Özel bir inşaat işinde hakediş ödenmiyorsa, taşeron ana yükleniciden alacağını alamıyorsa ya da iş sahibi “iş ayıplı, iş gecikti” diyerek ödemeyi kesmişse ilk iş, şantiyedeki imalat seviyesini mahkeme eliyle tespit ettirmek ve karşı tarafa yazılı ihtar göndermektir. Müteahhit ile iş sahibi arasındaki ilişki de müteahhit ile taşeron arasındaki ilişki de eser sözleşmesidir (TBK m.470). Bedel, aksi kararlaştırılmamışsa eserin tesliminde muaccel olur (TBK m.479). Ticari işletmeler arasında mal ve hizmet tedarikinde borçlu, sözleşmedeki ödeme tarihinde ödemezse ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer (TTK m.1530/2). Eser sözleşmesinden doğan alacaklar beş yılda zamanaşımına uğrar (TBK m.147/6). Taşınmaz üzerindeki yapıda emek veya malzeme veren alt yüklenici ve zanaatkârlar, alacakları için kanuni ipotek tescilini isteyebilir; tescilin işin tamamlanmasından başlayarak üç ay içinde yapılmış olması gerekir (TMK m.893, 895). Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili para alacağı davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.4, 5/A).
Bu merkez, kamu ihalesi dışında kalan özel inşaat işlerinde karşı karşıya gelen üç taraf için yazıldı: işi yaptıran iş sahibi, işi üstlenen müteahhit ve müteahhitten iş alan taşeron. Ödenmeyen hakediş, sözleşme dışı işler, ayıplı ve eksik imalat, gecikme cezası, fesih ve tasfiye, taşeronun güvenceleri, teminat senedi ve mektubu, taşeron işçilerinden doğan sorumluluk, görevli mahkeme ve süreler aynı sayfada, kanun maddeleriyle ele alınır. Her başlıkta önce hangi belgeye bakılacağı, sonra hangi sürede hangi adımın atılacağı gösterilir. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.12, 19, 26, 27, 97, 112, 116, 117, 118, 122, 123, 124, 125, 146, 147, 149, 154, 179, 180, 182, 183, 184, 470-486, 526, 529 ve 530; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4, 5, 5/A, 8, 18, 21, 22 ve 1530; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2, 893, 895, 896 ve 1011; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.6, 10, 17, 109, 389, 390, 392, 400, 401, 402, 412 ve 413; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.67, 72, 89, 257 ve 264; 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun m.1 ve 2; 4857 sayılı İş Kanunu m.2 ve 36; 5510 sayılı Kanun m.12; 6502 sayılı Kanun m.3 ve 73/A; 6325 sayılı Kanun m.18/A; 16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanun; Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 25.01.1984, E.1983/3, K.1984/1.
Yazı 19 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat metinleri esas alınarak hazırlanmıştır. 7589 sayılı Kanunla Hukuk Muhakemeleri Kanununda ve 3095 sayılı Kanunda yapılan ve 31.07.2026 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikler metne işlenmiştir. Kendi sözleşmenizin hükümleri kanundaki yedek kuralları değiştirmiş olabilir; esas alınacak olan imzaladığınız sözleşmedir.
Türkiye’de inşaat işlerinin büyük bölümü kamu ihalesiyle değil, özel hukuk sözleşmeleriyle yürür. Bir yatırımcı fabrika, depo, otel ya da konut projesini bir müteahhide verir; müteahhit kaba inşaatı, mekanik ve elektrik tesisatını, cepheyi ve ince işleri taşeronlara dağıtır. Bu zincirde para yukarıdan aşağıya akar ve herhangi bir halkada ödeme durduğunda alttaki herkes etkilenir. Kamu ihalesinde uyuşmazlığın nasıl çözüleceği kanunda ve genel şartnamede ayrıntısıyla yazılıdır. Özel işlerde ise eldeki metin çoğu zaman birkaç sayfalık bir sözleşme, bir teklif mektubu ya da yalnızca yazışmalardır; boşluğu Türk Borçlar Kanununun eser sözleşmesine ilişkin 470 ila 486. maddeleri doldurur.
Aynı kanun maddesi bu üç taraf için farklı sonuç doğurur. Müteahhit iş sahibine karşı yüklenicidir, taşerona karşı ise iş sahibi konumundadır. Taşerondan ayıpsız iş isterken dayandığı hükümler, iş sahibi tarafından kendisine karşı da kullanılır. Bu nedenle aşağıdaki her bölüm, hükmü hem alacaklı hem borçlu tarafın gözünden okur.
Önce durumunuzu belirlemenize yarayan bir tablo ve ilk günlerde atılacak adımlar yer alıyor. Sonraki bölümler her uyuşmazlık türünü kanun maddeleriyle ayrı ayrı ele alıyor. Kamu ihalesinden doğan uyuşmazlıklar için kamu ihale hukuku rehberimiz, yurt dışı projeler için yurt dışı müteahhitlik uyuşmazlıkları merkezimiz, arsa sahibi ile müteahhit arasındaki kat karşılığı uyuşmazlıkları için yarım kalan inşaat ve kat karşılığı merkezimiz ayrıca hazırlanmıştır.
Hangi Durumdasınız? İlk Bakılacak Belge ve İlk Adım
Özel inşaat uyuşmazlıkları birkaç tipik durumda toplanır. Tabloda her durum için önce hangi belgeye bakılacağı, sonra ilk adımın ne olduğu gösterilmiştir.
Durumunuza göre ilk bakılacak belge ve ilk adım
| Durum | İlk bakılacak yer | İlk adım |
|---|---|---|
| İş sahibi veya ana yüklenici hakedişi ödemiyor | Sözleşmenin ödeme maddesi, onaylı hakediş raporları, kesilen faturalar ve teslim tutanakları | Vadesi geçen her hakediş için yazılı ihtar (TBK m.117; TTK m.18/3); alacak belgeye bağlıysa ihtiyati haciz değerlendirmesi (İİK m.257) |
| Hakediş düzenlenmiyor veya metraj kabul edilmiyor | Sözleşmedeki hakediş usulü, birim fiyat cetveli, şantiye defteri ve ataşmanlar | İmalatın miktar ve seviyesinin delil tespitiyle saptanması (HMK m.400-402) |
| Sözleşmede olmayan ilave iş yaptırıldı, bedeli ödenmiyor | İlave işe ilişkin talimat yazışmaları, projede yapılan değişiklikler | Yapılan ilave işin yazıyla bildirilmesi ve bedelinin talep edilmesi (TBK m.481, 526, 529) |
| İş sahibi “iş ayıplı” diyerek ödemeyi kesti | Teslim tarihi, ayıp bildiriminin tarihi ve içeriği, kabul tutanağı | Bildirimin süresinde yapılıp yapılmadığının kontrolü; ayıp iddiasına yazılı cevap (TBK m.474, 477) |
| İş gecikti, gecikme cezası kesiliyor | İş programı, yer teslim tutanağı, süre uzatımı yazışmaları, ceza maddesi | Gecikmenin sebebini gösteren belgelerin derlenmesi; cezaya yazılı itiraz (TBK m.179, 182) |
| Karşı taraf sözleşmeyi feshetti, şantiyeye sokmuyor | Fesih bildirimi, bildirimin şekli ve gösterilen sebep | Şantiyedeki imalat, malzeme ve ekipmanın derhâl tespiti; feshe yazılı cevap (HMK m.400; TBK m.484) |
| Yüklenici veya taşeron işi bıraktı ya da ağırdan alıyor | İş programı ve teslim tarihi, önceki uyarı yazışmaları | Uygun süre veren ihtar; sürenin sonunda dönme veya işi başkasına yaptırma (TBK m.123-125, 473) |
| Teslim alınan iş ayıplı çıktı | Teslim tarihi, ayıbın ortaya çıktığı tarih, sözleşmedeki garanti hükmü | Gecikmeden yazılı ayıp bildirimi ve bilirkişi tespiti (TBK m.474, 475, 477) |
| Teminat senedi, teminat çeki veya teminat mektubu işleme konuldu | Teminatın hangi borç için verildiğini gösteren sözleşme maddesi veya teslim belgesi | Menfi tespit davası ve tedbir talebi (İİK m.72; HMK m.389-392) |
| Taşeronun işçisi ana yükleniciye dava açtı | Taşeron sözleşmesinin rücu ve kesinti hükümleri, bordro ve SGK kayıtları | Davanın taşerona ihbarı; hakedişten kesinti ve rücu hazırlığı (4857 sayılı Kanun m.2) |
İlk Günlerde Yapılacaklar
Uyuşmazlığın ilk günlerinde atılan adımlar, alacağın ispatını ve tahsilini doğrudan etkiler. Aşağıdaki sıra çoğu dosyada işe yarar.
- Sözleşmeyi ve eklerini bir araya getirin. İmzalı sözleşme, teklif, birim fiyat cetveli, proje ve teknik şartname, iş programı ve sonradan yapılan ek protokoller. Yazılı sözleşme yoksa ilişki yine geçerlidir; eser sözleşmesi şekle bağlı değildir (TBK m.12). Bu durumda teklif yazışmaları, faturalar ve ödeme dekontları sözleşmenin içeriğini gösterir.
