Götürü bedelli bir inşaatta maliyetler arttı diye yüklenici bedelin artırılmasını kural olarak isteyemez (TBK m.480/1). Bunun istisnası şudur: başlangıçta öngörülemeyen ya da öngörülebildiği hâlde taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, işin anlaşılan bedelle yapılmasını engeller veya son derece güçleştirirse yüklenici, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir (TBK m.480/2). Uyarlama mümkün değilse ya da karşı taraftan beklenemiyorsa yüklenici sözleşmeden dönebilir; dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda ise yalnızca fesih hakkını kullanabilir (TBK m.480/2). Aşırı ifa güçlüğüne ilişkin genel hüküm olan TBK m.138 ayrıca, borcun henüz ifa edilmemiş olmasını ya da haklar saklı tutularak ifa edilmesini arar. Bu nedenle maliyet artışını fark eden yüklenici işi bırakmamalı, çekince koyarak devam etmelidir. Uyarlama ancak hâkim kararıyla gerçekleşir. Maliyet arttı diye işi tek taraflı durduran yüklenici temerrüde düşer ve iş sahibinin sözleşmeden dönme hakkıyla karşılaşabilir (TBK m.125, 473/1). Tacir olan yüklenicinin neyi öngörmesi gerektiği ise basiretli bir iş insanının dikkatine göre değerlendirilir (TTK m.18/2).
Bu rehber, bir fabrika, otel, konut projesi, villa veya ticari yapıyı götürü bedelle üstlenen ve sözleşmeden sonra malzeme, işçilik veya kur artışı nedeniyle işi anlaşılan bedelle bitiremeyecek duruma gelen yükleniciler için yazıldı. Yazıda şunlar sırayla ele alınıyor: götürü bedelin risk dağılımı, TBK m.480/2 ile m.138 arasındaki fark, hangi artışların uyarlamaya yol açabileceği, çekince, işi durdurmanın riskleri, sözleşmedeki fiyat farkı ve risk hükümleri, hâkimin bedeli nasıl uyarladığı, görev, arabuluculuk ve zamanaşımı. Sonunda bir uyarlama dava dilekçesi örneği var. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.97, 125, 136, 138, 147, 473, 480, 481 ve 482; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4, 5/A ve 18; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2 ve 4; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.33, 109, 111 ve 400; 6325 sayılı Kanun m.18/A.
Yazı 19 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat metinleri esas alınarak hazırlanmıştır. Sözleşmenizdeki fiyat farkı, endeks ve risk hükümleri kanundaki yedek kuralların önüne geçebilir. Uyarlama davalarında mahkemeler her dosyayı kendi koşullarıyla değerlendirir; yazıdaki “uygulamada” notları kesin bir sonuç vaadi değildir.
Götürü bedelli inşaat sözleşmesi, yükleniciye basit bir söz verir: işi bu bedelle bitirirsen kârı sen alırsın, pahalıya mal olursa zararına da sen katlanırsın. Bu söz olağan piyasa dalgalanmaları için kurulmuştur. Ancak sözleşme imzalandıktan sonra çelik ve beton fiyatları birkaç ayda katlandığında, döviz kuru sıçradığında ya da bir salgın, savaş veya afet tedarik zincirini kırdığında soru değişir: Yüklenici işi zararına da olsa bitirmek zorunda mı, yoksa kanun bu riski taraflar arasında yeniden dağıtıyor mu? Türk Borçlar Kanunu bu soruya eser sözleşmesine özgü bir hükümle (TBK m.480/2) ve bütün sözleşmeler için geçerli genel bir hükümle (TBK m.138) cevap verir.
Bu yazı Özel İnşaat ve Taşeron Uyuşmazlıkları Merkezimizin bir parçasıdır. Kat karşılığı inşaat sözleşmelerinde müteahhidin ek daire veya ek bedel istediği uyarlama davaları için kat karşılığında uyarlama davası rehberimize, aşırı ifa güçlüğünün genel kuralları için TBK m.138 rehberimize, kamu ihale sözleşmelerindeki fiyat farkı için kamu sözleşmelerinde fiyat farkı yazımıza bakılabilir.
Kural: Götürü Bedelde Maliyet Riski Yükleniciye Aittir
Bedel götürü olarak belirlenmişse yüklenici, eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür. Eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirse bile yüklenici belirlenen bedelin artırılmasını isteyemez (TBK m.480/1). Kural iki yönlüdür: eser öngörülenden az emek ve masraf gerektirse bile iş sahibi belirlenen bedelin tamamını ödemekle yükümlüdür (TBK m.480/3). Maliyet riskinin kime ait olduğu, sözleşmede bedelin nasıl belirlendiğine bağlıdır.
