belge aranamaz | 5018 sayılı Kanun m.61; Muhasebe Yetkilileri Yönetmeliği m.30 |
| Eksik veya hatalı belge | Muhasebe yetkilisi, harcama yetkilisine iade eder | En geç izleyen iş günü gerekçeli iade; tamamlanan belge en geç iki iş günü içinde incelenir | 5018 sayılı Kanun m.61; Muhasebe Yetkilileri Yönetmeliği m.30 |
| Ödeme | Muhasebe birimi | Tutar banka hesabına aktarılır; nakit yetmezse kayıt sırası ve öncelikler uygulanır | 5018 sayılı Kanun m.34; Muhasebe Yetkilileri Yönetmeliği m.31 |
Bu tablodan çıkan pratik sonuç şudur: muhasebe birimindeki süreler kısadır ve günle ölçülür. Aylarca süren bir gecikmenin sebebi bu nedenle muhasebe birimindeki inceleme süresi olamaz. Ya ödeme emri belgesi hiç düzenlenmemiştir, ya ödenek kullanılabilir durumda değildir, ya dosya eksik bir belge nedeniyle harcama birimiyle muhasebe birimi arasında gidip gelmektedir, ya da nakit sırası beklenmektedir. Firmanın ilk işi, belgenin düzenlenip düzenlenmediğini ve muhasebe birimine hangi tarihte ulaştığını yazıyla sormaktır; kurum ve kuruluşlar istenen bilgi veya belgeye erişimi on beş iş günü içinde sağlar (4982 sayılı Kanun m.11). Başvurunun usulü bilgi edinme hakkı yazımızda anlatılmıştır.
Ödeme Emri Belgesine Hangi Belgeler Bağlanır?
Muhasebe yetkilisi yalnız mevzuatta sayılan belgeleri arayabilir; ama o belgelerden biri eksikse ödeme yapamaz (5018 sayılı Kanun m.61). Hangi alımda hangi belgenin arandığı Merkezî Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliğinde tek tek sayılmıştır. Firma bu listeyi bilirse eksikliği idareden önce kendisi görür.
Alım türüne göre ödeme emri belgesine bağlanan belgeler
| Ödemenin konusu | Aranan belgeler | Madde |
|---|---|---|
| Mal alımı (tüketim malzemesi, demirbaş, makine, teçhizat, taşıt) | Taahhüt dosyası, fatura, muayene ve kabul komisyonu tutanağı, taşınır işlem fişi | m.48 |
| Hizmet alımı (bakım, onarım, temizlik, yemek, güvenlik, danışmanlık, bilgisayar hizmetleri ve benzeri) | Taahhüt dosyası, fatura, hizmet işleri hakediş raporu | m.46 |
| Yapım işi (yapı, tesis ve onarım) | Taahhüt dosyası, fatura, yapım işleri hakediş raporu | m.54 |
| Doğrudan temin (4734 sayılı Kanun m.22/d) | Onay belgesi, piyasa fiyat araştırması tutanağı, düzenlenmişse sözleşme, fatura, muayene ve kabul komisyonu tutanağı veya idarece düzenlenmiş kabul belgesi, mal alımında taşınır işlem fişi | m.63 |
| Mahkeme kararına bağlı borç | Kesinleşme şartı aranan hâllerde kesinleşmiş ilam; icrasının geri bırakılmasına karar verilmemiş ilam; vekâlet ücreti ödemelerinde fatura | m.62 |
| Sulhle tanınan borç | Sulha yetkili makam veya merci kararı ve sulhname | m.62 |
Taahhüt dosyası; onay belgesini, ihale komisyonu kararını, doğrudan teminde piyasa fiyat araştırması tutanağını ve sözleşme yapılmışsa sözleşmeyi içerir ve ödemeden önce ya da ilk hakedişle birlikte muhasebe yetkilisine verilir (Harcama Belgeleri Yönetmeliği m.6). Fatura ve taşınır işlem fişinin asıllarının bağlanması esastır (m.5). Firmanın bu listede doğrudan elinde olan belge faturadır; diğerlerini idare düzenler. Bu nedenle faturanın idareye teslim edildiğini gösteren kayıt ile imzalı teslim ve kabul tutanağının birer örneği firmada mutlaka bulunmalıdır. Yapım işlerinde hakediş raporunun düzenlenmesi ve ödenmesi ayrı kurallara bağlıdır; ayrıntısı idare hakedişi ödemiyor yazımızdadır.
“Ödenek Yok” Cevabı Borcu Ortadan Kaldırır mı?
Kaldırmaz. Kanun, idarenin ödeneği olmayan bir işe girmesini baştan yasaklamıştır. Ödeneği bulunmayan hiçbir iş için ihaleye çıkılamaz (4734 sayılı Kanun m.5). Bütçede yeterli ödeneği bulunmayan işler için yüklenmeye girişilemez; yüklenmeye girişilen tutara ait ödenekler saklı tutulur ve başka bir iş yaptırılması, mal veya hizmet alınması için kullanılamaz (5018 sayılı Kanun m.26). Birden fazla yılı kapsayan işlerde ihaleye çıkılabilmesi için, işin süresine uygun olarak yıllar itibarıyla ödeneğin bütçede bulunmasını sağlayacak programlamanın yapılmış olması zorunludur (4734 sayılı Kanun m.62). Sözleşme imzalanmışsa, o sözleşmenin bedeli kadar ödeneğin ayrılmış ve başka bir işe harcanmamış olması gerekir.
Bu kurallar idareye ve harcama yetkilisine hitap eder. 5018 sayılı Kanunda ödeneğin bulunmamasını borcu sona erdiren veya vadesini erteleyen bir sebep sayan hüküm yoktur. Kanun tersine, ait olduğu mali yılda ödenemeyen borcun idarenin izleyen yıl bütçesinden ödeneceğini söyler (5018 sayılı Kanun m.20). İdarenin kendi içinde çözüm yolları da vardır: merkezî yönetim kapsamındaki idareler, aktarma yapılacak tertipteki ödeneğin yüzde yirmisine kadar kendi bütçeleri içinde ödenek aktarması yapabilir (m.21).
Gecikmenin sonuçları da ödenek durumundan bağımsızdır. Temerrüde düşen borçlu faiz öder ve Kanun, temerrüt faizinin istenmesini borçlunun kusuruna bağlamamıştır; kusursuzluk savunması yalnız faizi aşan zarar bakımından tanınmıştır (TBK m.117 ve 122). İdare “ödenek bekliyoruz” dediği sürece faiz işlemeye devam eder.
“Ödenek yok” cevabını alan firmanın yapacağı üç şey vardır. Cevabı yazılı hâle getirmek: borcun varlığını kabul eden yazılı cevap zamanaşımını keser (TBK m.154). Ödemenin hangi tertipten yapılacağını, ödeneğin neden kullanılamadığını ve ödenek aktarması yapılıp yapılmayacağını sormak. Temerrüt ihtarını göndermek ve işleyen faizi rakamla bildirmek. Bu üç adımı bir araya getiren örnek aşağıdadır.