- Yazışmaları kaybolmadan toplayın. E-postalar, mesajlaşma kayıtları, şantiye defteri, günlük raporlar, toplantı tutanakları ve fotoğraflar tarih sırasıyla dosyalanmalıdır. Sözlü verilen talimatlar verildiği gün kısa bir yazıyla teyit edilmelidir; sözlü kurulan bir anlaşmanın içeriğini doğrulayan yazıyı alan kişi sekiz gün içinde itiraz etmezse, yazının yapılan anlaşmaya uygun olduğunu kabul etmiş sayılır (TTK m.21/3).
- İmalat seviyesini tespit ettirin. Yapılan işin miktarı, niteliği ve varsa ayıpları mahkemece görevlendirilen bilirkişiyle tespit edilir (HMK m.400). Dava henüz açılmamışsa talep, esas davaya bakacak mahkemeden veya incelemenin yapılacağı şeyin bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden istenir (HMK m.401/1).
- İhtarı kanunun aradığı şekilde gönderin. Tacirler arasında karşı tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe veya sözleşmeden dönmeye ilişkin ihtar ve ihbarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemiyle yapılır (TTK m.18/3).
- Faturaya ve hakedişe süresinde itiraz edin. Bir fatura alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde içeriğine itiraz etmezse bu içeriği kabul etmiş sayılır (TTK m.21/2). Kabul etmediğiniz bir fatura ya da kesinti içeren bir hakediş geldiğinde itirazınızı ispatı mümkün bir yolla bildirin.
- Verdiğiniz ve aldığınız teminatların dökümünü çıkarın. Teminat mektupları, teminat senetleri ve çekleri, hakedişlerden kesilen nakit teminatlar; her birinin tutarı, vadesi ve hangi borcun güvencesi olduğu.
- Kanuni ipotek süresini takvime işleyin. Taşınmaz üzerindeki yapıda emek veya malzeme veren alt yüklenici ve zanaatkârların kanuni ipotek hakkı, yüklenilen işin tamamlanmasından başlayarak üç ay içinde tapuya tescil edilmiş olmalıdır (TMK m.895/2).
- Zamanaşımını ve dava şartını hesaba katın. Eser sözleşmesinden doğan alacaklar beş yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.147/6). Ticari davalarda para alacağı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur (TTK m.5/A).
Sözleşmenin Niteliği: Eser Sözleşmesi ve Taşeron İlişkisi
Eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir (TBK m.470). Bina yapımı, tadilat, tesisat, cephe, altyapı, çelik konstrüksiyon ve montaj gibi sonucu taahhüt edilen işlerin hepsi bu tanıma girer. Sözleşmeye “taşeronluk sözleşmesi”, “hizmet alım sözleşmesi” ya da “protokol” adı verilmiş olması sonucu değiştirmez; sözleşmenin türü belirlenirken tarafların kullandıkları sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradelerine bakılır (TBK m.19).
Yüklenici, üstlendiği edimleri iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle ifa etmek zorundadır. Özen borcunun ölçüsü, benzer alandaki işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken mesleki ve teknik kurallara uygun davranıştır (TBK m.471/1-2). Yüklenici kural olarak eseri kendisi yapar veya kendi yönetimi altında yaptırır; eserin meydana getirilmesinde kişisel özellikleri önem taşımıyorsa işi başkasına da yaptırabilir (TBK m.471/3). Taşeron kullanımının hukuki dayanağı bu fıkradır. Sözleşmede taşeron çalıştırılması iş sahibinin onayına bağlanmışsa onay alınmadan iş devredilmemelidir; aksi hâlde bu davranış sözleşmeye aykırılık olarak fesih gerekçesi yapılabilir.
Müteahhit ile taşeron arasındaki sözleşme de bir eser sözleşmesidir. Bu ilişkide müteahhit iş sahibi, taşeron yüklenici konumundadır. Buna karşılık taşeron ile asıl iş sahibi arasında kural olarak bir sözleşme ilişkisi yoktur. Bunun iki önemli sonucu vardır. Birincisi, taşeron alacağını kendi sözleşmesinin tarafı olan müteahhitten ister; iş sahibine doğrudan alacak davası açamaz. İkincisi, iş sahibi taşeronun yaptığı işteki ayıp için müteahhide başvurur; müteahhit, borcunun ifasını bıraktığı yardımcı kişilerin işi yürütürken iş sahibine verdiği zarardan sorumludur (TBK m.116).
Üç taraf, dört ayrı ilişki
| İlişki | Hukuki nitelik | Kim kimden ne ister | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İş sahibi ile müteahhit | Eser sözleşmesi | Müteahhit bedeli ister; iş sahibi ayıpsız ve zamanında teslimi ister | TBK m.470-486 |
| Müteahhit ile taşeron | Eser sözleşmesi (alt sözleşme) | Taşeron bedeli müteahhitten ister; müteahhit ayıpsız işi taşerondan ister | TBK m.470-486, 471/3 |
| İş sahibi ile taşeron | Kural olarak sözleşme ilişkisi yoktur | Taşeron iş sahibinden doğrudan bedel isteyemez; kanuni ipotek ve alacağın devri bu kuralın istisnalarıdır | TMK m.893; TBK m.183 |
| Müteahhit ile taşeronun işçisi | İş sözleşmesi taşeronladır; asıl işveren birlikte sorumludur | İşçi, o işyeriyle ilgili alacaklarını ikisinden de isteyebilir | 4857 sayılı Kanun m.2 |
Özel sözleşmelerde sık görülen bir uygulama, tarafların kamu ihalesiyle ilgisi olmayan bir işte Yapım İşleri Genel Şartnamesine ya da başka bir standart metne atıf yapmasıdır. Taraflar sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebildiğinden (TBK m.26), atıf yapılan hükümler sözleşmenin parçası hâline gelir ve taraflar arasında sözleşme hükmü olarak uygulanır. Sözleşmede böyle bir atıf varsa hakediş, kabul ve süre uzatımı usulleri bakımından önce o metne bakılmalıdır.
Bedel Nasıl Belirlenmiş? Götürü Bedel, Birim Fiyat ve Yaklaşık Bedel
Hakediş ve iş artışı uyuşmazlıklarının çoğu, bedelin sözleşmede nasıl kararlaştırıldığı sorusuna dayanır. Kanun iki temel modeli düzenler: götürü bedel ve değere göre bedel. Uygulamadaki birim fiyatlı ve maliyet artı kâr esaslı sözleşmeler bu iki modelin kurallarına göre değerlendirilir.
Bedel türüne göre kurallar
| Bedel türü | Kural | Maliyet artarsa | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Götürü bedel (anahtar teslim, sabit fiyat) | Yüklenici eseri kararlaştırılan bedelle yapmakla yükümlüdür. Eser öngörülenden az emek ve masraf gerektirse de iş sahibi bedelin tamamını öder | Kural olarak artış istenemez. Öngörülemeyen durumlar eserin o bedelle yapılmasına engel olur veya yapılmasını son derece güçleştirirse hâkimden uyarlama, mümkün değilse dönme istenebilir | TBK m.480 |
| Birim fiyat (metraj çarpı birim fiyat) | Bedel, fiilen yapılan iş miktarına göre hesaplanır; birim fiyatlar sabittir | Birim fiyat sabit olduğundan kural götürü bedeldeki gibidir. Artış, sözleşmedeki fiyat farkı hükmüne veya uyarlama koşullarına dayanabilir | TBK m.26, 480 |
| Yaklaşık bedel veya bedelin hiç belirlenmemesi | Bedel, eserin yapıldığı yer ve zamandaki değerine ve yüklenicinin giderine bakılarak belirlenir | Yaklaşık bedel, iş sahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacaksa iş sahibi sözleşmeden dönebilir; kendi arsasındaki yapıda bedelin indirilmesini isteyebilir veya tamamlanan kısma hakkaniyete uygun bedel ödeyerek feshedebilir | TBK m.481, 482 |
| Maliyet artı kâr | Yüklenicinin belgelediği gidere kararlaştırılan oran eklenir | Artış bedele yansır; başlangıçta yaklaşık bir bedel bildirilmişse aşım hâlinde iş sahibinin dönme ve indirim hakları gündeme gelir | TBK m.481, 482 |
Götürü bedelli işlerde yüklenicinin en sık ileri sürdüğü talep, malzeme ve işçilik fiyatlarındaki artış nedeniyle ek ödemedir. Kanunun kuralı açıktır: eser öngörülenden fazla emek ve masrafı gerektirmiş olsa bile yüklenici belirlenen bedelin artırılmasını isteyemez (TBK m.480/1). İstisna, başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumların eserin o bedelle yapılmasına engel olması ya da yapılmasını son derece güçleştirmesidir. Bu durumda yüklenici hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün olmaz veya karşı taraftan beklenemezse sözleşmeden dönmeyi isteyebilir (TBK m.480/2). Tacir olan yüklenicinin ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etme yükümlülüğü (TTK m.18/2), neyin öngörülemez sayılacağı tartışmasında belirleyicidir. Şartlar, çekince ve dava dilekçesi örneği için götürü bedelde uyarlama davası rehberimize; konunun genel hükümdeki karşılığı için aşırı ifa güçlüğü rehberimize, kat karşılığı sözleşmelerdeki görünümü için uyarlama davası rehberimize bakılabilir.