Bedel türüne göre maliyet artışı riski
| Bedel türü | Maliyet artışı kimin riskinde | Bedel artışı istenebilir mi | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Götürü bedel | Yüklenici | Kural olarak hayır; olağanüstü durumda hâkimden uyarlama istenebilir | TBK m.480/1-2 |
| Değere göre bedel | İş sahibi; bedel, eserin değeri ve yüklenicinin giderine göre belirlenir | Ayrıca uyarlamaya gerek yoktur | TBK m.481 |
| Yaklaşık olarak belirlenen bedel | Aşırı aşımda iş sahibi korunur | Aşım iş sahibine dönme veya indirim hakkı verir; yüklenici lehine bir hak değildir | TBK m.482 |
| Birim fiyat | Miktar artışı iş sahibinin, birim maliyet artışı yüklenicinin riskinde | Birim fiyatlar için olağanüstü durumda uyarlama istenebilir | TBK m.138 |
| Fiyat farkı veya endeks hükmü bulunan sözleşme | Hükmün kapsadığı ölçüde iş sahibi | Önce sözleşmedeki formül uygulanır; formülün kapsamadığı olağanüstü artış için uyarlama tartışılır | Sözleşme; TBK m.480/2, 138 |
Bu nedenle uyarlama davasının ilk adımı, sözleşmedeki bedelin gerçekten götürü olup olmadığını ve sözleşmede bir fiyat farkı ya da endeks hükmü bulunup bulunmadığını tespit etmektir. Sözleşmenin adı “anahtar teslim götürü bedel” olsa bile eklerindeki birim fiyat cetveli ve hakediş usulü, bedelin gerçek niteliğini değiştirebilir.
TBK m.480/2: Götürü Bedelde Uyarlamanın Şartları
Kanuna göre başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, taraflarca belirlenen götürü bedel ile eserin yapılmasına engel olur veya son derece güçleştirirse yüklenici, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı veya karşı taraftan beklenemediği takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda yüklenici ancak fesih hakkını kullanabilir (TBK m.480/2).
TBK m.480/2’nin şartları ve ispatı
| Şart | Anlamı | Yüklenicinin delili |
|---|---|---|
| Başlangıçta öngörülemeyen veya göz önünde tutulmayan durum | Sözleşme imzalanırken taraflarca hesaba katılmamış bir gelişme | Sözleşme tarihindeki piyasa verileri, teklif analizi, o tarihteki resmî beklentiler |
| Engel olma veya son derece güçleştirme | İşin anlaşılan bedelle yapılmasının olağan bir zararın çok ötesinde ağırlaşması | Teklif analizindeki maliyetlerle güncel maliyetlerin karşılaştırılması, bilirkişi raporu |
| Durumun yükleniciden kaynaklanmaması | Artışın yüklenicinin kendi gecikmesinden, eksik teklifinden veya organizasyon hatasından doğmaması | İş programı, gecikme sebeplerini gösteren yazışmalar |
| Hâkimden uyarlama istenmesi | Uyarlama tek taraflı bildirimle değil, mahkeme kararıyla olur | Dava dilekçesi; öncesinde yazılı bildirim ve arabuluculuk |
Durumun yükleniciden kaynaklanmaması şartı 480. maddede açıkça yazılı değildir; ancak genel hüküm olan 138. madde bunu açıkça arar ve uygulamada eser sözleşmelerinde de gözetilir. Örneğin yüklenici işi kendi kusuruyla geciktirmiş ve maliyet artışı bu gecikme döneminde gerçekleşmişse, artışın uyarlama sebebi sayılması zorlaşır.
Dönme ile fesih arasındaki fark sonuçlardadır. Dönmede taraflar karşılıklı ifa yükümlülüğünden kurtulur ve daha önce ifa ettikleri edimleri geri isteyebilirler (TBK m.125/3’teki genel sonuç). İnşaatta yapılmış bir yapının geri verilmesi çoğu zaman mümkün olmadığından, kanun dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda yükleniciyi ileriye etkili fesihle sınırlar. Uygulamada işin önemli bir kısmının tamamlandığı ve geriye dönük tasfiyenin hakkaniyete aykırı olacağı durumlar bu kapsamda değerlendirilir. Fesihte yapılan işin karşılığı ve tasfiye için iş sahibinin feshi rehberimizdeki hesap yöntemlerine bakılabilir.
TBK m.480/2 ile TBK m.138 Arasındaki Farklar
Aşırı ifa güçlüğü genel olarak TBK m.138’de düzenlenmiştir. Buna göre sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar, sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları borçludan ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş ya da haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa, borçlu hâkimden uyarlama, bu mümkün değilse dönme isteyebilir (TBK m.138/1). Hüküm yabancı para borçlarında da uygulanır (TBK m.138/2).
İki hükmün karşılaştırılması
| Ölçüt | TBK m.480/2 | TBK m.138 |
|---|---|---|
| Kapsam | Götürü bedelli eser sözleşmesi | Bütün sözleşmeler |
| Öngörülemezlik | Öngörülemeyen veya öngörülebilip de göz önünde tutulmayan durum | Öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü durum |
| Ağırlık | Eserin götürü bedelle yapılmasına engel olma veya son derece güçleştirme | İfanın istenmesinin dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede değişiklik |
| Borçludan kaynaklanmama | Açıkça yazılı değil; uygulamada aranır | Açıkça aranır |
| İfa durumu | Açıkça yazılı değil | Borç henüz ifa edilmemiş veya haklar saklı tutularak ifa edilmiş olmalı |
| Sonuç | Uyarlama; mümkün değilse veya karşı taraftan beklenemiyorsa dönme; dürüstlük kuralları gerektiriyorsa yalnızca fesih | Uyarlama; mümkün değilse dönme; sürekli edimli sözleşmelerde kural olarak fesih |
480/2, eser sözleşmesine özgü olduğu için götürü bedelli inşaat sözleşmelerinde öncelikle uygulanır ve “öngörülebilip de göz önünde tutulmayan” durumları da kapsadığı için yüklenici bakımından daha geniştir. Yine de dava dilekçesinde iki hükme birlikte dayanmak ve 138. maddenin aradığı çekinceyi de belgelemek en güvenli yoldur. Hâkim Türk hukukunu kendiliğinden uygular (HMK m.33); bu nedenle dilekçede gösterilen maddeden farklı bir hükmün uygulanması talebi düşürmez, ama olguların eksiksiz anlatılması gerekir.