Yıl Bitti, Ödenek İptal Oldu: Emanet Hesabı ve Geçen Yıl Borcu
Malî yıl takvim yılıdır ve cari yılda kullanılmayan ödenekler yıl sonunda iptal edilir (5018 sayılı Kanun m.3 ve 20). Aralık ayında teslim edilen bir işin bedeli ocak ayına sarktığında idare çoğu zaman “ödenek iptal oldu” der. Bu cevap doğrudur, ama eksiktir; Kanun yılı içinde ödenemeyen borç için iki ayrı yol öngörmüştür.
Birinci yol emanet hesabıdır. Ödeme emri belgesine bağlandığı hâlde ödenemeyen tutarlar bütçeye gider yazılarak emanet hesaplarına alınır ve buradan ödenir (m.34). Bu durumda tutar bütçeye gider olarak yazılmıştır; ödeme için yeni yılın ödeneği aranmaz, yalnız nakit beklenir. Ancak malın alındığı veya hizmetin yapıldığı mali yılı izleyen beşinci yılın sonuna kadar talep edilmeyen emanet hesaplarındaki tutarlar bütçeye gelir kaydedilir; gelir kaydedilen tutar bundan sonra ancak mahkeme kararı üzerine ödenir (m.34).
İkinci yol izleyen yılın bütçesidir. Ait olduğu mali yılda ödenemeyen ve emanet hesabına alınamayan, zamanaşımına uğramamış geçen yıllar borçları ilgili kamu idaresinin cari yıl bütçesinden ödenir (m.20). Ödeme emri belgesi hiç düzenlenmemiş olsa bile borç kaybolmaz; yeni yılın bütçesinden ödenmesi gereken bir geçen yıl borcuna dönüşür.
Yıl sonunda ödenmeyen alacağın durumu
| Durum | Kanuna göre ne olur | Firma ne yapmalı |
|---|---|---|
| Ödeme emri belgesi düzenlendi, yıl içinde ödenemedi | Tutar bütçeye gider yazılır, emanet hesabına alınır ve buradan ödenir (m.34) | Yazılı olarak ödeme talep eder; talep edilen emanetler ödeme önceliğine girer |
| Ödeme emri belgesi düzenlenmedi, yıl bitti | Ödenek iptal edilir; borç geçen yıl borcu olarak cari yıl bütçesinden ödenir (m.20) | Yeni yılın başında yazılı talepte bulunur, belgelerin tamamlanmasını ister |
| Belge eksik olduğu için işlem yapılmadı | Muhasebe birimi ödeme yapamaz; belgeleri verilmediği için beş yıl içinde ödenemeyen borç idare lehine düşer (m.34 ve 61) | Eksik belgeyi yazıyla öğrenir, tamamlar ve teslim kaydı alır |
| Emanetteki tutar beş yıl içinde istenmedi | Bütçeye gelir kaydedilir; bundan sonra mahkeme kararı üzerine ödenir (m.34) | Süre dolmadan yazılı talepte bulunur; süre dolmuşsa dava açar |
| Alacak mahkeme kararına bağlandı | İlama bağlı borç cari yıl bütçesinden ödenir ve ödeme önceliğine girer (m.20 ve 34) | İlamı icraya koyar ve ödemeyi yazıyla ister |
Ödeme Sırası ve Öncelik: İhtarın İkinci İşlevi
Ödenek var, ödeme emri belgesi düzenlenmiş, ama para yine gelmiyorsa geriye nakit sorunu kalır. Kanun bu durumu açıkça düzenler: kamu idarelerinin nakit mevcudunun bütün ödemeleri karşılayamaması hâlinde giderler muhasebe kayıtlarına alınma sırasına göre ödenir; ancak beş kaleme sırasıyla öncelik verilir (5018 sayılı Kanun m.34).
Nakit yetersizliğinde ödeme önceliği (5018 sayılı Kanun m.34)
| Sıra | Öncelikli ödeme | Firma bakımından anlamı |
|---|---|---|
| 1 | Kanunları gereğince diğer kamu idarelerine ödenmesi gereken vergi, resim, harç, prim, fon kesintisi, pay ve benzeri tutarlar | Firmanın alacağı bu kaleme girmez |
| 2 | Tarifeye bağlı ödemeler | Bedeli tarifeyle belirlenen ödemeler; sözleşme bedeli bu kaleme girmez |
| 3 | İlama bağlı borçlar | Mahkeme kararı alacağı sıranın önüne taşır |
| 4 | Ödenmemesi hâlinde gecikme cezası veya faiz gibi ek yük getirecek borçlar | Temerrüde düşürülmüş, faiz işleyen alacak bu kaleme dayanılarak öncelik isteyebilir |
| 5 | Ödenmesi talep edilen emanet hesaplarındaki tutarlar | Emanetteki para yazılı talep edildiğinde öncelik kazanır |
Dördüncü sıra, ihtarın çoğu zaman gözden kaçan ikinci işlevini gösterir. İhtar yalnız faizi başlatmaz; alacağı “ödenmemesi hâlinde faiz getirecek borç” hâline getirir ve nakit sırasında önceliğe dayanak olur. Firma, ödeme talebinde temerrüt tarihini ve işleyen faizi rakamla göstermeli, alacağının bu kaleme girdiğini açıkça yazmalıdır. Muhasebe yetkilileri bu öncelik hükmüne uymaktan sorumludur (5018 sayılı Kanun m.61); aynı sıra Muhasebe Yetkililerinin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelikte de yinelenmiştir (m.31). Bu nedenle öncelik talebini içeren yazının bir örneği ödemeyi yapacak muhasebe birimine de gönderilmelidir.
Bir sınırı da belirtmek gerekir. Hüküm, hangi borçların “faiz gibi ek yük getirecek borç” sayılacağını ayrıca tanımlamaz. Sözleşmeden doğan ve ihtarla temerrüde düşürülmüş bir bedel borcunun bu kaleme girdiği yolundaki değerlendirme hükmün sözüne dayanır; idare bunu kabul etmeyebilir. Kesin öncelik ilamla sağlanır.
Temerrüt ve Faiz
Muaccel bir borcun borçlusu alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; ödeme günü birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle ihtara gerek kalmadan temerrüt gerçekleşir (TBK m.117). İhale sözleşmesinde ödeme yeri ve şartlarının gösterilmesi zorunludur (4735 sayılı Kanun m.7); ödeme süresi orada yazılıdır. Doğrudan teminle yapılan ve yazılı sözleşmesi bulunmayan satışlarda temerrüt ihtarla kurulur. Sözleşmede süre yazılı olsa bile ihtar göndermek, hem tartışmayı önler hem de yukarıda açıklanan öncelik talebine zemin hazırlar.