Hakediş Ödenmiyor: Muacceliyet, Temerrüt, Faiz ve Tahsil Yolları
Kanuna göre iş sahibinin bedel ödeme borcu eserin teslimi anında muaccel olur; eserin parça parça teslimi kararlaştırılmış ve bedel parçalara göre belirlenmişse her parçanın bedeli onun teslimiyle muaccel olur (TBK m.479). Uygulamada taraflar bu kuralı sözleşmeyle değiştirir ve işin ilerleyişine göre ara ödemeler, yani hakedişler kararlaştırır. Hakedişin ne zaman düzenleneceği, kim tarafından onaylanacağı ve onaydan kaç gün sonra ödeneceği sözleşmede yazılıdır; uyuşmazlıkta ilk bakılacak yer bu maddedir.
Ödeme günü sözleşmede birlikte belirlenmişse borçlu bu günün geçmesiyle, belirlenmemişse alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer (TBK m.117). Ticari işletmeler arasında mal ve hizmet tedariki amacıyla yapılan işlemlerde kanun daha ileri gider: alacaklı kendi edimini yerine getirmişse, borçlu sözleşmede öngörülen tarihte ödemediğinde ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer ve alacaklı şart edilmemiş olsa bile faize hak kazanır (TTK m.1530/2-3). Sözleşmede ödeme günü belirtilmemişse temerrüt, faturanın veya eş değer ödeme talebinin alınmasını izleyen otuz günlük sürenin sonunda kendiliğinden gerçekleşir (TTK m.1530/4). Sözleşmeyle öngörülen ödeme süresi en fazla altmış gün olabilir; taraflar ancak açıkça anlaşarak ve alacaklı aleyhine ağır bir haksız durum yaratmamak koşuluyla daha uzun süre kararlaştırabilir. Alacaklının küçük veya orta ölçekli işletme olduğu ya da borçlunun büyük ölçekli işletme sayıldığı hâllerde altmış gün aşılamaz (TTK m.1530/5). Yapım işinin “mal ve hizmet tedariki” kapsamında olup olmadığı karşı tarafça tartışma konusu yapılabileceğinden, güvenli yol vadesi geçen her hakediş için ayrıca yazılı ihtar göndermektir.
Ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenir (TTK m.8/1). Sözleşmede temerrüt faizi kararlaştırılmamışsa, ticari işlerde Merkez Bankasının kısa vadeli avanslar için uyguladığı oran üzerinden temerrüt faizi istenebilir (3095 sayılı Kanun m.2/2). 16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanun, 3095 sayılı Kanunun 1. maddesini değiştirerek kanuni faizi Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont oranının yüzde seksenine bağlamıştır; değişiklik 31.07.2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Temerrüt faizini aşan bir zarara uğrayan alacaklı, örneğin ödenmeyen hakediş yüzünden daha yüksek faizle kredi kullanmak zorunda kalmışsa, borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe bu zararın giderilmesini de isteyebilir (TBK m.122).
Hakedişi ödenmeyen yüklenicinin işi durdurup durduramayacağı sık sorulur. Karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmede ifayı isteyen tarafın, daha sonra ifa etme hakkı olmadıkça, kendi borcunu ifa etmiş ya da ifasını önermiş olması gerekir (TBK m.97). Sözleşme ara ödeme öngörüyorsa ve vadesi gelen hakediş ödenmemişse yüklenici bu hükme dayanarak sonraki imalatı askıya alabilir. Ancak işi habersiz bırakmak, karşı tarafa “yüklenici şantiyeyi terk etti” gerekçesiyle fesih imkânı verir. Doğru sıra şudur: önce ödeme için uygun süre veren yazılı ihtar gönderilir (TBK m.123); süre sonuçsuz kalırsa ifa ve gecikme tazminatı istenir ya da bu haklardan vazgeçildiği hemen bildirilerek zararın giderilmesi istenir veya sözleşmeden dönülür (TBK m.125).
Hakediş alacağında tahsil ve güvence yolları
| Yol | Ne zaman uygun | Süre ve koşul | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İcra takibi ve itirazın iptali davası | Alacak onaylı hakediş, fatura veya sözleşmeyle belgeli ise | Borçlu takibe itiraz ederse alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde itirazın iptalini dava eder. İtiraz haksız bulunursa borçlu, talep üzerine hükmolunan tutarın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir | İİK m.67 |
| Alacak davası | Alacağın miktarı tartışmalı, bilirkişi incelemesi gerekli ise | Ticari davada önce arabuluculuk. Alacağın bir kısmı dava edilir; talep tahkikat sona erene kadar bir defa artırılabilir | TTK m.5/A; HMK m.109 |
| İhtiyati haciz | Rehinle temin edilmemiş, vadesi gelmiş para alacağı belgeyle gösterilebiliyorsa | Haczin uygulanmasından itibaren yedi gün içinde takip talebinde bulunulur veya dava açılır | İİK m.257, 264 |
| Borçlunun üçüncü kişideki alacağına haciz | Borçlu müteahhidin iş sahibinden alacağı hakediş varsa | İcra dairesi iş sahibine haciz ihbarnamesi gönderir; iş sahibi ödemeyi artık yalnızca icra dairesine yapabilir | İİK m.89 |
| Kanuni ipotek | Alt yüklenici veya zanaatkâr, taşınmazdaki yapı için emek veya malzeme vermişse | Tescil, yüklenilen işin tamamlanmasından başlayarak üç ay içinde yapılmış olmalıdır | TMK m.893, 895 |
İcra inkâr tazminatı uygulamada alacağın likit olmasına, yani borçlu tarafından hesaplanabilir nitelik taşımasına bağlanır. Bu yüzden karşı tarafça onaylanmış bir hakedişe dayanan takip ile metrajı tartışmalı bir alacak için yapılan takip aynı sonucu doğurmaz. Ayrıntılar için itirazın iptali ve icra inkâr tazminatı rehberimize, müteahhidin hakedişine konulan hacizler için hakedişe haciz ve 89/1 ihbarnamesi yazımıza bakılabilir. Müteahhidin özel sektördeki iş sahibine karşı izleyeceği yol, işi durdurma hakkı ve ihtiyati haciz dilekçesi örneği için iş sahibi hakedişi ödemiyor rehberimize bakılabilir.
Sözleşme Dışı İşler ve İş Artışı
Şantiyede iş nadiren sözleşmede yazıldığı gibi biter. İş sahibi projeyi değiştirir, kat ekler, malzeme kalitesini yükseltir ya da sözleşmede hiç bulunmayan bir imalatı ister. Bu işlerin bedeli, talimatın nasıl verildiğine göre üç ayrı kurala bağlanır.
- İlave iş için ayrıca anlaşılmışsa bedel bu anlaşmaya göre ödenir. Anlaşmanın yazılı olması geçerlilik şartı değildir, ancak ispatı kolaylaştırır. Sözleşmede “değişiklikler yazılı yapılır” hükmü varsa sözlü talimatların aynı gün yazıyla teyit edilmesi gerekir.
- İş istenmiş ama bedeli konuşulmamışsa bedel, eserin yapıldığı yer ve zamandaki değerine ve yüklenicinin giderine bakılarak belirlenir (TBK m.481).
- İş sahibinin talimatı olmadan yapılmışsa vekâletsiz iş görme hükümleri uygulanır. İş, iş sahibinin menfaatine yapılmışsa iş sahibi, durumun gereğine göre zorunlu ve yararlı bulunan bütün masrafları faiziyle öder (TBK m.526, 529). İş onun menfaatine yapılmamış olsa bile, iş görmeden doğan faydaları edinen iş sahibi zenginleştiği ölçüde masrafları ödemekle yükümlüdür (TBK m.530).
Götürü bedelli sözleşmelerde iş sahibi çoğu zaman “bu iş zaten anahtar teslim bedelin içindeydi” savunmasını yapar. Savunmanın yerinde olup olmadığı, sözleşme eki projeye ve teknik şartnameye bakılarak anlaşılır. Projede bulunan bir imalat öngörülenden pahalıya mal olmuşsa 480. madde uygulanır ve artış istenemez. Projede hiç bulunmayan bir imalat ise ilave iştir ve bedeli ayrıca istenir. Bu ayrımı yapabilmek için sözleşmenin imzalandığı tarihteki proje ile uygulanan proje birlikte dosyada bulunmalıdır.
Kamu ihale sözleşmelerinde iş artışı kanunla belirlenen oranlarla sınırlıdır. Özel sözleşmelerde böyle bir kanuni sınır yoktur; sınırı sözleşme belirler. Özel sektörde ilave işin bedeli, yazılı onay şartı ve ispat için ilave iş bedeli rehberimize, kamu ihalesindeki karşılığı için sözleşme dışı imalat ve iş artışı rehberimize bakılabilir.
Ayıplı ve Eksik İş: İş Sahibinin Hakları, Yüklenicinin Savunmaları
Hakediş uyuşmazlıklarının büyük kısmında iş sahibinin cevabı aynıdır: “İş ayıplı, bu yüzden ödemiyorum.” Kanun ayıp iddiasını sıkı bir usule bağlamıştır ve bu usule uyulmamışsa iddia sonuç doğurmaz. Aynı usul, müteahhidin taşerona karşı ileri sürdüğü ayıp iddialarında da geçerlidir.