Hangi Maliyet Artışı Uyarlamaya Yol Açar?
Uyarlama davalarının kaderini, artışın sözleşme tarihinde öngörülebilir olup olmadığı belirler. Kanun bir oran ya da eşik vermez. Hâkim her dosyada sözleşme tarihindeki ekonomik koşullara, işin süresine, yüklenicinin mesleki niteliğine ve artışın büyüklüğüne bakar. Tacir olan yüklenicinin ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi hareket etmesi gerektiğinden (TTK m.18/2), uygulamada tacir yükleniciden beklenen öngörü düzeyi daha yüksektir.
Maliyet artışı türleri ve uygulamadaki değerlendirme
| Durum | Uygulamadaki eğilim | Belirleyici olgu |
|---|---|---|
| Olağan ve süregelen enflasyon | Sözleşme tarihinde bilinen bir enflasyon ortamındaki artış genellikle öngörülebilir sayılır | Sözleşme tarihindeki resmî ve piyasa beklentileri |
| Döviz kurunda ani ve sert sıçrama | Olağanüstü sayılabilir; ithal girdinin maliyetteki payı belirleyicidir | Kurun sözleşme tarihindeki seviyesi ve artışın hızı |
| Belirli bir malzemede küresel arz şoku | Olağanüstü sayılabilir; artışın işin toplam maliyetine etkisi ispatlanmalıdır | Malzemenin işteki ağırlığı, fatura ve teklifler |
| Salgın, savaş, doğal afet | Olağanüstü durumdur; ancak maliyete etkisi ayrıca ispatlanmalıdır | Durumun işle nedensellik bağı |
| Yapıya ilişkin teknik mevzuatın değişmesi | Ek imalat gerektiriyorsa ilave iş, yalnızca maliyeti artırıyorsa uyarlama tartışılır | Değişikliğin sözleşmeden sonra yürürlüğe girmesi |
| Eksik teklif, hatalı metraj, kötü organizasyon | Uyarlama sebebi değildir | Artışın yükleniciden kaynaklanması |
| Yüklenicinin kendi gecikmesi sırasında oluşan artış | Uyarlama sebebi sayılması zordur | Gecikmenin kime yüklenebileceği |
Yapıya ilişkin teknik mevzuat değişikliği yeni imalat gerektiriyorsa, talep uyarlamadan çok ilave iş bedeli talebine dönüşür; bu ayrım için ilave iş bedeli rehberimize bakılabilir. Maliyet artışının ispatında Türkiye İstatistik Kurumunun yayımladığı inşaat maliyet endeksleri ve üretici fiyat endeksleri genel bir çerçeve verir. Asıl belirleyici delil ise yüklenicinin teklif analizindeki maliyetlerle olağanüstü durumdan sonraki faturalar ve tedarikçi teklifleri arasındaki farktır.
Çekince: İşe Devam Ederken Haklarınızı Saklı Tutun
TBK m.138, borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş olmasını veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmesini arar. Olağanüstü artıştan sonra hiçbir çekince koymadan işi tamamlayan ve son hakedişi itirazsız alan yüklenicinin uyarlama talebi bu yüzden zayıflar. 480/2 bu şartı açıkça saymasa da, uygulamada çekincesiz tamamlanan ve bedeli ödenen kısım için uyarlama beklenmemelidir. Uyarlama esas olarak olağanüstü durumdan sonra yapılan ve yapılacak kısım için istenir.
- Maliyet artışını fark ettiğiniz anda iş sahibine yazılı bildirimde bulunun. Bildirimde artışın sebebini, etkilenen kalemleri, tahmini etkisini ve uyarlama talebinizi açıkça belirtin.
- Tacirler arasında temerrüt, fesih ve dönmeye ilişkin ihtarlar noter, taahhütlü mektup, telgraf veya kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK m.18/3). Uyarlama bildirimini de ispat kolaylığı için aynı yollardan biriyle gönderin.
- Bildirimden sonraki hakedişleri ve ödemeleri “uyarlama ve bedel farkı haklarımız saklıdır” çekincesiyle alın. Hakediş alacağının tahsili için hakediş alacağı rehberimize bakılabilir.
- Olağanüstü durumun ortaya çıktığı tarihte işin hangi seviyede olduğunu delil tespitiyle belgeletin. İleride açılacak bir davada ileri sürülecek bir vakıanın tespiti için keşif ve bilirkişi incelemesi istenebilir (HMK m.400). Ayrıntılar delil tespiti dilekçesi rehberimizde yer alır.
- Teklif analizini, malzeme faturalarını, tedarikçi tekliflerini ve iş programını tarih sırasıyla bir dosyada toplayın.