Faizin türü alacaklının sıfatına göre belirlenir. Ticari işlerde Merkez Bankasının kısa vadeli avanslar için uyguladığı oran üzerinden temerrüt faizi istenebilir (3095 sayılı Kanun m.2). Devlet tacir sayılmaz (TTK m.16); ancak taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğeri için de ticari iş sayılır (TTK m.19). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bir belediyeye karşı yürütülen dosyada, borçlu idare tacir sayılmasa da iş alacaklı şirket bakımından ticari iş olduğundan ticari temerrüt faizinin istenebileceğine karar vermiştir (14.05.2025, E.2024/12-779, K.2025/294). Karar belediyeyle ilgilidir; dayandığı hüküm bakanlığa karşı yürütülen dosyalarda da aynıdır. 2026 yılında avans faizi oranı yıllık %39,75’tir; yasal faiz 30.07.2026’ya kadar %24, 31.07.2026’dan itibaren %31’dir.
İdare ana parayı ödediğinde faiz kendiliğinden korunmaz. İşlemiş faiz, ancak ifa anına kadar yapılacak bir bildirimle saklı tutulmuşsa istenebilir (TBK m.131). Faiz hakkının saklı tutulduğu ihtarnameye yazılmalı, ödeme geldiğinde yinelenmelidir. Dönem oranlarıyla hesabın nasıl yapılacağı kamudan alacakta faiz hesabı yazımızda örneklerle gösterilmiştir; tutarı görmek için yasal faiz hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Haciz Kapalı, Takip Açık
Devlet malları haczedilemez (İİK m.82). Anayasa Mahkemesinin bu kuralı incelediği kararında aktarıldığı üzere Yargıtay, Devlet malı kavramını Devlet tüzel kişiliği içindeki genel ve katma bütçeli dairelerin elinde bulunan mallar olarak anlamıştır (21.10.1992, E.1992/13, K.1992/50). Bakanlığın banka hesabı, taşıtı ve taşınmazı bu korumanın içindedir. Belediyelerde yapılan “kamu hizmetinde kullanılan mal, kullanılmayan mal” ayrımı genel bütçeli idarelerde yapılmaz.
Yasak olan haciz işlemidir; takip açılabilir. Takip zamanaşımını keser (TBK m.154). Ödeme emrine yedi gün içinde itiraz edilmezse takip kesinleşir; itiraz edilirse takip durur ve alacaklı bir yıl içinde itirazın iptali davası açabilir (İİK m.62 ve 67). Ancak haciz yapılamayacağı için takip tek başına parayı getirmez. Bu dosyalarda ödemeyi sağlayan, işleyen faiz, ödeme önceliği, sulh tutanağı ve ilamdır. Takip mi dava mı sorusunun cevabı çoğu zaman belgelere bağlıdır: borç idarenin yazısıyla kabul edilmişse takip hızlı sonuç verebilir; kabul, miktar veya faiz tartışmalıysa doğrudan alacak davası açmak zaman kazandırır.
Sulhe Davet ve Taksit Teklifi
Genel bütçeli idarelerle sulh, 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye göre yapılır. Firma idareyi sulhe davet edebilir; davette karşı tarafa otuz güne kadar süre verilir ve sulh başvuruları altmış gün içinde sonuçlandırılır, bu sürede sonuçlandırılmayan istek reddedilmiş sayılır (m.9). Davet yazısının tebliğiyle alacağın tabi olduğu kanuni süreler durur; düzenlenen sulh tutanağı ilam hükmündedir (m.10). Sulhe kimin karar vereceği, tanınan hakkın değerine göre üst yönetici, ilgili bakan veya Cumhurbaşkanı olarak belirlenir (m.11). Kararnamenin metninde bakanlıklarda üst yönetici olarak müsteşar gösterilir (m.2); 5018 sayılı Kanuna göre ise bakanlıklarda en üst yöneticiyi Cumhurbaşkanı belirler (m.11). Yetkiyi bugün hangi makamın kullandığı ve taşraya devredilip devredilmediği idareden teyit edilmelidir.
Sulhun ödeme tarafı da mevzuatta karşılığını bulur. Davaya veya icraya intikal etmeden önce ya da ettikten sonra sulh yoluyla tanınan borcun ödenmesinde, mahkeme ilamı yerine sulha yetkili makam veya merci kararı ve sulhname ödeme belgesine bağlanır (Merkezî Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliği m.62). Sulh yoluyla tanınan bir borç bakımından, yetkili makamın kararı olmadan il müdürünün veya şube müdürünün imzaladığı “ödeme taahhüdü” bu belgelerin yerini tutmaz; belgesi eksik ödeme emrini muhasebe birimi ödeyemez (5018 sayılı Kanun m.61). Böyle bir yazı borcun ikrarı olarak değer taşır, ancak sulh tutanağı değildir.
Sürelerin ayrıntısı, yetki sınırlarının güncel tutarları ve sulhe davet ile taksit teklifi örneği devlet hastanesi borcunu ödemiyor yazımızda yer alır; oradaki örnek, muhatap bakanlık değiştirilerek bütün genel bütçeli idareler için kullanılabilir. Belediyelerle yapılan anlaşmaların şekli ise borç protokolü ve taksitlendirme yazımızda anlatılmıştır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme, Arabuluculuk ve İdarenin Temsili
İhale sözleşmesinden veya doğrudan teminden doğan bedel alacağı özel hukuk ilişkisinden kaynaklanır ve adli yargıda görülür. Malvarlığı haklarına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2). Ticari dava, her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan davadır (TTK m.4) ve Devlet tacir sayılmaz (TTK m.16). Bakanlığa karşı açılacak bedel davası bu nedenle kural olarak asliye hukuk mahkemesinde görülür.
Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak davalarında arabulucuya başvuru dava şartıdır (TTK m.5/A). Bakanlığa karşı açılan bedel davası ticari dava sayılmadığı ölçüde bu şart aranmaz. Yine de dava öncesinde arabulucuya başvurmak, mahkemenin davayı ticari dava olarak nitelendirmesi ihtimaline karşı bir güvencedir. Arabuluculuk müzakerelerinde idareyi, üst yönetici tarafından belirlenen iki üye ile hukuk birimi amiri veya onun belirleyeceği bir avukat ya da hukuk müşavirinden oluşan komisyon temsil eder (6325 sayılı Kanun m.15). Sürecin işleyişi ticari uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk sayfamızdadır.
Yetkili mahkeme için önce sözleşmedeki yetki hükmüne bakılır; tacirler ve kamu tüzel kişileri aralarındaki uyuşmazlık için sözleşmeyle yetkili mahkeme belirleyebilir (HMK m.17). Yetki şartı yoksa dava davalının yerleşim yeri mahkemesinde veya sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde açılabilir (HMK m.6 ve 10); para borçları, aksine anlaşma yoksa alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde ifa edilir (TBK m.89).