İş sahibi, eserin tesliminden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve ayıpları varsa bunu uygun bir süre içinde yükleniciye bildirmek zorundadır (TBK m.474/1). Gözden geçirmeyi ve bildirimde bulunmayı ihmal eden iş sahibi eseri kabul etmiş sayılır (TBK m.477/2). Eserin açıkça veya örtülü olarak kabulünden sonra yüklenici her türlü sorumluluktan kurtulur; yalnızca kasten gizlediği ve usulüne göre gözden geçirme sırasında fark edilemeyecek ayıplar için sorumluluğu devam eder (TBK m.477/1). Ayıp sonradan ortaya çıkarsa iş sahibi gecikmeksizin durumu yükleniciye bildirmek zorundadır; bildirmezse eseri kabul etmiş sayılır (TBK m.477/3). Taraflardan her biri, giderini karşılayarak eserin bilirkişi tarafından gözden geçirilmesini ve sonucun bir raporla belirlenmesini isteyebilir (TBK m.474/2).
Ayıp hâlinde iş sahibinin seçimlik hakları
| Hak | Koşul | Sınır | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Sözleşmeden dönme | Eser, iş sahibinin kullanamayacağı veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacağı ölçüde ayıplı ya da sözleşme hükümlerine aynı ölçüde aykırı olmalıdır | Eser iş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılmışsa ve sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa dönme hakkı kullanılamaz | TBK m.475/1-1, 475/3 |
| Bedelden indirim | Eser alıkonur ve ayıp oranında indirim istenir | İndirim ayıbın oranıyla sınırlıdır | TBK m.475/1-2 |
| Ücretsiz onarım | Bütün masrafları yükleniciye ait olmak üzere eserin onarılması istenir | Onarım aşırı bir masrafı gerektirmemelidir | TBK m.475/1-3 |
| Tazminat | Seçimlik haklardan biriyle birlikte, ayıbın yol açtığı zarar için istenir | Genel hükümlere tabidir; yüklenici kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat ederse sorumlu olmaz | TBK m.475/2, 112 |
Yapım devam ederken de iş sahibinin elinde bir araç vardır. Eserin yüklenicinin kusuru yüzünden ayıplı veya sözleşmeye aykırı olarak meydana getirileceği açıkça görülüyorsa iş sahibi, uygun bir süre vererek ayıbın veya aykırılığın giderilmesini ister; aksi takdirde hasar ve masrafları yükleniciye ait olmak üzere onarımın veya işe devamın üçüncü bir kişiye verileceğini ihtar eder (TBK m.473/2).
Yüklenici ve taşeron bakımından ayıp iddiasına karşı dört savunma öne çıkar. İlki, bildirimin süresinde yapılmadığıdır; eser teslim alınıp kullanılmaya başlanmış ve aylarca hiçbir yazı gönderilmemişse kabul sonucu doğar. İkincisi, ayıbın iş sahibinden kaynaklandığıdır: eserin ayıplı olması, yüklenicinin açıkça yaptığı ihtara karşın iş sahibinin verdiği talimattan doğmuşsa veya başka bir sebeple iş sahibine yüklenebiliyorsa iş sahibi ayıptan doğan haklarını kullanamaz (TBK m.476). Bu savunmanın işleyebilmesi için yüklenicinin ihtarını zamanında yapmış olması gerekir. İş sahibinin sağladığı malzemenin veya gösterdiği yerin ayıplı olduğunu ya da eserin gereği gibi veya zamanında meydana getirilmesini tehlikeye düşürecek bir durumu fark eden yüklenici bunu hemen bildirmek zorundadır; bildirmezse sonuçlarından sorumlu olur (TBK m.472/3). Üçüncüsü, seçilen hakkın koşullarının bulunmadığıdır; örneğin taşınmaz üzerindeki yapıda sökülme aşırı zarar doğuracaksa dönme istenemez. Dördüncüsü zamanaşımıdır.
Ayıplı eser nedeniyle açılacak davalar, teslim tarihinden başlayarak taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki yılın, taşınmaz yapılarda beş yılın, yüklenicinin ağır kusuru varsa ayıplı eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar (TBK m.478).
Ayıplı iş ile eksik iş aynı şey değildir. Ayıp, yapılmış bir işin sözleşmede kararlaştırılan veya dürüstlük kuralı gereği beklenen niteliği taşımamasıdır. Eksik iş ise sözleşmeye göre yapılması gerektiği hâlde hiç yapılmamış kısımdır. Yargıtay uygulamasında eksik iş, ayıba ilişkin gözden geçirme ve bildirim külfetine tabi tutulmaz; karşılığı zamanaşımı süresi içinde istenebilir. Bu ayrım dosyanın sonucunu değiştirebildiğinden, tespit raporunda her kalemin ayıp mı yoksa eksik iş mi olduğu ayrı ayrı gösterilmelidir. İş sahibi tarafındaki ayrıntılar için ayıplı ve eksik inşaat ile eser sözleşmesinde ayıba karşı tekeffül rehberlerimize bakılabilir. Yüklenicinin savunması ve cevap dilekçesi örneği için iş sahibi “iş ayıplı” diyerek ödemiyor rehberimize, iş sahibinin bildirimi, seçimlik hakları ve ayıp giderim bedeli için ayıplı imalatta iş sahibinin hakları rehberimize bakılabilir.
İş Gecikti: Gecikme Cezası ve Süre Uzatımı
İnşaat sözleşmelerinin hemen hepsinde, gecikilen her gün için ödenecek bir ceza kararlaştırılır. Bu, borcun belirlenen zamanda ifa edilmemesi durumu için öngörülen ceza koşuludur ve alacaklı asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir (TBK m.179/2). Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ifası gerekir; zararı ceza tutarını aşıyorsa, aşan miktarı ancak borçlunun kusurunu ispat ederek isteyebilir (TBK m.180).
İş sahibi bakımından en önemli risk teslim anındadır. Kanun, alacaklının asıl borçla birlikte cezayı isteyebilmesini, hakkından açıkça feragat etmemiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmemiş olmasına bağlar (TBK m.179/2). Geciken işi hiçbir kayıt düşmeden teslim alan, kesin hesabı çekincesiz imzalayan iş sahibi gecikme cezası isteme hakkını kaybeder. Teslim tutanağına “gecikme cezası ve diğer haklar saklıdır” kaydının yazılması bu sonucu önler.
Yüklenici ve taşeron bakımından savunmanın ekseni, gecikmenin kimden kaynaklandığıdır. Yerin geç teslim edilmesi, projelerin geç onaylanması, iş sahibinin sağlayacağı malzemenin gecikmesi, ilave iş verilmesi veya hakedişlerin ödenmemesi yüzünden uzayan süre yükleniciye yüklenemez. Bu savunmanın dinlenebilmesi için gecikme sebebinin ortaya çıktığı tarihte yazıyla bildirilmiş ve süre uzatımı istenmiş olması beklenir. Sebep ortaya çıktığında susan, ceza kesildiğinde itiraz eden yüklenicinin ispatı güçleşir.
Cezanın miktarı ayrı bir tartışmadır. Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir ve hâkim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m.182/1, 3). Ancak tacir sıfatını taşıyan borçlu, aşırı ceza kararlaştırılmış olduğu iddiasıyla sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez (TTK m.22). Müteahhit ve taşeron şirketler tacir olduğundan bu indirim yolu kural olarak kapalıdır. Yargıtay uygulamasında bu kuralın sınırı, cezanın borçlunun ekonomik varlığını ortadan kaldıracak ölçüde ağır olmasıdır; bu durumda ceza, ahlaka aykırılık çerçevesinde değerlendirilir (TBK m.27). Sözleşme imzalanırken ceza için işin bedeline oranlı bir üst sınır konulması bu belirsizliği baştan giderir. Kesintiye itirazın sırası, gecikme gününün hesabı ve itiraz ihtarnamesi örneği gecikme cezası kesildi rehberimizde yer alır.
Sözleşmenin Sona Ermesi: Dönme, Fesih ve Tasfiye
İnşaat sözleşmesi her zaman işin tamamlanıp teslim edilmesiyle kapanmaz; çoğu uyuşmazlıkta taraflardan biri sözleşmeyi sona erdirmiştir. Kimin, hangi sebeple ve hangi hükme dayanarak sona erdirdiği, tasfiyede kimin kime ne ödeyeceğini belirler.