Maliyet Arttı Diye İşi Durdurmanın Riskleri
Uyarlama bir hâkim kararıdır. Yüklenici, “bedel artırılmadıkça çalışmam” diyerek işi tek taraflı durduramaz. İş sahibine yüklenemeyecek bir sebeple ortaya çıkan gecikme yüzünden yüklenicinin işi kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılırsa, iş sahibi teslim gününü beklemeden sözleşmeden dönebilir (TBK m.473/1). Temerrüde düşen borçluya karşı alacaklı ifa ve gecikme tazminatı isteyebilir ya da ifadan vazgeçip olumlu zararını isteyebilir veya sözleşmeden dönebilir (TBK m.125). Bunun yanında sözleşmedeki gecikme cezası işlemeye başlar; bu konu gecikme cezasına itiraz rehberimizde ayrıca anlatılmıştır.
İşi durdurma hakkı ancak iş sahibinin kendi borcunu ifa etmediği durumlarda gündeme gelir. Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmede ifa isteyen taraf, daha sonra ifa etme hakkı yoksa kendi borcunu ifa etmiş veya ifasını önermiş olmalıdır (TBK m.97). Ödenmeyen hakedişler bu kapsamdadır; ancak maliyet artışı tek başına iş sahibinin bir borcunu ihlal ettiği anlamına gelmez. Sözleşmenin ifası imkânsızlaşmışsa sonuçlar ayrıdır (TBK m.136). Ne var ki maliyet artışı çoğu zaman imkânsızlık değil, ifa güçlüğüdür.
Sözleşmedeki Fiyat Farkı ve Risk Hükümleri
Özel inşaat sözleşmelerinde iki tür hüküm sık görülür. Birincisi, belirli malzeme veya işçilik kalemlerini bir endekse bağlayan fiyat farkı formülleridir. Bu hükümler varsa önce bunlar uygulanır. Uyarlama ancak formülün kapsamadığı veya formülle karşılanamayacak ölçüde olağanüstü bir artış için tartışılır. İkincisi, “fiyat farkı verilmez” ya da “her türlü fiyat artışı yükleniciye aittir” gibi genel risk hükümleridir.
Genel risk hükümlerinin olağanüstü durumlarda uyarlama yolunu tümüyle kapatıp kapatmadığı tartışmalıdır. Uygulamada, belirli ve öngörülebilir bir riskin açıkça yükleniciye bırakıldığı hükümler (örneğin belirli bir oranın altındaki fiyat değişimleri) geçerli sayılır. Buna karşılık sözleşme yapılırken hiç düşünülmemiş olağanüstü bir durumun genel bir risk hükmüyle kapsandığının kabulü, dürüstlük kuralı (TMK m.2) çerçevesinde ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle sözleşmede böyle bir hüküm bulunması uyarlama davasını kendiliğinden sonuçsuz bırakmaz; ancak yüklenicinin ispat yükünü ağırlaştırır.
Mahkemeye gitmeden önceki en hızlı çözüm, iş sahibiyle yapılan yazılı bir ek protokoldür. Ek protokolde artışın hangi kalemlere ve hangi döneme uygulanacağı, ödeme şekli ve gerekiyorsa yeni iş programı açıkça yazılmalıdır. Protokol imzalanmadan önce gönderilen yazışmalar da ileride bir uyarlama davasında yüklenicinin iyiniyetini gösterir.
Hâkim Bedeli Nasıl Uyarlar?
Uyarlamada hâkim, kanunun durumun gereklerini göz önünde tutmayı emrettiği bir konuda hukuka ve hakkaniyete göre karar verir (TMK m.4). Hesap bilirkişi incelemesiyle yapılır. Sözleşmenin tamamı değil, olağanüstü durumun etkilediği kalan iş ve çekinceyle yapılan kısım uyarlanır. Uygulamada mahkemeler, sözleşme tarihinde öngörülebilir olan olağan artışı yüklenicinin riskinde bırakıp, bunu aşan olağanüstü kısmı taraflar arasında hakkaniyete göre paylaştırma eğilimindedir. Bu nedenle davada istenen tutarın, artışın tamamını değil, olağanüstü kısmını ve onun hakkaniyete uygun payını hedeflemesi gerekir.
Uyarlama hesabının adımları
| Adım | Yapılan iş | Belge |
|---|---|---|
| 1. Tarihlerin belirlenmesi | Sözleşme tarihi, olağanüstü durumun ortaya çıktığı tarih ve bildirim tarihi | Sözleşme, bildirim yazısı |
| 2. Yapılan ve kalan işin ayrılması | Olağanüstü durum tarihindeki iş seviyesinin tespiti | Hakedişler, delil tespiti raporu |
| 3. Sözleşme fiyatlarıyla kalan iş maliyeti | Kalan işin teklif analizindeki fiyatlarla maliyeti | Teklif analizi, keşif özeti |
| 4. Güncel fiyatlarla kalan iş maliyeti | Aynı işin olağanüstü durumdan sonraki fiyatlarla maliyeti | Faturalar, tedarikçi teklifleri, resmî endeksler |
| 5. Olağan artışın ayrılması | Sözleşme tarihinde öngörülebilecek artışın hesaptan düşülmesi | Sözleşme tarihindeki beklentiler, bilirkişi değerlendirmesi |
| 6. Olağanüstü farkın paylaştırılması | Kalan farkın taraflar arasında hakkaniyete göre dağıtılması | Bilirkişi raporu; TMK m.4 |
Uyarlama yalnızca bedelle sınırlı değildir. Olağanüstü durum tedariki de geciktirmişse, iş programının ve teslim süresinin uyarlanması da istenebilir. Böylece yüklenici gecikme cezası riskini de aynı davada sınırlandırmış olur.