Davada idareyi hukuk birimi temsil eder: hukuk birimleri, idarenin taraf olduğu adli ve idari davalarda ve icra işlemlerinde idareyi temsil eder ve dava ve icra işlemlerini vekil sıfatıyla takip eder (659 sayılı KHK m.4 ve 6). İdareler muhakemat hizmeti ihtiyaçlarını kendi hukuk müşavirleri ve avukatlarıyla karşılayamadıklarında bu hizmeti Hazine ve Maliye Bakanlığından talep edebilir (m.5). Taşradaki bir davada karşınıza Hazine avukatının çıkması bu nedenle mümkündür; ancak bu, davanın tarafını değiştirmez. Taraf yine sözleşmeyi yapan idaredir.
Yanlış İdare Davalı Gösterildiyse: Temsilcide Yanılgı
Davanın il müdürlüğüne, valiliğe, yanlış bakanlığa veya “Maliye Hazinesi”ne karşı açıldığı dosyalar az değildir. Böyle bir dava kendiliğinden kaybedilmiş sayılmaz. Genel bütçeli idarelerin hepsi aynı tüzel kişinin, Devletin içindedir; yanlış idarenin gösterilmesi, davalı kişide değil onu temsil edecek idarede yanılmadır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kayıt maliki Hazine olduğu hâlde davanın Sağlık Bakanlığına yöneltildiği bir tenkis davasında bu durumu temsilcide yanılgı olarak nitelendirmiş; davanın bu nedenle reddedilemeyeceğine, doğru temsilciye tebligat yapılarak yargılamaya devam edilmesi gerektiğine karar vermiştir (02.05.2019, E.2017/1260, K.2019/511). İl sağlık müdürlüğünün davalı gösterildiği davada da davacıya davasını Sağlık Bakanlığına yöneltmesi için süre verilmesi gerektiği kabul edilmiştir (24.06.2021, E.2018/154, K.2021/844).
Usul kanunu da aynı yöndedir. Maddi bir hatadan kaynaklanan veya dürüstlük kuralına aykırı olmayan taraf değişikliği talebi, karşı tarafın rızası aranmaksızın hâkim tarafından kabul edilir; dava dilekçesinde tarafın yanlış veya eksik gösterilmesi kabul edilebilir bir yanılgıya dayanıyorsa hâkim, karşı tarafın rızasını aramaksızın taraf değişikliği talebini kabul edebilir (HMK m.124). Hata fark edildiğinde düzeltme talebi gecikmeden yapılmalıdır. Dilekçe örneği devlet hastanesi borcunu ödemiyor yazımızda yer alır. Bu kolaylık yalnız Devlet tüzel kişiliği içindeki idareler bakımından söz konusudur; borçlu belediye, il özel idaresi veya üniversite gibi ayrı bir tüzel kişiyken bakanlığın dava edilmesi hasımda yanılmadır ve ancak taraf değişikliğine ilişkin koşullar gerçekleşmişse düzeltilebilir (HMK m.124).
Zamanaşımı ve Beş Yıllık Süreler
Genel bütçeli idareden olan alacakta üç ayrı süre birlikte işler ve bunların ikisi yalnız kamu maliyesine özgüdür. Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146); eser sözleşmesinden doğan alacaklar ile kira bedelleri gibi dönemsel edimlerde süre beş yıldır (TBK m.147). Zamanaşımı, borçlunun borcu ikrar etmesi, özellikle kısmen ifada bulunması ya da alacaklının dava açması veya icra takibinde bulunmasıyla kesilir ve kesilmeyle yeni bir süre işlemeye başlar (TBK m.154 ve 156).
Genel bütçeli idareden alacakta süreler
| Süre | Ne zaman işler | Dolarsa ne olur | Dayanak |
|---|---|---|---|
| On yıl | Mal satışı ve hizmet bedeli alacaklarında | Alacak zamanaşımına uğrar | TBK m.146 |
| Beş yıl | Eser sözleşmesinden doğan alacaklarda, kira gibi dönemsel edimlerde | Alacak zamanaşımına uğrar | TBK m.147 |
| Beş yıl (yazılı talep) | İlgili olduğu mali yılın sonundan başlar; yazılı talep edilmeyen veya belgeleri verilmeyen borçlarda | Borç zamanaşımına uğrayarak idare lehine düşer | 5018 sayılı Kanun m.34 |
| Beşinci yılın sonu (emanet) | Malın alındığı veya hizmetin yapıldığı mali yılı izleyen beşinci yılın sonuna kadar | Emanetteki tutar bütçeye gelir kaydedilir; mahkeme kararı üzerine ödenir | 5018 sayılı Kanun m.34 |
Üçüncü satırdaki kural, Borçlar Kanunundaki süreden bağımsız bir düşme sebebidir ve “geçerli bir mazerete dayanmaksızın” yazılı talepte bulunmayan alacaklıyı hedef alır. On yıllık süresi dolmamış bir fatura için bile idare bu hükme dayanabilir. Korunmanın yolu basittir: her alacak için en geç mali yılın sonundan itibaren beş yıl içinde yazılı talepte bulunmak, belgeleri teslim etmek ve evrak kayıt numarasını almak. Telefon görüşmesi ve sözlü ödeme vaadi ne zamanaşımını keser ne de yazılı talep yerine geçer.
Mahkeme Kararından Sonra: İlam Nasıl Tahsil Edilir?
Bedel davası adli yargıda görüldüğünden karar bir adli yargı ilamıdır. İlam icra dairesine verilir ve borçluya yedi gün içinde ödeme yapmasını bildiren icra emri gönderilir (İİK m.32). İdare ve vergi mahkemesi kararlarında aranan, banka hesap numarasının idareye bildirilmesi ve otuz gün beklenmesi usulü adli yargı ilamlarında uygulanmaz; Yargıtay 8. Hukuk Dairesi bu yönde karar vermiştir (28.12.2012, E.2012/12455, K.2012/13378).
İlamdan sonra da haciz yapılamaz; ancak ilam alacağın bütçedeki yerini değiştirir. İlama bağlı borçlar, idarenin cari yıl bütçesinden ödenir (5018 sayılı Kanun m.20); bu hüküm karşısında “ödenek yok” ve “yıl bitti” cevapları ilama bağlı borç bakımından dayanaksız kalır. Nakit yetersizse ilama bağlı borç ödeme önceliğinin üçüncü sırasındadır (m.34). Muhasebe birimi ödeme için kesinleşme şartı aranan hâllerde kesinleşmiş ilamı, diğer hâllerde icrasının geri bırakılmasına karar verilmemiş ilamı arar (Merkezî Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliği m.62). İlamlı takibin adımları ve idareye yazılacak ödeme talebi mahkeme kararı var, idare ödemiyor yazımızda anlatılmıştır.
Adım Adım Yol Haritası
- Borçlu idareyi belirleyin. Sözleşmeyi yapan bakanlığı veya (I) sayılı cetvelde ayrı sayılan idareyi bulun; taşra birimini parantez içinde gösterin (5018 sayılı Kanun m.12; 659 sayılı KHK m.6).