Sona erme yolları ve sonuçları
| Yol | Kim kullanır | Koşul | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| Teslim günü beklenmeden dönme | İş sahibi | Yüklenici işe zamanında başlamaz, işi sözleşmeye aykırı olarak geciktirir veya işin kararlaştırılan zamanda bitirilemeyeceği açıkça anlaşılırsa | Teslim günü beklenmeden sözleşmeden dönülür | TBK m.473/1 |
| Temerrüt nedeniyle seçimlik haklar | İş sahibi veya yüklenici | Karşı taraf temerrüde düşmüş ve verilen uygun süre sonuçsuz kalmış ya da süre verilmesini gerektirmeyen bir durum bulunmalıdır | İfa ve gecikme tazminatı; ya da bunlardan vazgeçildiği hemen bildirilerek ifa edilmemeden doğan zararın giderilmesi veya dönme | TBK m.123-125 |
| Tazminat karşılığı fesih | İş sahibi | Eserin tamamlanmasından önce, sebep gösterilmeksizin | Yapılmış olan kısmın karşılığı ödenir ve yüklenicinin bütün zararları giderilir | TBK m.484 |
| Yaklaşık bedelin aşılması | İş sahibi | Yaklaşık bedelin, iş sahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacağı anlaşılmalıdır | Dönme; iş sahibinin arsasındaki yapıda bedel indirimi veya tamamlanan kısma hakkaniyete uygun bedel ödeyerek fesih | TBK m.482 |
| Götürü bedelde uyarlama veya dönme | Yüklenici | Öngörülemeyen durumlar eserin o bedelle yapılmasına engel olmalı veya yapılmasını son derece güçleştirmelidir | Hâkimden uyarlama; mümkün değilse dönme, dürüstlük kuralının gerektirdiği durumlarda yalnızca fesih | TBK m.480/2 |
| İfanın iş sahibi yüzünden imkânsızlaşması | Yüklenici | Eserin tamamlanması, iş sahibiyle ilgili beklenmedik bir olay dolayısıyla imkânsızlaşmalıdır | Yapılan işin değeri ve bu değere girmeyen giderler; iş sahibi kusurluysa ayrıca tazminat | TBK m.485 |
| Yüklenicinin ölümü veya yeteneğini kaybetmesi | Kendiliğinden sona erme | Sözleşme yüklenicinin kişisel özellikleri göz önünde tutularak yapılmış olmalıdır | İş sahibi, yararlanabileceği tamamlanmış kısmı kabul etmek ve karşılığını vermekle yükümlüdür | TBK m.486 |
İş sahibinin en geniş yetkisi 484. maddededir: iş sahibi, eserin tamamlanmasından önce yapılmış olan kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla sözleşmeyi feshedebilir. Hüküm iş sahibine sebep gösterme zorunluluğu yüklemez; buna karşılık bedelini ağırlaştırır. Yüklenicinin zararı, işi tamamlasaydı elde edeceği kârı da kapsar. Bu nedenle iş sahibinin gösterdiği fesih sebebi yargılamada haklı bulunmazsa fesih uygulamada bu madde çerçevesinde değerlendirilir ve iş sahibi hem yapılan işin bedelini hem yüklenicinin yoksun kaldığı kârı ödemek durumunda kalır. Haklı bir sebebe dayanan iş sahibi 473. veya 125. maddeye göre hareket etmeli, ihtarını ve verdiği süreyi belgelemelidir. İhtar metni için müteahhide ihtarname örneğimize, işin başkasına tamamlatılması için ikame ifa rehberimize bakılabilir. Yüklenicinin fesih hâlinde isteyebileceği kalemler, kâr kaybı hesabı ve dava dilekçesi örneği iş sahibi sözleşmeyi feshetti rehberimizde yer alır.
Dönme kural olarak geriye etkilidir: taraflar karşılıklı olarak ifa yükümlülüğünden kurtulur ve daha önce ifa ettikleri edimleri geri isteyebilir (TBK m.125/3). Büyük bölümü tamamlanmış bir inşaatta bu kuralın aynen uygulanması hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurur. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 25.01.1984 tarihli, E.1983/3, K.1984/1 sayılı kararında, olayın niteliği ve özelliğinin haklı gösterdiği durumlarda dürüstlük kuralı (TMK m.2) gereğince sözleşmenin feshinin ileriye etkili sonuç doğuracağını kabul etmiştir. İleriye etkili fesihte sözleşme, fesih anına kadar yapılan işler bakımından geçerliliğini korur; yüklenici o tarihe kadar gerçekleştirdiği imalatın karşılığını sözleşmedeki fiyatlara göre alır, iş sahibi kalan işi başkasına tamamlatır.
Hangi yolla sona ererse ersin, tasfiye aynı sorulara cevap arar. Fesih tarihinde iş hangi seviyedeydi? Yapılan işin bedeli ne kadar, bunun ne kadarı ödendi? Şantiyede kimin malzemesi ve ekipmanı kaldı? Teminatlar ne olacak? Taraflardan hangisi diğerinden tazminat isteyebilir? İlk sorunun cevabı fesih günü yapılacak tespite bağlıdır; diğerlerinin tamamı bu tespitin üzerine kurulur. Yüklenici işi geciktirdiğinde veya bıraktığında iş sahibinin izleyeceği yol, fazla ödenen hakediş ve teminat hesabı için iş sahibinin hakları rehberimize bakılabilir.
Taşeronun Alacağı: Ana Yüklenici Ödemiyorsa
Taşeronun sözleşmesi müteahhitledir ve alacağının borçlusu müteahhittir. Müteahhidin “iş sahibi bana ödemedi, ben de sana ödeyemiyorum” savunması kural olarak taşerona karşı ileri sürülemez; müteahhidin iş sahibinden tahsilat yapamaması, kendi sözleşmesinden doğan ödeme borcunu ortadan kaldırmaz. Sözleşmeye ödemenin iş sahibinden tahsile bağlandığına dair açık bir hüküm konulmuşsa, bu hükmün kapsamı ve ödeme sürelerine ilişkin kurallar karşısındaki geçerliliği ayrıca incelenir (TTK m.1530/5-6). Şartın yurt dışı projelerdeki görünümü “işveren öderse öderim” şartı rehberimizde ele alınmıştır.
Taşeronun müteahhit dışında başvurabileceği güvenceler sınırlıdır ama etkilidir. Tahsil adımlarının sırası, ihtarname örneğiyle birlikte taşeron alacağını alamıyor rehberimizde ayrıntılı anlatılmıştır.
Taşeronun güvenceleri
| Güvence | Ne sağlar | Koşul ve süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Kanuni ipotek | Alacak, üzerinde çalışılan taşınmazla güvenceye alınır. Borçlu müteahhit olsa da iş sahibine ait taşınmaz üzerinde tescil istenebilir | Tescil, yüklenilen işin tamamlanmasından başlayarak üç ay içinde yapılmış olmalıdır. Alacağın malik tarafından kabul edilmiş veya mahkemece karara bağlanmış olması şarttır. Malik yeterli güvence gösterirse tescil istenemez | TMK m.893/1-3, 895 |
| Geçici tescil şerhi | Üç aylık süre dolmadan hakkın tapu kütüğünde güvence altına alınması | Hâkim, şerhe konu hakkın varlığının kabul edilebileceği kanaatine varırsa şerh kararı verir | TMK m.1011 |
| Müteahhidin hakedişine haciz | Müteahhidin iş sahibinden alacağı para taşeronun alacağına yönlendirilir | İcra takibi veya ihtiyati haciz kararı; iş sahibine haciz ihbarnamesi | İİK m.89, 257 |
| Alacağın devri (temlik) | Müteahhit, iş sahibindeki hakediş alacağını taşerona devreder; taşeron doğrudan iş sahibinden tahsil eder | Devir yazılı şekilde yapılmalıdır; kanun, sözleşme veya işin niteliği devre engel olmamalıdır | TBK m.183, 184 |
| Doğrudan ödeme protokolü | İş sahibi taşeronun hakedişini doğrudan öder ve ödediği tutarı müteahhidin alacağından düşer | Üç tarafın imzaladığı yazılı protokol | TBK m.26 |
Kanuni ipotek, uygulamada en az bilinen ve süresi en çok kaçırılan güvencedir. Kanun, alacaklıların bu haktan önceden feragat etmelerini geçerli saymaz (TMK m.893/2); taşeron sözleşmesine konulan “kanuni ipotek hakkından vazgeçilmiştir” hükmü sonuç doğurmaz. Hak, çalışmanın veya malzeme vermenin yüklenildiği andan başlayarak tescil edilebilir; işin bitmesini beklemek gerekmez (TMK m.895/1). Hakları değişik tarihlerde tescil edilmiş olsa bile zanaatkârlar ve yükleniciler, kanuni ipotekten yararlanma bakımından kendi aralarında aynı sırada sayılır (TMK m.896). Malik alacağı kabul etmiyorsa tescil için mahkeme kararı gerekir. Üç aylık süre yargılama sırasında dolacağından, dava ile birlikte geçici tescil şerhi istenmesi olağan yoldur. Sürenin hesabı, tescil usulü ve dava dilekçesi örneği kanuni ipotek nasıl tescil edilir rehberimizde yer alır.
Malikle doğrudan sözleşme yapan müteahhidin bu ipotekten yararlanıp yararlanamayacağı, hak sahiplerini sayan 893. madde ile “zanaatkârların ve yüklenicilerin” ipotek hakkından söz eden 895. ve 896. maddelerin birlikte yorumuna bağlıdır; talep her dosyada ayrıca değerlendirilmelidir.
Taşeronun işçilerine ücret ödeyememesi ayrı bir sonuç doğurur. Asıl işverenler, müteahhide verdikleri yapım ve onarım işlerinde çalışan işçilerden ücreti ödenmeyenlerin bulunması hâlinde, müteahhit veya taşeronlardan istenecek bordrolara göre bu ücretleri onların hakedişlerinden öder (4857 sayılı Kanun m.36/1). Hakedişinden bu yolla kesinti yapılan taşeron, kesintinin bordroya dayanıp dayanmadığını denetlemelidir.