Götürü Bedel Uyarlama Dava Dilekçesi Örneği
[….] ASLİYE TİCARET MAHKEMESİNE
DAVACI : [Yüklenici şirketin unvanı], [MERSİS no], [adres]
VEKİLİ : Av. [Ad SOYAD], [Baro ve sicil no], [adres]
DAVALI : [İş sahibi şirketin unvanı], [MERSİS no], [adres]
DAVA DEĞERİ : Fazlaya ilişkin haklarımız saklı kalmak kaydıyla şimdilik [….] TL
KONU : Taraflar arasındaki götürü bedelli eser sözleşmesinin kalan işler bakımından yeni koşullara uyarlanarak bedelin artırılması ve artırılan bedelin tahsili, iş programının uyarlanması; uyarlama mümkün görülmezse sözleşmenin feshi istemidir.
AÇIKLAMALAR
1. Taraflar arasında [tarih] tarihli sözleşme imzalanmış, müvekkil davalıya ait [il, ilçe, ada, parsel] adresindeki [yapının] yapımını KDV hariç [….] TL götürü bedelle ve [tarih] teslim tarihiyle üstlenmiştir. Sözleşmede bir fiyat farkı veya endeks hükmü bulunmamaktadır.
2. Sözleşmenin imzalandığı tarihte [inşaat demiri, beton, ithal ekipman] fiyatları [….] düzeyindeydi. Müvekkilin teklifi, ekte sunulan teklif analizinde görüleceği üzere bu fiyatlara ve o tarihteki makul artış beklentisine göre hazırlanmıştır. [tarih] tarihinden itibaren [döviz kurundaki ani sıçrama / küresel arz şoku / ….] nedeniyle bu kalemlerin fiyatı [….] ay içinde yüzde [….] oranında artmıştır. Bu artış, sözleşme tarihindeki resmî ve piyasa beklentilerinin çok üzerindedir.
3. Türk Borçlar Kanununun 480. maddesinin ikinci fıkrasına göre başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, belirlenen götürü bedelle eserin yapılmasını son derece güçleştirirse yüklenici, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. Aynı maddenin birinci fıkrasındaki bedelin değişmezliği kuralı, olağan maliyet dalgalanmalarına ilişkindir; somut olaydaki artış bu ölçünün dışındadır. Ekteki hesaba göre kalan işlerin maliyeti, sözleşme fiyatlarına göre [….] TL iken güncel fiyatlarla [….] TL’ye çıkmıştır. Bu durumda işin anlaşılan bedelle tamamlanması müvekkilin kâr beklentisini aşan, ciddi bir zarara yol açmaktadır.
4. Artış müvekkilden kaynaklanmamaktadır. Müvekkil işi iş programına uygun yürütmüş, artışın ortaya çıktığı tarihte işin yüzde [….] oranındaki kısmı tamamlanmış bulunmaktadır. Bu durum [tarih] tarihli hakediş ve [….] Sulh Hukuk Mahkemesinin [….] D. İş sayılı delil tespiti dosyasındaki bilirkişi raporuyla sabittir.
5. Müvekkilin tacir olduğu ve basiretli bir iş insanı gibi davranması gerektiği (Türk Ticaret Kanunu m.18/2) kabul edilmektedir. Ancak basiretli bir yüklenicinin öngörebileceği olan, sözleşme tarihinde bilinen enflasyon ortamındaki olağan artıştır. Bu kısım teklif fiyatlarına zaten yansıtılmış olup davada talep edilmemektedir. Talep, yalnızca bunu aşan ve hiçbir basiretli tacirin sözleşme tarihinde hesaba katamayacağı olağanüstü kısma ilişkindir.
6. Türk Borçlar Kanununun 138. maddesi, aşırı ifa güçlüğünde borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş veya haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmasını aramaktadır. Müvekkil artışı öğrenir öğrenmez [tarih] tarihli noter ihtarnamesiyle durumu davalıya bildirmiş, uyarlama talebini açıkça ileri sürmüş, bu tarihten sonraki hakedişleri “uyarlama ve bedel farkı haklarımız saklıdır” çekincesiyle almıştır. Bu nedenle müvekkilin işe devam etmesi, uyarlama talebinden vazgeçtiği şeklinde yorumlanamaz. Müvekkil işi durdurmamış, dava süresince de sürdürmektedir.
7. Davalı, ihtarnameye verdiği [tarih] tarihli cevapta sözleşmenin götürü bedelli olduğunu ve bedelin değişmeyeceğini bildirmiştir. Oysa Türk Borçlar Kanununun 480. maddesinin ikinci fıkrası tam da götürü bedelli sözleşmeler için öngörülmüş bir istisnadır. Taraflar arasındaki edim dengesinin müvekkil aleyhine bu ölçüde bozulmasına rağmen işin aynı bedelle tamamlanmasını istemek, Türk Medeni Kanununun 2. maddesindeki dürüstlük kuralıyla bağdaşmaz.