- Dosyanın nerede durduğunu öğrenin. Ödeme emri belgesinin düzenlenip düzenlenmediğini, muhasebe birimine geliş tarihini ve eksik belge bulunup bulunmadığını yazıyla sorun (5018 sayılı Kanun m.33 ve 61; 4982 sayılı Kanun m.11).
- Belgeleri tamamlayın. Fatura, kabul tutanağı ve taşınır işlem fişi gibi kanıtlayıcı belgelerin eksiğini giderin (Harcama Belgeleri Yönetmeliği m.46, 48, 54 ve 63).
- İhtar çekin ve öncelik isteyin. Temerrüdü kurun, faiz hakkını saklı tutun ve alacağın faiz doğuran borç olarak ödeme önceliğine alınmasını isteyin (TBK m.117 ve 131; 5018 sayılı Kanun m.34).
- “Ödenek yok” cevabını yazılı alın. Geçen yıl borcunun cari yıl bütçesinden ödenmesini ve gerekiyorsa ödenek aktarmasını isteyin (5018 sayılı Kanun m.20 ve 21).
- Sulhe davet edin. Süreleri durdurun, altmış günlük süreyi başlatın (659 sayılı KHK m.9 ve 10).
- Dava açın veya takip başlatın. Sulh sağlanamazsa belgelerin durumuna göre alacak davası ya da takip ve itirazın iptali yoluna gidin (HMK m.2; İİK m.67).
- İlamı icraya koyun. İlama bağlı borcun cari yıl bütçesinden ve öncelikle ödenmesini isteyin (İİK m.32; 5018 sayılı Kanun m.20 ve 34).
Örnek 1: “Ödenek Yok” Cevabına Karşı Ödeme Talebi
İdare ödenek bulunmadığını veya ödeneğin yıl sonunda iptal edildiğini bildirdiğinde gönderilir. Yazı harcama yetkilisine hitap eder; bir örneği ödemeyi yapacak muhasebe birimine de sunulur. Noter veya kayıtlı elektronik posta yoluyla gönderilmesi tebliğ tarihinin ispatını kolaylaştırır.
T.C. [….] BAKANLIĞI
[….] İL MÜDÜRLÜĞÜ’NE
BİLGİ: [Ödemeyi yapacak muhasebe biriminin adı]
BAŞVURAN: [Şirket unvanı, vergi kimlik numarası, adresi]
VEKİLİ: Av. [Ad Soyad], [adres]
KONU: [Tarih ve sayılı] yazınızda ödenek bulunmadığı bildirilen [….] TL alacağın ödenmesi, ödeme önceliği ve temerrüt ihtarıdır.
AÇIKLAMALAR
1. Müvekkil şirket, Müdürlüğünüzle imzalanan [tarih] tarihli sözleşme [ihale kayıt numarası / doğrudan temin onay sayısı] kapsamında [malın veya hizmetin tanımı] teslim etmiştir. Teslim edilen mallar [tarih ve sayılı] muayene ve kabul komisyonu tutanağıyla kabul edilmiş, [tarih ve numaralı] faturalar Müdürlüğünüze teslim edilmiştir. Faturaların toplam tutarı [….] TL’dir.
2. Müvekkilin [tarih] tarihli ödeme talebine [tarih ve sayılı] yazınızla cevap verilmiş, ilgili tertipte ödenek bulunmadığı [ödeneğin yıl sonunda iptal edildiği] ve ödemenin ödenek temin edildiğinde yapılacağı bildirilmiştir.
A. Borcun ikrarı (TBK m.154)
3. Cevabi yazınızda malın teslim alındığı ve bedelinin ödenmediği kabul edilmiştir. Borcun varlığı ve tutarı konusunda taraflar arasında uyuşmazlık yoktur.
B. Ödeneği bulunmayan iş için yüklenmeye girişilememesi (5018 sayılı Kanun m.26; 4734 sayılı Kanun m.5)
4. Bütçede yeterli ödeneği bulunmayan işler için yüklenmeye girişilemez; yüklenmeye girişilen tutara ait ödenekler saklı tutulur ve başka bir iş için kullanılamaz. Sözleşme imzalandığına göre bedeline karşılık gelen ödeneğin ayrılmış olması gerekir.
5. Ödeneğin sonradan başka bir işe kullanılması veya yıl sonunda iptal edilmesi idarenin kendi bütçe işlemidir. Bu işlemler müvekkilin sözleşmeden doğan alacağını ortadan kaldırmaz ve vadesini ertelemez.
C. Geçen yıl borcunun cari yıl bütçesinden ödenmesi (5018 sayılı Kanun m.20)
6. Ait olduğu mali yılda ödenemeyen ve emanet hesabına alınamayan geçen yıllar borçları, ilgili kamu idaresinin cari yıl bütçesinden ödenir. Alacağımızın [yıl] yılı bütçesinden ödenmesini talep ederiz.
D. Ödenek aktarması (5018 sayılı Kanun m.21)
7. İlgili tertipteki ödenek yetersizse idarenin kendi bütçesi içinde ödenek aktarması yapma yetkisi vardır. Ödemenin yapılabilmesi için gerekli aktarma işleminin başlatılmasını ve sonucunun tarafımıza bildirilmesini talep ederiz.
E. Temerrüt ve faiz (TBK m.117, 122 ve 131; 3095 sayılı Kanun m.2; TTK m.19)
8. [Sözleşmenin …. maddesindeki ödeme süresi [tarih] tarihinde dolmuştur.] Bu yazı, ödenmemiş bütün faturalar bakımından temerrüt ihtarıdır. Müvekkil şirket tacirdir ve satış ticari işletmesiyle ilgilidir; alacağa temerrüt tarihinden itibaren avans faizi oranında faiz istenecektir.
9. Temerrüt faizi borçlunun kusuruna bağlı değildir; ödenek beklenen sürede de faiz işlemektedir. [Hesap tarihi] itibarıyla işlemiş faiz [….] TL’dir. Bundan sonra yapılacak ana para ödemelerinin kabulü faiz alacağından vazgeçme anlamına gelmez; işlemiş faizi isteme hakkımız saklıdır.
F. Ödeme önceliği (5018 sayılı Kanun m.34 ve 61)
10. Nakit mevcudunun bütün ödemeleri karşılamaması hâlinde, ödenmemesi hâlinde faiz gibi ek yük getirecek borçlara öncelik verilir. Alacağımız temerrüt faizi işleyen bir borçtur. Ödeme emri belgesinin düzenlenerek muhasebe birimine gönderilmesini ve ödemede bu önceliğin gözetilmesini talep ederiz.
G. Yazılı talep kaydı (5018 sayılı Kanun m.34)
11. Bu yazı, alacağın ödenmesi için yapılmış yazılı taleptir. Evrak kaydına alınmasını ve kayıt tarih ve sayısının tarafımıza bildirilmesini talep ederiz.