Ana Yüklenicinin Riskleri: Taşeronun İşçileri, SGK Borçları ve İş Kazası
Taşerona iş veren müteahhit, yalnızca işin kalitesinden değil, taşeronun işçilerine ve Sosyal Güvenlik Kurumuna karşı yükümlülüklerinden de sorumlu tutulabilir. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak İş Kanunundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur (4857 sayılı Kanun m.2). Sosyal sigorta bakımından da asıl işveren, kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden dolayı alt işveren ile birlikte sorumludur (5510 sayılı Kanun m.12).
Bu sorumluluk nedeniyle işçi, o işyerindeki çalışmasından doğan ücretini ve diğer alacaklarını taşerondan da müteahhitten de isteyebilir. Müteahhidin ödediği tutarı taşerona rücu edip edemeyeceği ise aralarındaki sözleşmeye bağlıdır. Taşeron sözleşmesine işçilik alacakları, sigorta primleri ve idari para cezaları için açık bir rücu hükmü, her hakedişten yapılacak bir teminat kesintisi ve hakedişle birlikte bordro, banka ödeme kaydı ve prim tahakkuk belgelerinin sunulması şartı konulmalıdır. Bu belgeleri almadan ödeme yapan müteahhit, yıllar sonra açılan işçilik davalarında aynı parayı ikinci kez ödemek zorunda kalabilir. Ödedikten sonra davanın taşerona ihbarı, hakedişten takas ve rücu için taşerona rücu davası rehberimize bakılabilir.
İşin tamamını anahtar teslimi bir müteahhide veren ve o işte kendisi işçi çalıştırmayan iş sahibi, Yargıtay uygulamasında kural olarak asıl işveren sayılmaz. Buna karşılık kanun, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl işin bölünerek alt işverenlere verilmesini yasaklar; ilişkinin muvazaalı işleme dayandığı kabul edilirse alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır (4857 sayılı Kanun m.2). Ayrıntılar için alt işveren (taşeron) rehberimize, şantiyedeki iş kazalarında sorumluluğun paylaşımı için alt işveren ilişkisinde iş kazası sorumluluğu yazımıza, hakediş ödemelerindeki vergi kesintileri için yapım işlerinde KDV tevkifatı rehberimize bakılabilir. Şantiyedeki hasarların sigortadan karşılanması inşaat all risk sigortası rehberimizde anlatılmıştır.
Teminatlar: Teminat Mektubu, Teminat Senedi, Çek ve Nakit Kesinti
Özel inşaat sözleşmelerinde teminat dört biçimde karşımıza çıkar: banka teminat mektubu, teminat olarak verilen bono veya çek, hakedişlerden yapılan nakit kesinti ve taşınmaz ipoteği. Uyuşmazlık çıktığında teminatı elinde tutan taraf çoğu zaman onu hemen paraya çevirmek ister.
Teminat mektubunun haksız yere nakde çevrilmesi tehlikesi varsa mahkemeden ihtiyati tedbir istenebilir. Tedbir, mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından veya gecikme sebebiyle ciddi bir zararın doğacağından endişe edilen hâllerde verilir (HMK m.389). Talep eden, davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek ve kural olarak teminat göstermek zorundadır (HMK m.390/3, 392/1). Ayrıntılar teminat mektubunun haksız nakde çevrilmesi rehberimizde yer alır. İş bittikten sonra kesin hesabın çıkarılmaması, hakedişlerden kesilen teminatın ve teminat mektubunun iade edilmemesi için teminat kesintisi iadesi rehberimize bakılabilir.
Teminat senedi ve teminat çeki daha risklidir. Kambiyo senedi üzerinde çoğu zaman teminat için verildiğine dair bir kayıt bulunmaz; senet icra takibine konulabilir ya da üçüncü kişilere devredilebilir. Borçlu olmadığını ispat etmek isteyen taraf menfi tespit davası açar. İcra takibinden önce açılan davada mahkeme, alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir. Takipten sonra açılan davada takip tedbirle durdurulamaz; borçlu ancak aynı oranda teminat göstererek icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir (İİK m.72). Senedin teminat senedi olduğunun ispatı için, hangi borcun güvencesi olarak verildiğini gösteren bir sözleşme maddesi veya imzalı teslim tutanağı gerekir. Bu belge senet verilirken alınmalıdır; sonradan temin etmek çoğu zaman mümkün olmaz. İlgili rehberler: teminat çeki faktoringe kırdırılırsa ve fahiş senede karşı menfi tespit.
Hakedişlerden kesilen nakit teminat, sözleşmedeki iade koşulu gerçekleştiğinde, çoğu sözleşmede kesin kabulle birlikte iade edilir. İş sahibi iadeyi ayıp veya eksik iş iddiasıyla reddediyorsa, bu iddiaların yukarıda anlatılan bildirim usulüne uygun ileri sürülüp sürülmediği incelenir. Süresinde bildirilmemiş bir ayıp, teminatın alıkonulmasına da gerekçe olamaz.
Görevli Mahkeme, Arabuluculuk, Tahkim ve Delil Tespiti
Eser sözleşmesi Türk Borçlar Kanununda düzenlendiğinden, bu sözleşmeden doğan dava kendiliğinden ticari dava sayılmaz. Davanın ticari dava olması için her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili bir husustan doğması gerekir (TTK m.4/1). Bir inşaat şirketi ile yatırımcı şirket ya da müteahhit ile taşeron şirket arasındaki uyuşmazlık bu koşulu sağlar ve asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.5). Uyuşmazlık taraflardan birinin ticari işletmesiyle ilgili değilse görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. İş sahibi ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden bir tüketici ise eser sözleşmesi tüketici işlemi sayılır (6502 sayılı Kanun m.3) ve uyuşmazlık tüketici hukukuna göre çözülür.
Taraflara göre görevli mahkeme ve dava şartı
| Taraflar | Görevli mahkeme | Dava öncesi arabuluculuk | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Uyuşmazlık her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili | Asliye ticaret mahkemesi | Konusu para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava şartıdır | TTK m.4/1, 5, 5/A |
| Uyuşmazlık taraflardan birinin ticari işletmesiyle ilgili değil | Asliye hukuk mahkemesi | Ticari dava sayılmadığından Türk Ticaret Kanununun 5/A maddesi uygulanmaz | TTK m.4/1 |
| İş sahibi tüketici | Tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi | Tüketici mahkemesinde görülen uyuşmazlıklarda dava şartıdır; hakem heyetinin görevine giren uyuşmazlıklarda uygulanmaz | 6502 sayılı Kanun m.3, 73/A |
Genel yetkili mahkeme, davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6). Sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10). Tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarındaki uyuşmazlık için bir veya birden fazla mahkemeyi sözleşmeyle yetkili kılabilir; aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnızca sözleşmeyle belirlenen bu mahkemelerde açılır (HMK m.17). Dava açmadan önce sözleşmedeki yetki maddesi mutlaka okunmalıdır.
Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde arabulucu tarafından en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK m.5/A/2). Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. Dava açılmadan önce ihtiyati haciz kararı alınmışsa, İcra ve İflas Kanununun 264. maddesindeki dava açma süresi de aynı dönemde işlemez (6325 sayılı Kanun m.18/A). Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa dava, başka bir işlem yapılmaksızın dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (6325 sayılı Kanun m.18/A/2).
Sözleşmede tahkim şartı varsa uyuşmazlık mahkemede değil hakem önünde çözülür. Tahkim sözleşmesi, taraflar arasındaki sözleşmenin bir şartı veya ayrı bir sözleşme şeklinde yapılabilir ve yazılı şekilde yapılır (HMK m.412). Tahkim şartına rağmen mahkemede dava açılırsa karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir; tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse mahkeme itirazı kabul eder ve davayı usulden reddeder (HMK m.413/1). Tahkim süreci için tahkim rehberimize bakılabilir.
Delil tespiti, inşaat uyuşmazlıklarının en değerli usul aracıdır. Taraflardan her biri, ileride açacağı davada ileri süreceği bir vakıanın tespiti amacıyla keşif yapılmasını veya bilirkişi incelemesi yaptırılmasını talep edebilir. Delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolacağı yahut ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimal dâhilinde bulunuyorsa hukuki yarar var sayılır (HMK m.400). Dilekçede tespiti istenen vakıa ile bilirkişilere sorulması istenen sorular yer alır (HMK m.402/1). Soruların özenle hazırlanması gerekir: imalatın miktarı, sözleşmeye ve projeye uygunluğu, ayıp ve eksiklerin ayrı ayrı dökümü, giderilme bedeli ve şantiyede kalan malzemenin kime ait olduğu ayrı başlıklar hâlinde sorulmalıdır. Örnek bir metin için delil tespiti dilekçesi örneğimize bakılabilir.
Zamanaşımı ve Süreler
Özel inşaat dosyalarında kaçırılan bir süre, haklı bir alacağın tahsilini imkânsız kılabilir. Başlıca süreler aşağıdadır.