8. Uyarlamada hâkim, Türk Medeni Kanununun 4. maddesi uyarınca hukuka ve hakkaniyete göre karar verecektir. Müvekkil, olağanüstü artışın tamamını değil, kalan işler bakımından olağan artış düşüldükten sonra kalan farkın hakkaniyete uygun bir oranda davalıya yansıtılmasını talep etmektedir. Bu tutarın belirlenmesi için bilirkişi incelemesi yapılmasını talep ederiz. Olağanüstü durum tedarik sürelerini de uzattığından, iş programının ve teslim tarihinin [….] gün uzatılarak uyarlanması da gerekmektedir.
9. Mahkemece uyarlamanın mümkün olmadığı veya davalıdan beklenemeyeceği kanaatine varılırsa, Türk Borçlar Kanununun 480. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca müvekkilin sözleşmeyi sona erdirme hakkı doğacaktır. İşin yüzde [….] oranında tamamlanmış olması nedeniyle geriye etkili dönme hakkaniyete aykırı sonuçlar doğuracağından, bu hâlde sözleşmenin ileriye etkili olarak feshine karar verilmesini talep ederiz. Hukuk Muhakemeleri Kanununun 111. maddesi uyarınca bu talep, uyarlama talebine bağlı fer’î talep olarak ileri sürülmüştür.
10. Dava açılmadan önce Türk Ticaret Kanununun 5/A maddesi uyarınca arabulucuya başvurulmuş, taraflar anlaşamamıştır. Artırılacak bedel bilirkişi incelemesiyle belirleneceğinden alacak kısmi olarak talep edilmiştir; Hukuk Muhakemeleri Kanununun 109. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca talep sonucunu artırma hakkımız saklıdır.
HUKUKİ NEDENLER : 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.138 ve 480; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A ve 18; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2 ve 4; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.109, 111 ve 400 ile ilgili mevzuat.
DELİLLER : [tarih] tarihli sözleşme ve ekleri; teklif analizi ve keşif özeti; iş programı; hakedişler ve ödeme kayıtları; malzeme faturaları ve tedarikçi teklifleri; resmî fiyat endeksleri; [tarih] tarihli noter ihtarnamesi ve davalının cevabı; delil tespiti dosyası; arabuluculuk son tutanağı; tarafların ticari defterleri; bilirkişi incelemesi; tanık; yasal her türlü delil.
SONUÇ VE İSTEM
Açıklanan nedenlerle; taraflar arasındaki [tarih] tarihli sözleşmenin [tarih] tarihinden sonra yapılan ve yapılacak işler bakımından yeni koşullara uyarlanarak bedelin bilirkişi incelemesiyle belirlenecek miktarda artırılmasına, fazlaya ilişkin haklarımız saklı kalmak kaydıyla artırılan bedelden şimdilik [….] TL’nin [dava] tarihinden itibaren işleyecek ticari avans faiziyle birlikte davalıdan tahsiline, iş programının ve teslim tarihinin [….] gün uzatılarak uyarlanmasına; uyarlamanın mümkün görülmemesi hâlinde sözleşmenin ileriye etkili olarak feshine, yargılama giderleri ile vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine karar verilmesini saygıyla talep ederiz. [tarih]
Davacı Vekili
Av. [Ad SOYAD]
Görevli Mahkeme, Arabuluculuk ve Süreler
Uyuşmazlık her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgiliyse ticari davadır ve asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.4). Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TTK m.5/A). Uyarlamayla birlikte artırılan bedelin ödenmesi de isteniyorsa bu şart aranır. Yalnızca uyarlama istenen davalarda şartın aranıp aranmayacağı tartışmalı olduğundan, uygulamada dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak en güvenli yoldur. Arabulucuya başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur (6325 sayılı Kanun m.18/A).
Uyarlama sürecinde süreler ve usul
| Konu | Süre veya kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Uyarlama talebinin bildirilmesi | Kanunda özel süre yok; gecikmeden yapılmalı | TBK m.138; TMK m.2 |
| Artırılan bedel alacağı | 5 yıl zamanaşımı | TBK m.147/6 |
| Arabuluculuk | Para alacağı istenen ticari davada dava şartı | TTK m.5/A |
| Arabuluculukta zamanaşımı | Başvurudan son tutanağa kadar durur | 6325 sayılı Kanun m.18/A |
| Kısmi dava ve talep artırımı | Tahkikat sonuna kadar bir defaya mahsus artırım | HMK m.109/4 |
| Delil tespiti | Dava açılmadan da istenebilir | HMK m.400 |
Uyarlama talebi için kanunda bir hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Ancak olağanüstü durumdan sonra uzun süre sessiz kalan, hakedişleri çekincesiz alan ve işi tamamlayan yüklenicinin talebi, dürüstlük kuralı çerçevesinde zayıflar. Bu nedenle bildirim ve dava gecikmeden yapılmalıdır.