SONUÇ VE TALEP
[….] TL alacağımızın cari yıl bütçesinden, gerekiyorsa ödenek aktarması yapılarak ve ödeme önceliği gözetilerek, bu yazının tebliğinden itibaren [….] gün içinde müvekkil şirketin [banka ve IBAN] hesabına ödenmesini; bu sürede ödeme yapılmaması hâlinde alacağın işlemiş ve işleyecek faiziyle birlikte dava ve takip yoluyla isteneceğinin bilinmesini talep ederiz.
EKLER: Sözleşme veya onay belgesi; teslim ve kabul tutanakları; fatura listesi ve fatura örnekleri; [tarih ve sayılı] cevabi yazı; faiz hesap cetveli; vekâletname.
[Tarih]
Başvuran vekili
Av. [Ad Soyad]
İlk ödeme talebi, borç teyidi ve faizi saklı tutma yazısı örnekleri kamu kurumuna ihtarname örneği ve dilekçe seti sayfamızdadır.
Örnek 2: Emanet Hesabına Alınan Alacağın Ödenmesi Talebi
İdare, faturalar için ödeme emri belgesi düzenlendiğini ancak yıl içinde ödeme yapılamadığını ve tutarın emanet hesabına alındığını bildirdiğinde kullanılır. Talep edilen emanet ödeme önceliğine girdiğinden, yazının gönderilmesi tek başına sonuç doğurur.
T.C. [….] BAKANLIĞI
[….] İL MÜDÜRLÜĞÜ’NE
BİLGİ: [Emanet hesabını tutan muhasebe biriminin adı]
BAŞVURAN: [Şirket unvanı, vergi kimlik numarası, adresi]
VEKİLİ: Av. [Ad Soyad], [adres]
KONU: Emanet hesabına alınan [….] TL alacağın ödenmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Müvekkil şirket, [tarih] tarihli sözleşme kapsamında [malın veya hizmetin tanımı] teslim etmiş, mallar [yıl] mali yılı içinde kabul edilmiş ve [tarih ve numaralı] faturalar idareye teslim edilmiştir.
2. [Tarih ve sayılı] yazınızda, faturalar için ödeme emri belgesi düzenlendiği, ancak yıl içinde ödeme yapılamadığı ve [….] TL’nin emanet hesabına alındığı bildirilmiştir.
A. Emanet hesabındaki tutarın ödenmesi (5018 sayılı Kanun m.34)
3. Ödeme emri belgesine bağlandığı hâlde ödenemeyen tutarlar bütçeye gider yazılarak emanet hesaplarına alınır ve buradan ödenir. Alacağımız [yıl] yılı bütçesine gider olarak yazılmıştır; ödenmesi için yeni bir ödenek aranmaz.
B. Talep edilen emanetin önceliği (5018 sayılı Kanun m.34 ve 61)
4. Nakit mevcudunun bütün ödemeleri karşılamaması hâlinde, ödenmesi talep edilen emanet hesaplarındaki tutarlara öncelik verilir. Bu yazı, emanet hesabındaki tutarın ödenmesi talebidir; ödemede bu önceliğin gözetilmesini talep ederiz.
C. Talebin süresinde yapılması (5018 sayılı Kanun m.34)
5. Mallar [yıl] mali yılında teslim edilmiştir. Talebimiz, bu yılı izleyen beşinci yılın sonu dolmadan yapılmaktadır.
D. Temerrüt ve faiz (TBK m.117 ve 131; 3095 sayılı Kanun m.2)
6. Tutarın emanet hesabına alınması ödeme değildir. İdare [tarih] tarihinden beri temerrüttedir ve alacağa avans faizi oranında faiz işlemektedir. Ana paranın ödenmesi hâlinde de işlemiş faizi isteme hakkımız saklıdır.
E. Bilgi talebi (4982 sayılı Kanun m.11)
7. Emanet hesabına alınan tutarın, hesaba alınma tarihinin ve ödemenin yapılacağı tarihin on beş iş günü içinde tarafımıza bildirilmesini talep ederiz.
SONUÇ VE TALEP
Emanet hesabına alınan [….] TL’nin öncelikle ve bu yazının tebliğinden itibaren [….] gün içinde müvekkil şirketin [banka ve IBAN] hesabına ödenmesini, istenen bilgilerin on beş iş günü içinde verilmesini talep ederiz.
EKLER: [Tarih ve sayılı] yazınız; fatura listesi; teslim ve kabul tutanakları; vekâletname.
[Tarih]
Başvuran vekili
Av. [Ad Soyad]
Örnek 3: Bakanlığa Karşı Alacak Davası Dilekçesi
İhtar ve sulh girişimi sonuç vermediğinde açılır. Davalı olarak sözleşmeyi yapan bakanlık veya cetvelde ayrı sayılan idare gösterilir. Örnek, mal satışından doğan bedel alacağına göre yazılmıştır; hizmet ve yapım işlerinde hakediş raporu ve kabul belgeleri delil listesine eklenir.
[….] ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ’NE
DAVACI: [Şirket unvanı, MERSİS numarası, adresi]
VEKİLİ: Av. [Ad Soyad], [adres]
DAVALI: T.C. [….] Bakanlığı ([….] İl Müdürlüğü), [adres]
DAVA DEĞERİ: [….] TL
KONU: Mal bedelinden doğan [….] TL alacağın temerrüt tarihinden itibaren işleyecek avans faiziyle birlikte davalıdan tahsili istemidir.
AÇIKLAMALAR
1. Müvekkil şirket ile davalı idarenin [….] İl Müdürlüğü arasında [tarih] tarihli sözleşme imzalanmıştır. Sözleşmenin konusu [malın tanımı] alımı, bedeli [….] TL’dir.
2. Müvekkil, sözleşme konusu malları [tarih aralığı] tarihlerinde teslim etmiş; mallar [tarih ve sayılı] muayene ve kabul komisyonu tutanağıyla kabul edilmiştir.
3. Müvekkil [tarih ve numaralı] faturaları düzenleyerek idareye teslim etmiştir. Faturalara itiraz edilmemiş, [….] TL tutarındaki bedel ödenmemiştir.
4. Müvekkilin [tarih] tarihli ihtarnamesi davalıya [tarih] tarihinde tebliğ edilmiştir. Davalı [tarih ve sayılı] cevabi yazısında malların teslim alındığını kabul etmiş, ödemenin ödenek bulunmadığı için yapılamadığını bildirmiştir.
A. Husumet (5018 sayılı Kanun m.12; 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.6)
5. Davalı Bakanlık genel bütçe kapsamında, Devlet tüzel kişiliğine dâhil bir idaredir ve kendi iş ve işlemleriyle ilgili davalarda taraf sıfatına sahiptir. Sözleşmeyi imzalayan il müdürlüğü Bakanlığın taşra birimidir. Dava bu nedenle Bakanlığa yöneltilmiştir.