Özel inşaat uyuşmazlıklarında başlıca süreler
| Konu | Süre | Başlangıç | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Eser sözleşmesinden doğan alacaklar (bedel, hakediş, ilave iş, eksik iş) | 5 yıl | Alacağın muaccel olması | TBK m.147/6, 149 |
| Yüklenicinin yükümlülüklerini ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesinden doğan alacaklar (ayıp dışındaki hâller) | 10 yıl | Alacağın muaccel olması | TBK m.146, 147/6 |
| Ayıp nedeniyle açılacak davalar: taşınmaz yapılar | 5 yıl | Teslim tarihi | TBK m.478 |
| Ayıp nedeniyle açılacak davalar: taşınmaz yapılar dışındaki eserler | 2 yıl | Teslim tarihi | TBK m.478 |
| Ayıp nedeniyle açılacak davalar: yüklenicinin ağır kusuru | 20 yıl | Teslim tarihi | TBK m.478 |
| Açık ayıbın bildirilmesi | İmkân bulunur bulunmaz gözden geçirme, uygun süre içinde bildirim | Teslim | TBK m.474/1 |
| Sonradan ortaya çıkan ayıbın bildirilmesi | Gecikmeksizin | Ayıbın ortaya çıkması | TBK m.477/3 |
| Faturaya itiraz | 8 gün | Faturanın alınması | TTK m.21/2 |
| Kanuni ipoteğin tescili | 3 ay | Yüklenilen işin tamamlanması | TMK m.895/2 |
| İtirazın iptali davası | 1 yıl | İtirazın alacaklıya tebliği | İİK m.67 |
| İhtiyati hacizden sonra takip veya dava | 7 gün | Haczin uygulanması; haciz gıyapta yapılmışsa tutanağın tebliği | İİK m.264 |
| Arabuluculuk sürecinin sonuçlandırılması | 6 hafta; zorunlu hâllerde en fazla 2 hafta uzatma | Arabulucunun görevlendirilmesi | TTK m.5/A/2 |
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Sözleşme, ekleri ve sonradan yapılan protokoller; teklif ve kabul yazışmaları
- Onaylı projeler, uygulama sırasında yapılan proje değişiklikleri ve teknik şartname
- İş programı, yer teslim tutanağı, süre uzatımı talepleri ve bunlara verilen cevaplar
- Hakediş raporları, metraj ve ataşmanlar, şantiye defteri ve günlük raporlar
- Faturalar, ödeme dekontları, cari hesap ekstresi ve mutabakat yazıları
- Geçici ve kesin kabul tutanakları, ayıp ve eksik iş bildirimleri
- Gönderilen ve alınan ihtarnameler, kayıtlı elektronik posta ve e-posta yazışmaları
- Teminat mektubu, senet ve çek örnekleri; teminatın hangi borç için verildiğini gösteren belge
- Taşeron ilişkilerinde bordrolar, banka ücret ödeme kayıtları, prim tahakkuk ve ödeme belgeleri
- Tarihli şantiye fotoğrafları ve video kayıtları
- Taşınmazın güncel tapu kaydı (kanuni ipotek ve ihtiyati haciz için)
Sık Yapılan Hatalar
- Sözlü talimatla ilave iş yapmak. Talimat aynı gün yazıyla teyit edilmediğinde ilave işin istendiğini ve bedelinin konuşulduğunu ispat etmek güçleşir.
- Şantiyeyi tespit yaptırmadan terk etmek. İşi devralan firmanın imalatı sizinkiyle karışır; fesih günündeki seviye sonradan belirlenemez.
- İşi ihtarsız durdurmak. Ödeme alamayan yüklenicinin süre veren bir ihtar göndermeden şantiyeyi bırakması, haklıyken haksız duruma düşmesine yol açabilir.
- Geciken işi çekincesiz teslim almak. İfayı çekincesiz kabul eden iş sahibi gecikme cezası isteme hakkını kaybeder (TBK m.179/2).
- Ayıbı yalnızca telefonla bildirmek. Bildirimin yapıldığını ve tarihini ispat edemeyen iş sahibi eseri kabul etmiş sayılır (TBK m.477).
- Kabul edilmeyen faturaya sekiz gün içinde itiraz etmemek. Faturanın içeriği kabul edilmiş sayılır (TTK m.21/2).
- Kanuni ipotek için üç aylık süreyi kaçırmak. Süre işin tamamlanmasından başlar ve tescilin bu süre içinde yapılmış olması gerekir (TMK m.895/2).
- Teminat senedini belgesiz vermek. Senedin teminat için verildiğini gösteren yazılı bir belge yoksa senet olağan bir borç senedi gibi takibe konulabilir.
- Taşerona bordro ve prim belgesi almadan ödeme yapmak. Asıl işveren, taşeron işçilerinin alacaklarından taşeronla birlikte sorumludur (4857 sayılı Kanun m.2).
- Arabulucuya başvurmadan ticari dava açmak. Dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (6325 sayılı Kanun m.18/A/2).
Hukukçular Evi Özel İnşaat ve Taşeron Dosyalarında Ne Yapar?
Sözleşmeyi, eklerini ve yazışmaları birlikte okuyarak bedelin türünü, hakediş ve kabul usulünü, ceza ve teminat hükümlerini çıkarıyor; her alacak kalemi için süreyi ve ispat durumunu gösteren bir dosya planı hazırlıyoruz. Şantiyedeki imalat seviyesinin ve ayıp iddialarının belirlenmesi için delil tespiti talebini, bilirkişiye sorulacak sorularla birlikte hazırlıyoruz.
Hakediş ve taşeron alacaklarında ihtar, icra takibi, ihtiyati haciz, müteahhidin iş sahibindeki alacağına haciz ve kanuni ipotek tescili yollarını dosyanın durumuna göre birlikte kullanıyoruz. İş sahibi ve ana yüklenici tarafında ayıp bildirimi, süre veren ihtar, sözleşmenin sona erdirilmesi, işin başkasına tamamlatılması ve teminatların korunması süreçlerini yürütüyoruz. Taşeron işçilerinin açtığı davalarda asıl işverenin savunmasını ve taşerona rücuu takip ediyoruz.
Dosyanız için sözleşmenizi, son hakediş raporunu ve karşı tarafla yazışmalarınızı 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- İnşaatta Ayıplı İmalat: İş Sahibinin Hakları ve Ayıp Giderim Bedeli
- Yüklenici İşi Geciktirdi veya Bıraktı: Ticari İnşaatta İş Sahibinin Hakları
- Kesin Hesap Çıkarılmıyor, Teminat Kesintisi İade Edilmiyor: Müteahhit Ne Yapar?
- Taşeronun İşçisi Ana Yükleniciyi Dava Etti: Davanın İhbarı ve Taşerona Rücu
- Götürü Bedelli İnşaatta Maliyetler Arttı: Uyarlama Davası (TBK m.480/2)
- Sözleşme Dışı İlave İşin Bedeli: Özel İnşaatta Yüklenici Ne İster?
- Gecikme Cezası Kesildi: Yüklenicinin İtirazı ve İtiraz İhtarnamesi Örneği
- İş Sahibi Sözleşmeyi Feshetti: Yüklenici Ne İster? Yapılan İşin Bedeli ve Kâr Kaybı (TBK m.484)
- İş Sahibi “İş Ayıplı” Diyerek Ödemiyor: Yüklenicinin Savunması ve Cevap Dilekçesi Örneği
- İş Sahibi Hakedişi Ödemiyor: Müteahhidin Hakediş Alacağı, İşi Durdurma ve İhtiyati Haciz
- Kanuni İpotek Nasıl Tescil Edilir? Üç Aylık Süre, Geçici Tescil Şerhi ve Dava Dilekçesi Örneği
- Taşeron Alacağını Alamıyor: Ana Yüklenici Ödemiyorsa İhtar, İcra, İhtiyati Haciz ve Kanuni İpotek
- Yarım Kalan İnşaat ve Kat Karşılığı Merkezi: Arsa Sahibi ve Daire Alıcısı İçin Yol Haritası
- Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi: FIDIC, Teminat Mektubu, Tahkim
- İdare Hakedişi Ödemiyor: Kamu İhalesinde Ödeme Süresi, Temerrüt ve Faiz
- Kamu İhalesinde Sözleşme Dışı İmalat ve İş Artışının Bedeli
- Kesin Hesap ve Kesin Hakediş Uyuşmazlığı
- İdare Sözleşmeyi Feshetti: Yüklenici Ne İster?
- Müteahhide İhtarname Örneği: Süre Verme, Dönme ve Fesih İhtarı
- Yarım Kalan İnşaatta Delil Tespiti Dilekçesi Örneği
- Yarım Kalan İnşaatı Başka Müteahhide Tamamlatma
- Ayıplı ve Eksik İnşaat
- Eser Sözleşmesinde Ayıba Karşı Tekeffül
- Teminat Mektubunun Haksız Nakde Çevrilmesi ve İhtiyati Tedbir
- Teminat Çeki Faktoringe Kırdırıldı: Keşideci Ne Yapabilir?
- İtirazın İptali ve İcra İnkâr Tazminatı
- İnşaat Firmasının Hakedişine Haciz: 89/1 İhbarnamesi
- Belirsiz Alacak Davası Kaldırıldı: Kısmi Dava ve Talep Artırımı
- Alt İşveren (Taşeron) Rehberi: Asıl İşverenin Sorumluluğu ve Muvazaa
- Alt İşveren İlişkisinde İş Kazası Sorumluluğu
- Yapım İşlerinde KDV Tevkifatı ve Hakediş Düzeni
- İnşaat All Risk Sigortası Ödemiyor
- İş Ortaklığında Ortaklar Arası Uyuşmazlık
- Yapı Müteahhitliği Yetki Belgesi
- İnşaat Sektöründe Konkordato: Süreç ve Alacaklı Hakları
- Müteahhit İflas Etti veya Konkordato İstedi
- Kamu İhale Hukuku Rehberi
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Müteahhit hakedişimi ödemiyor; işi durdurabilir miyim?