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Sözleşme, ekleri ve varsa fiyat farkı, endeks veya risk hükümleri
- Teklif analizi, keşif özeti ve teklif tarihindeki tedarikçi fiyatları
- İş programı ve revizyonları
- Hakedişler, ödeme kayıtları ve çekince yazıları
- Olağanüstü durumdan sonraki malzeme faturaları ve tedarikçi teklifleri
- Sözleşme tarihindeki ve sonraki resmî fiyat endeksleri ile döviz kurları
- İş sahibine gönderilen uyarlama bildirimi ve verilen cevap
- Olağanüstü durum tarihindeki iş seviyesini gösteren delil tespiti raporu, şantiye defteri ve fotoğraflar
Sık Yapılan Hatalar
- İşi tek taraflı durdurmak. Uyarlama hâkim kararıyla olur. İşi bırakan yüklenici temerrüde düşer ve iş sahibine dönme hakkı doğabilir (TBK m.125, 473/1).
- Çekincesiz devam etmek. Haklar saklı tutulmadan tamamlanan ve bedeli alınan kısım için uyarlama beklenmemelidir (TBK m.138).
- Artışın tamamını istemek. Olağan ve öngörülebilir artış yüklenicinin riskindedir; talep olağanüstü kısma odaklanmalıdır.
- Teklif analizini saklamamak. Sözleşme tarihindeki maliyet hesabı olmadan artışın büyüklüğü ispatlanamaz.
- İlave işi uyarlama sanmak. Yeni imalat gerektiren değişiklikler uyarlama değil, ilave iş bedeli talebidir (TBK m.481).
- Arabuluculuğu atlamak. Bedel farkının tahsili istenen ticari davada arabuluculuk dava şartıdır (TTK m.5/A).
Hukukçular Evi Uyarlama Davalarında Ne Yapar?
Sözleşmenin bedel türünü, fiyat farkı ve risk hükümlerini inceleyerek talebin TBK m.480/2 mi, m.138 mi, yoksa ilave iş hükümleri çerçevesinde mi kurulacağını belirliyoruz. Maliyet artışını teklif analizi, faturalar ve resmî endekslerle karşılaştıran teknik hesabı danışman mühendislerle birlikte hazırlıyor, olağan ve olağanüstü artışı ayırıyoruz.
İş devam ederken gönderilecek uyarlama bildirimini, hakedişlere konulacak çekinceyi ve delil tespiti talebini hazırlıyor, iş sahibiyle ek protokol müzakeresini yürütüyoruz. Anlaşma sağlanamazsa arabuluculuk ve uyarlama davasını, gerekirse fer’î fesih talebiyle birlikte takip ediyoruz.
Dosyanız için sözleşmenizi, teklif analizinizi, hakedişlerinizi ve maliyet belgelerinizi 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Özel İnşaat ve Taşeron Uyuşmazlıkları Merkezi
- Taşeronun İşçisi Ana Yükleniciyi Dava Etti: Davanın İhbarı ve Taşerona Rücu
- Sözleşme Dışı İlave İşin Bedeli: Özel İnşaatta Yüklenici Ne İster?
- İş Sahibi Hakedişi Ödemiyor: Müteahhidin Hakediş Alacağı
- Gecikme Cezası Kesildi: Yüklenicinin İtirazı
- İş Sahibi Sözleşmeyi Feshetti: Yüklenici Ne İster?
- İş Sahibi “İş Ayıplı” Diyerek Ödemiyor: Yüklenicinin Savunması
- Taşeron Alacağını Alamıyor: Ana Yüklenici Ödemiyorsa Ne Yapılır?
- Kat Karşılığında Uyarlama Davası ve Arsa Sahibinin Cevabı
- Aşırı İfa Güçlüğü ve Sözleşmenin Uyarlanması (TBK m.138)
- Şirketler İçin Kademeli Dava Dilekçesi Örneği: Gabin, Uyarlama, Cezai Şart
- Kamu Sözleşmelerinde Fiyat Farkı ve Değişiklik
- Yarım Kalan İnşaatta Delil Tespiti Dilekçesi Örneği
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Götürü bedelli inşaatta maliyetler arttı; bedel artışı isteyebilir miyim?
Kural olarak hayır; eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirse bile götürü bedel artırılamaz (TBK m.480/1). Ancak başlangıçta öngörülemeyen veya göz önünde tutulmayan durumlar işin bu bedelle yapılmasını son derece güçleştirirse hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını isteyebilirsiniz (TBK m.480/2).
TBK m.480/2 ile TBK m.138 arasındaki fark nedir?
480/2 götürü bedelli eser sözleşmelerine özgüdür ve öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumları da kapsar. 138 bütün sözleşmelere uygulanan genel hükümdür; olağanüstü ve öngörülmesi beklenmeyen bir durumu, borçludan kaynaklanmamasını ve borcun henüz ifa edilmemiş ya da haklar saklı tutularak ifa edilmiş olmasını açıkça arar. Dilekçede iki hükme birlikte dayanmak en güvenli yoldur.
Enflasyon nedeniyle uyarlama isteyebilir miyim?
Sözleşme tarihinde bilinen bir enflasyon ortamındaki olağan artış, uygulamada genellikle öngörülebilir sayılır ve yüklenicinin riskinde kalır. Uyarlama için artışın sözleşme tarihindeki beklentilerin çok üzerinde, ani ve olağanüstü olması gerekir. Tacir yüklenicinin öngörü yükü basiretli iş insanı ölçüsüyle değerlendirilir (TTK m.18/2).
Kur artışı uyarlama sebebi olur mu?