B. Görev ve yetki (HMK m.2, 10 ve 17; TTK m.4 ve 16)
6. Uyuşmazlık özel hukuk sözleşmesinden doğan bedel alacağına ilişkindir. Davalı tacir olmadığından dava ticari dava değildir; görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. [Sözleşmenin …. maddesinde Mahkemeniz yetkili kılınmıştır. / Para borcunun ifa yeri müvekkilin yerleşim yeri olduğundan Mahkemeniz yetkilidir.]
C. Teslim ve kabul (4735 sayılı Kanun m.7 ve 11)
7. Mallar idarenin muayene ve kabul komisyonunca kabul edilmiştir. Davalı, cevabi yazısında teslimi ve bedelin ödenmediğini kabul etmiştir. Borcun varlığı ve tutarı tartışmasızdır.
D. Ödenek durumunun borca etkisi (5018 sayılı Kanun m.20 ve 26)
8. Davalının ödenek bulunmadığı yolundaki açıklaması borcu ortadan kaldırmaz. Bütçede yeterli ödeneği bulunmayan işler için yüklenmeye girişilemez; yüklenmeye girişilen tutara ait ödenekler saklı tutulur. Ödeneğin başka bir işe kullanılması veya yıl sonunda iptal edilmesi davalının kendi bütçe işlemidir.
9. Kanun, ait olduğu mali yılda ödenemeyen borçların idarenin cari yıl bütçesinden ödeneceğini öngörmüştür. Ödenek durumu ödemenin ertelenmesine dayanak olamaz.
E. Temerrüt (TBK m.117)
10. [Sözleşmenin …. maddesinde ödeme süresi kabul tarihinden itibaren [….] gün olarak belirlenmiştir; davalı bu sürenin dolduğu [tarih] tarihinde temerrüde düşmüştür. / Davalı, ihtarnamenin tebliğ edildiği [tarih] tarihinde temerrüde düşmüştür.]
F. Avans faizi (3095 sayılı Kanun m.2; TTK m.19)
11. Müvekkil tacirdir ve satış ticari işletmesiyle ilgilidir. Taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşme diğeri için de ticari iş sayılır. Davalının tacir olmaması bu sonucu değiştirmez; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, borçlu idarenin tacir sayılmadığı bir dosyada alacaklı şirketin ticari temerrüt faizi isteyebileceğine karar vermiştir (14.05.2025, E.2024/12-779, K.2025/294). Alacağa temerrüt tarihinden itibaren avans faizi uygulanmalıdır.
G. Arabuluculuk (TTK m.5/A)
12. [Dava ticari dava niteliğinde olmamakla birlikte, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş, anlaşma sağlanamamıştır. Son tutanak ektedir.]
DELİLLER
Sözleşme ve ekleri; teslim tutanakları; muayene ve kabul komisyonu tutanağı; faturalar ve e-fatura kayıtları; ihtarname ve tebliğ belgesi; davalının [tarih ve sayılı] cevabi yazısı; müvekkilin ticari defterleri; davalı idaredeki ödeme emri belgesi, taahhüt dosyası ve muhasebe kayıtları; bilirkişi incelemesi; [arabuluculuk son tutanağı]; her türlü delil.
HUKUKİ NEDENLER
4735 sayılı Kanun m.7 ve 11; 5018 sayılı Kanun m.12, 20 ve 26; 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.6; 6098 sayılı Kanun m.117; 6102 sayılı Kanun m.19; 3095 sayılı Kanun m.2; 6100 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat.
SONUÇ VE TALEP
Davanın kabulüne, [….] TL alacağın [temerrüt tarihi] tarihinden itibaren işleyecek avans faiziyle birlikte davalıdan tahsiline, yargılama giderleri ile vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine karar verilmesini talep ederiz.
[Tarih]
Davacı vekili
Av. [Ad Soyad]
Sık Yapılan Hatalar
- İl müdürlüğünü veya valiliği tek başına davalı göstermek. Taraf sıfatı bakanlığa veya cetvelde sayılan idareye aittir (659 sayılı KHK m.6).
- “Ödenek yok” cevabını borcun ertelenmesi saymak. Ödenemeyen borç izleyen yıl bütçesinden ödenir ve bu sürede faiz işler (5018 sayılı Kanun m.20; TBK m.117).
- İhtarı gereksiz görmek. İhtar faizi başlatır ve faiz doğuran borca tanınan ödeme önceliğine dayanak olur (5018 sayılı Kanun m.34).
- Yalnız harcama birimiyle yazışmak. Ödemeyi yapan muhasebe birimi ayrıdır ve Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlıdır (5018 sayılı Kanun m.61).
- Emanetteki parayı yazıyla istememek. Talep edilmeyen emanet beşinci yılın sonunda bütçeye gelir kaydedilir (5018 sayılı Kanun m.34).
- Yazılı talebi geciktirmek. Beş yıl içinde yazılı talep edilmeyen borç idare lehine düşer (5018 sayılı Kanun m.34).
- Dosyayı hacze göre planlamak. Devlet malları haczedilemez; tahsil ihtar, sulh ve ilamla yürür (İİK m.82).
Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar?
Hukukçular Evi, bakanlıklardan ve diğer genel bütçeli idarelerden alacaklı tedarikçi, hizmet firması ve yüklenicilerin dosyalarında şu işleri yürütür: borçlu idarenin ve harcama biriminin belirlenmesi; ödeme emri belgesinin durumunun ve eksik belgelerin yazıyla sorulması; “ödenek yok” ve “ödenek iptal oldu” cevaplarına karşı ödeme ve öncelik talebi; emanet hesabına alınan tutarların istenmesi; temerrüt ihtarı ve fatura bazında faiz hesabı; idarenin sulhe davet edilmesi ve sulh tutanağının müzakeresi; arabuluculuk; alacak davası, takip ve itirazın iptali; yanlış idareye yöneltilmiş davalarda düzeltme; ilamın icraya konulması ve ödemenin bütçe hükümlerine göre izlenmesi.
Sözleşme, fatura listesi ve idareyle yapılan yazışmalarla birlikte Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz. İlk görüşmede dosyanın ödeme sürecinin hangi aşamasında durduğu, beş yıllık süreler bakımından risk taşıyan faturalar, işlemiş faiz tutarı ve izlenecek yol birlikte belirlenir.
İlgili Rehberler
- Kamudan Alacak Tahsili Merkezi: Belediye, Belediye Şirketi, Üniversite Hastanesi veya Kamu Kurumu Borcunu Ödemiyor
- Devlet Hastanesi Borcunu Ödemiyor: Sağlık Bakanlığından Alacak, Sulhe Davet ve Dilekçe Örnekleri
- Mahkeme Kararı Var, İdare Ödemiyor: Para İlamının Tahsili
- Kamudan Alacakta Faiz Hesabı: Dönem Oranları ve Hesap Örneği
- İdare Hakedişi Ödemiyor: Ödeme Süresi, Temerrüt İhtarı ve Faiz
- Belediyeye ve Kamu Kurumuna İhtarname Örneği: Altı Belgelik Dilekçe Seti
- Borç Protokolü ve Taksitlendirme: Yetkili Organ Kararı ve Sulh Tutanağı
- Kamudan Alacağın Temliki ve Faktoring
- İhalesiz veya Sözleşmesiz Yapılan İşin Bedeli
- Üniversite Hastanesi Borcunu Ödemiyor
- İl Özel İdaresi, Köy ve Su İdaresinden Alacak
- Yasal Faiz Hesaplama Aracı
Sıkça Sorulan Sorular
Bakanlık faturamı ödemiyor, dava kime karşı açılır?