Sözleşmede ara ödeme kararlaştırılmış ve vadesi gelen hakediş ödenmemişse, kendi borcunu ifa etmeyen tarafın karşı edimi isteyemeyeceği kuralına dayanarak sonraki imalatı askıya alabilirsiniz (TBK m.97). Ancak işi habersiz bırakmak karşı tarafa fesih gerekçesi verir. Önce ödeme için uygun süre veren yazılı bir ihtar gönderilmeli (TBK m.123), süre sonuçsuz kalırsa seçimlik haklar kullanılmalıdır (TBK m.125).
Taşeronum; ana yüklenici “iş sahibi ödemedi” diyerek ödeme yapmıyor. İş sahibine dava açabilir miyim?
Kural olarak hayır; sözleşmeniz ana yükleniciyledir ve borçlunuz odur. Ana yüklenicinin tahsilat yapamaması size olan borcunu ortadan kaldırmaz. Buna karşılık iş sahibine ait taşınmaz üzerinde kanuni ipotek tescilini isteyebilir (TMK m.893), ana yüklenicinin iş sahibindeki hakediş alacağına haciz koydurabilirsiniz (İİK m.89).
Yazılı sözleşmemiz yok; alacağımı isteyebilir miyim?
Evet. Eser sözleşmesi şekle bağlı değildir (TBK m.12). İlişkinin varlığı ve içeriği teklif yazışmaları, faturalar, ödeme kayıtları, ticari defterler ve şantiye kayıtlarıyla, imalatın kendisi keşif ve bilirkişi incelemesiyle ortaya konur. Bedel hiç belirlenmemişse, eserin yapıldığı yer ve zamandaki değerine ve yüklenicinin giderine bakılarak belirlenir (TBK m.481).
İş sahibi “iş ayıplı” diyerek ödeme yapmıyor; ne yapmalıyım?
Önce ayıp bildiriminin ne zaman ve nasıl yapıldığına bakılır. İş sahibi eseri teslim aldıktan sonra imkân bulur bulmaz gözden geçirmek ve ayıpları uygun süre içinde bildirmek zorundadır; bunu ihmal ederse eseri kabul etmiş sayılır (TBK m.474, 477). Süresinde bildirim varsa bilirkişi tespitiyle ayıbın varlığı, sebebi ve giderilme bedeli belirlenir. İş sahibi seçtiği hakka göre ayıp oranında indirim veya ücretsiz onarım isteyebilir; sözleşmeden dönmesi ancak eserin kabule zorlanamayacağı ölçüde ayıplı olmasına bağlıdır (TBK m.475).
Sözleşmede olmayan ilave işlerin parasını alabilir miyim?
İlave iş iş sahibinin talimatıyla yapılmışsa bedeli istenir; bedel konuşulmamışsa eserin yapıldığı yer ve zamandaki değerine göre belirlenir (TBK m.481). Talimat yoksa vekâletsiz iş görme hükümleri uygulanır ve iş sahibinin menfaatine yapılan işin zorunlu ve yararlı masrafları faiziyle istenebilir (TBK m.526, 529). İspat için talimatı gösteren yazışmalar ve imalatın tespiti gerekir.
Malzeme fiyatları çok arttı; götürü bedelli sözleşmede fiyat farkı isteyebilir miyim?
Kural olarak hayır; götürü bedelde eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirse de artış istenemez (TBK m.480/1). Başlangıçta öngörülemeyen durumlar eserin o bedelle yapılmasına engel oluyor veya yapılmasını son derece güçleştiriyorsa hâkimden sözleşmenin uyarlanması, bu mümkün değilse dönme istenebilir (TBK m.480/2). Tacirin basiretli davranma yükümlülüğü nedeniyle olağan fiyat dalgalanmaları bu kapsamda sayılmayabilir.
İş sahibi sözleşmeyi sebep göstermeden feshetti; ne isteyebilirim?
İş sahibi eser tamamlanmadan sözleşmeyi feshedebilir; ancak yapılmış olan kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek zorundadır (TBK m.484). Bu zarar, işi tamamlasaydınız elde edeceğiniz kârı da kapsar. Fesih günü şantiyedeki imalat seviyesinin tespit ettirilmesi talebin temelidir.
Geciken işi teslim aldım; gecikme cezasını sonradan isteyebilir miyim?
Teslim alırken cezaya ilişkin hakkınızı saklı tuttuysanız isteyebilirsiniz. Kanun, ifayı çekincesiz olarak kabul eden alacaklının asıl borçla birlikte cezayı istemesine izin vermez (TBK m.179/2). Çekince konulmamışsa ceza istenemez; gecikmeden doğan zararın tazmini ise genel hükümlere göre ayrıca değerlendirilir (TBK m.118).
Sözleşmedeki gecikme cezası çok yüksek; indirilmesini isteyebilir miyim?
Tacir değilseniz hâkim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m.182/3). Tacirseniz kural olarak indirim isteyemezsiniz (TTK m.22). Yargıtay uygulamasında, cezanın borçlunun ekonomik varlığını ortadan kaldıracak ölçüde ağır olması hâlinde ahlaka aykırılık çerçevesinde değerlendirme yapılır (TBK m.27).
Taşeronun işçisi bana dava açtı; sorumlu muyum?
Asıl işveren konumundaysanız evet; asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili yükümlülüklerden alt işveren ile birlikte sorumludur (4857 sayılı Kanun m.2). Ödediğiniz tutarı taşerona rücu edip edemeyeceğiniz aranızdaki sözleşmeye bağlıdır. İşin tamamını anahtar teslimi veren ve o işte işçi çalıştırmayan iş sahibi ise Yargıtay uygulamasında kural olarak asıl işveren sayılmaz.
Kanuni ipotek için süre ne kadar, nasıl tescil edilir?
Tescilin, yüklenilen işin tamamlanmasından başlayarak üç ay içinde yapılmış olması gerekir (TMK m.895/2). Tescil için alacağın malik tarafından kabul edilmiş veya mahkemece karara bağlanmış olması şarttır; malik yeterli güvence gösterirse tescil istenemez (TMK m.895/3-4). Malik kabul etmiyorsa dava açılır ve süre dolmadan geçici tescil şerhi istenir (TMK m.1011).
Hakediş alacağında zamanaşımı kaç yıldır?
Eser sözleşmesinden doğan alacaklar beş yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.147/6). Süre, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (TBK m.149). Ayıp nedeniyle açılacak davalarda süre, teslim tarihinden başlayarak taşınmaz yapılarda beş, diğer eserlerde iki, yüklenicinin ağır kusurunda yirmi yıldır (TBK m.478).
Dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunda mıyım?
Uyuşmazlık her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgiliyse ve konusu para alacağı, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit veya istirdat ise evet; arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TTK m.4, 5/A). Başvurudan son tutanağa kadar geçen sürede zamanaşımı durur (6325 sayılı Kanun m.18/A).
Alacağımın tam tutarını bilmiyorum; nasıl dava açarım?
Belirsiz alacak davası 7589 sayılı Kanunla kaldırılmıştır. Alacağın bir kısmı için kısmi dava açılır; bilirkişi raporuyla tutar belli olduğunda talep, tahkikat sona erene kadar bir defaya mahsus artırılabilir ve zamanaşımı artırılan kısım bakımından da dava tarihinde kesilmiş sayılır (HMK m.109/4).
Teminat olarak verdiğim senet icraya konuldu; ne yapabilirim?
Borçlu olmadığınızın tespiti için menfi tespit davası açabilirsiniz (İİK m.72). Senedin teminat için verildiğini, hangi borcun güvencesi olduğunu gösteren sözleşme maddesi veya teslim belgesiyle ispat etmeniz gerekir. Takipten önce açılan davada, alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere teminat gösterilerek takibin durdurulması istenebilir.
Kaynakça
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (güncel metin).
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (06.12.2018 tarihli ve 7155 sayılı Kanunla eklenen, 28.03.2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanunla değişik m.5/A işlenmiş metin).
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla m.107’nin yürürlükten kaldırıldığı ve m.109’a dördüncü fıkranın eklendiği güncel metin).
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu.
- 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun (16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla değişik m.1 işlenmiş metin).
- 4857 sayılı İş Kanunu; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu.
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun; 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu.
- Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 25.01.1984, E.1983/3, K.1984/1.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, yazışmaları ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Hakedişiniz ödenmiyor ya da sözleşmeniz mi feshedildi? Birlikte değerlendirelim
İmalat tespiti, ihtar, ihtiyati haciz, kanuni ipotek ve dava hazırlığı için sözleşmeniz ve son hakediş raporunuzla hemen arayın.
Süreyi kaçırmayın
Kanuni ipotek için işin tamamlanmasından itibaren 3 ay, faturaya itiraz için 8 gün, itirazın iptali davası için 1 yıl. Şantiyeden çıkmadan önce imalatı tespit ettirin. Telefon: 0554 648 37 15.