Döviz kurunda ani ve sert bir sıçrama olağanüstü durum sayılabilir; özellikle ithal malzeme veya ekipmanın maliyetteki payı yüksekse. Aşırı ifa güçlüğü hükmü yabancı para borçlarında da uygulanır (TBK m.138/2). Artışın işin toplam maliyetine etkisi faturalar ve bilirkişi incelemesiyle ispatlanmalıdır.
Bedel artırılmadıkça işi durdurabilir miyim?
Hayır. Uyarlama hâkim kararıyla olur. İşi tek taraflı durduran yüklenici temerrüde düşer; iş sahibi teslim gününü beklemeden sözleşmeden dönebilir, tazminat isteyebilir ve gecikme cezası işler (TBK m.125, 473/1). İş sahibinin hakedişi ödememesi gibi kendi borcunu ihlal ettiği durumlar ayrıdır (TBK m.97).
Çekince koymadan işe devam ettim; uyarlama hakkım kaybolur mu?
TBK m.138, borcun henüz ifa edilmemiş veya haklar saklı tutularak ifa edilmiş olmasını arar. Çekincesiz tamamlanan ve bedeli ödenen kısım için uyarlama beklenmemelidir. Henüz yapılmamış kalan iş için ise derhâl yazılı bildirim yapıp çekince koyarak talep ileri sürülebilir.
Sözleşmede “fiyat farkı verilmez” yazıyor; uyarlama yine de mümkün mü?
Bu tür genel risk hükümlerinin olağanüstü durumlarda uyarlamayı tümüyle kapatıp kapatmadığı tartışmalıdır. Belirli ve öngörülebilir bir riskin açıkça yükleniciye bırakıldığı hükümler uygulamada geçerli sayılır. Sözleşme yapılırken hiç düşünülmemiş olağanüstü durumların genel bir hükümle kapsanıp kapsanmadığı ise dürüstlük kuralı (TMK m.2) çerçevesinde değerlendirilir.
Hâkim bedeli nasıl uyarlar?
Hâkim hukuka ve hakkaniyete göre karar verir (TMK m.4). Bilirkişi, kalan işin sözleşme fiyatlarıyla ve güncel fiyatlarla maliyetini karşılaştırır. Uygulamada öngörülebilir olağan artış yüklenicide bırakılır, bunu aşan olağanüstü kısım taraflar arasında hakkaniyete göre paylaştırılır.
Uyarlama mümkün olmazsa ne olur?
Uyarlama mümkün değilse veya karşı taraftan beklenemiyorsa yüklenici sözleşmeden dönebilir. Dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda yalnızca ileriye etkili fesih hakkı kullanılabilir (TBK m.480/2); uygulamada bu, özellikle işin önemli kısmının tamamlandığı dosyalarda gündeme gelir.
Uyarlama davası için arabulucuya gitmek zorunlu mu?
Uyarlamayla birlikte artırılan bedelin ödenmesi de isteniyorsa ve dava ticari davaysa arabuluculuk dava şartıdır (TTK m.5/A). Yalnızca uyarlama istenen davalarda bu şartın aranıp aranmayacağı tartışmalı olduğundan, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak en güvenli yoldur. Arabuluculuk sürecinde zamanaşımı durur (6325 sayılı Kanun m.18/A).
Taşeron olarak ana yükleniciden uyarlama isteyebilir miyim?
Evet. Taşeronun talebi kendi alt sözleşmesindeki bedel türüne göre değerlendirilir: götürü bedelse TBK m.480/2, birim fiyatlıysa TBK m.138 uygulanır. Ana yüklenicinin iş sahibinden uyarlama elde etmesi taşeronun bedelini kendiliğinden artırmaz; taşeronun da ayrıca bildirimde bulunup çekince koyması gerekir.
Kat karşılığı inşaatta da bu kurallar mı uygulanır?
Kat karşılığı inşaat sözleşmesinde müteahhidin karşı edimi para değil bağımsız bölümdür; uyarlama talebi de çoğunlukla ek daire veya paylaşım oranının değiştirilmesi şeklinde ortaya çıkar. Hukuki dayanaklar benzer olsa da bu davaların kendine özgü sorunları ayrı bir rehberde ele alınmıştır.
Kaynakça
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (güncel metin), özellikle m.97, 125, 136, 138 ve 470-486.
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (28.03.2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanunla değişik m.5/A işlenmiş metin).
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla yapılan değişiklikler işlenmiş güncel metin).
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, teklif analizi, maliyet belgeleri ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Maliyetler arttı, götürü bedel yetmiyor mu? Birlikte değerlendirelim
Uyarlama bildirimi, hakedişlere konulacak çekince, delil tespiti, ek protokol müzakeresi, arabuluculuk ve uyarlama davası için sözleşmeniz ve teklif analizinizle hemen arayın.
Süreyi kaçırmayın
İşi durdurmayın; artışı fark ettiğiniz gün yazılı bildirim yapın ve sonraki hakedişleri çekinceyle alın. Çekincesiz tamamlanan kısım için uyarlama beklenmemelidir (TBK m.138). Telefon: 0554 648 37 15.
İlgili ana rehberler
Özel İnşaat ve Taşeron Uyuşmazlıkları Merkezi · İlave İş Bedeli · Gecikme Cezasına İtiraz · Kat Karşılığında Uyarlama · Dilekçe Örnekleri · İletişim