Sözleşmeyi yapan bakanlığa veya 5018 sayılı Kanuna ekli (I) sayılı cetvelde ayrı sayılan idareye karşı açılır; idareler kendi iş ve işlemleriyle ilgili davalarda taraf sıfatına sahiptir (659 sayılı KHK m.6). Taşra birimi parantez içinde gösterilir.
Valiliğe veya il müdürlüğüne dava açılabilir mi?
İl müdürlüğünün tüzel kişiliği yoktur; dava bağlı olduğu bakanlığa yöneltilir. Valilik adına yapılan işte bedelin hangi idarenin bütçesinden ödendiğine bakılır: bakanlık bütçesiyse bakanlık, il özel idaresi veya Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı bütçesiyse o tüzel kişi borçludur.
“Ödenek yok” deniyor; borç düşer mi?
Düşmez. Yeterli ödeneği bulunmayan iş için yüklenmeye girişilemez ve ait olduğu yılda ödenemeyen borç idarenin cari yıl bütçesinden ödenir (5018 sayılı Kanun m.20 ve 26). Bu sürede temerrüt faizi işlemeye devam eder.
Yıl sonunda ödenek iptal oldu denildi; alacağım ne olur?
Ödeme emri belgesi düzenlenmişse tutar emanet hesabına alınır ve oradan ödenir; düzenlenmemişse borç geçen yıl borcu olarak izleyen yıl bütçesinden ödenir (5018 sayılı Kanun m.20 ve 34). Her iki durumda yazılı talepte bulunulmalıdır.
Emanet hesabındaki paramı nasıl isterim?
İdareye ve ödemeyi yapacak muhasebe birimine yazılı talepte bulunulur. Ödenmesi talep edilen emanet hesaplarındaki tutarlara ödeme önceliği tanınır; malın alındığı yılı izleyen beşinci yılın sonuna kadar istenmeyen tutar bütçeye gelir kaydedilir (5018 sayılı Kanun m.34).
Ödeme emri belgesi muhasebe biriminde kaç günde incelenir?
En geç dört iş günü içinde incelenir; eksik veya hatalı belge en geç izleyen iş günü harcama yetkilisine geri gönderilir ve tamamlanan belge en geç iki iş günü içinde yeniden incelenir (Muhasebe Yetkililerinin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik m.30).
Bakanlığın banka hesabına haciz konulabilir mi?
Konulamaz; Devlet malları haczedilemez (İİK m.82). Takip açılabilir ve zamanaşımını keser, ancak haciz aşamasına geçilemez.
Ödeme sırasında öne geçmek mümkün mü?
Nakit yetersizliğinde ilama bağlı borçlara ve ödenmemesi hâlinde faiz gibi ek yük getirecek borçlara öncelik verilir (5018 sayılı Kanun m.34). İhtarla temerrüde düşürülmüş alacak için bu hükme dayanılarak öncelik istenebilir; kesin öncelik ilamla sağlanır.
Hangi faizi isteyebilirim?
Şirketiniz tacirse ve iş ticari işletmenizle ilgiliyse avans faizi isteyebilirsiniz; 2026 yılında oran %39,75’tir (3095 sayılı Kanun m.2; TTK m.19). Aksi hâlde yasal faiz uygulanır; oran 31.07.2026’dan itibaren %31’dir.
Bakanlıkla taksit anlaşması yapılabilir mi?
Yapılabilir. Firma idareyi sulhe davet edebilir ve taksit teklifinde bulunabilir; başvuru altmış gün içinde sonuçlandırılır ve yetkili makamın onayıyla düzenlenen sulh tutanağı ilam hükmündedir (659 sayılı KHK m.9, 10 ve 11).
Davayı yanlış bakanlığa veya il müdürlüğüne karşı açtım, ne olur?
Genel bütçeli idareler aynı tüzel kişinin içinde olduğundan bu durum temsilcide yanılgı sayılır ve düzeltilebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, yanlış idarenin gösterildiği davada doğru temsilciye tebligat yapılarak yargılamaya devam edilmesi gerektiğine karar vermiştir (02.05.2019, E.2017/1260, K.2019/511).
Alacağım kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Mal ve hizmet bedelinde süre on yıl, eser sözleşmesi alacaklarında beş yıldır (TBK m.146 ve 147). Bundan bağımsız olarak, ilgili mali yılın sonundan itibaren beş yıl içinde yazılı talep edilmeyen borç idare lehine düşer (5018 sayılı Kanun m.34).
Mahkeme kararını aldım, yine ödenmiyor; ne yapılır?
İlam icraya konulur ve idareye yedi günlük icra emri gönderilir (İİK m.32). Haciz yapılamaz; ancak ilama bağlı borç idarenin cari yıl bütçesinden ödenir ve nakit sırasında önceliklidir (5018 sayılı Kanun m.20 ve 34).
Kaynakça
- 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu ile ekli (I) ve (II) sayılı cetveller.
- 659 sayılı Genel Bütçe Kapsamındaki Kamu İdareleri ve Özel Bütçeli İdarelerde Hukuk Hizmetlerinin Yürütülmesine İlişkin Kanun Hükmünde Kararname.
- Merkezî Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliği, Resmî Gazete 31.12.2005, sayı 26040 (3. mükerrer).
- Muhasebe Yetkilisi Adaylarının Eğitimi, Sertifika Verilmesi ile Muhasebe Yetkililerinin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete 21.01.2006, sayı 26056.
- 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu; 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu; 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun.
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu; 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu; 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 02.05.2019, E.2017/1260, K.2019/511 (yayımlanmış metni üzerinden); Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 24.06.2021, E.2018/154, K.2021/844 (yayımlanmış metni üzerinden).
- Anayasa Mahkemesi, 21.10.1992, E.1992/13, K.1992/50; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 14.05.2025, E.2024/12-779, K.2025/294; Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, 28.12.2012, E.2012/12455, K.2012/13378.
- Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Reeskont ve Avans Faiz Oranları tablosu (yürürlük tarihi 20.12.2025); 8485 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, Resmî Gazete 21.05.2024, sayı 32552; 7589 sayılı Kanun m.10, Resmî Gazete 31.07.2026, sayı 33326.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesine, belgelerine ve sürelerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.
İlgili ana rehberler
Kamudan Alacak Tahsili Merkezi · İcra ve İflas Hukuku Rehberi · Kamu İhale Hukuku Rehberi · Dilekçe Örnekleri · İletişim
Somut olayınıza özgü değerlendirme için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.


