Yüklenici işi geciktirir ya da şantiyeyi bırakırsa iş sahibi önce ona işi tamamlaması için uygun bir süre verir (TBK m.123). Süre sonunda iş yine yapılmamışsa iş sahibi üç yoldan birini seçer: ifa ile birlikte gecikme tazminatı istemek, ifadan vazgeçtiğini hemen bildirip olumlu zararını istemek ya da sözleşmeden dönmek (TBK m.125). Yüklenici işe zamanında başlamaz veya işi, bütün tahminlere göre kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılacak ölçüde geciktirirse, iş sahibi teslim gününü beklemeden de sözleşmeden dönebilir (TBK m.473/1). İnşaatın önemli bir bölümü yapılmışsa uygulamada sözleşme geriye değil ileriye etkili olarak sona erdirilir. Bu durumda fesih tarihine kadar yapılan işin değeri ile yapılan ödemeler karşılaştırılır. İşin başka bir yükleniciye, masrafı eski yükleniciye ait olmak üzere yaptırılması için hâkimden izin istenebilir (TBK m.113/1). Tacirler arasında süre verme, dönme ve fesih ihtarları noter, taahhütlü mektup, telgraf veya kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK m.18/3). Bedelli inşaatta iş sahibini bekleyen özel bir risk de vardır: yüklenicinin ödemediği alt yükleniciler, iş sahibinin taşınmazı üzerine kanuni ipotek tescilini isteyebilir (TMK m.893/1-3).
Bu rehber, fabrika, depo, otel, ofis binası, alışveriş merkezi veya kendi konutunu bedel karşılığında bir yükleniciye yaptıran iş sahipleri için yazıldı. Kat karşılığı inşaatta arsa sahibinin durumu ayrı bir merkezde ele alınmıştır. Bu yazıda şunlar sırayla anlatılıyor: yüklenicinin hangi gecikmede temerrüde düştüğü, harekete geçmeden önce kontrol edilecek savunmalar, süre verme, süre sonunda seçilecek yol, işin başkasına tamamlatılması, fazla ödenen hakediş, teminat mektubu, gecikme cezası ve işletme kaybının hesabı, taşeronların kanuni ipotek riski, görev, arabuluculuk ve zamanaşımı. Sonunda tacir iş sahibi için bir ihtarname örneği var. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.77, 97, 106, 113, 117, 118, 123, 124, 125, 128, 139, 146, 147, 179, 180, 182 ve 473; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2, 893 ve 895; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4, 5/A, 18 ve 22; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.389 ve 400; 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.3, 73 ve 73/A; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.257; 4857 sayılı İş Kanunu m.2; 6325 sayılı Kanun m.18/A.
Yazı 19 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat metinleri esas alınarak hazırlanmıştır. Sözleşmenizdeki süre, ceza, fesih ve teminat hükümleri kanundaki yedek kuralların önüne geçebilir. Yazıdaki “uygulamada” notları mahkemelerin genel eğilimini anlatır, kesin bir sonuç vaadi değildir.
Fabrika binası üretim takvimine, otel sezona, depo bir kira sözleşmesine göre planlanır. Yüklenici iş programının gerisine düştüğünde iş sahibinin kaybı yalnızca geciken bir bina değildir; durmuş bir yatırım, ödenen kredi faizleri ve kaçan bir sezon da bu kaybın parçasıdır. Bu baskı altında iş sahipleri çoğu zaman iki hatadan birini yapar. Ya aylarca sözlü uyarıyla bekler ya da bir gün yükleniciyi şantiyeden çıkarıp başka bir firmayla devam eder. İkinci yol, hukuki zemin kurulmadan atılırsa haklı iş sahibini haksız duruma düşürebilir: yüklenici, sözleşmenin haksız feshedildiğini ileri sürüp kâr kaybını ister.
Bu yazı Özel İnşaat ve Taşeron Uyuşmazlıkları Merkezimizin bir parçasıdır. Arsa sahibinin kat karşılığı inşaatta yaşadığı benzer sorunlar için yarım kalan inşaat ve kat karşılığı merkezimize, arsa sahibinin müteahhide göndereceği ihtarname için müteahhide ihtarname örneği yazımıza bakılabilir.
Bu Rehber Kimin İçin? Bedelli İnşaat ile Kat Karşılığı Arasındaki Fark
Kanun iki durumda da aynı eser sözleşmesi hükümlerini uygular. Ancak iş sahibinin elindeki araçlar ve karşılaştığı riskler farklıdır. Kat karşılığında arsa sahibi yükleniciye para değil arsa payı verir; asıl mesele tapudur. Bedelli inşaatta ise iş sahibi hakediş öder, teminat tutar ve çoğu zaman bir ticari işletmenin sahibidir.
İki modelin karşılaştırması
| Konu | Bedelli (para karşılığı) inşaat | Kat karşılığı inşaat |
|---|---|---|
| İş sahibinin edimi | Hakediş ve bedel ödemesi | Arsa payının devri |
| Gecikmede ana risk | Fazla ödenmiş hakediş, işletme ve kira kaybı | Yükleniciye geçmiş tapu payları ve üçüncü kişilere satışlar |
| İş sahibinin güvencesi | Teminat mektubu, teminat kesintisi, ödenmemiş hakedişler | Tapu devrinin işin ilerlemesine bağlanması |
| Taraflar | Çoğunlukla iki tacir; ihtarlar özel şekle bağlı | Çoğunlukla tacir yüklenici ile tacir olmayan arsa sahipleri |
| Görevli mahkeme | Ticari işse asliye ticaret; tüketici iş sahibinde tüketici mahkemesi | Çoğunlukla asliye hukuk veya tüketici mahkemesi |
| Alt yüklenicilerin riski | İş sahibinin taşınmazına kanuni ipotek talebi | Aynı risk, tapu payları nedeniyle daha karmaşık |
Kendi konutunu bir yükleniciye yaptıran ve ticari amaçla hareket etmeyen kişi tüketicidir. Eser sözleşmesi de tüketici işlemleri arasında sayılır (6502 sayılı Kanun m.3/k-l). Bu nedenle böyle bir iş sahibinin davası tüketici mahkemesinde görülür ve dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir (6502 sayılı Kanun m.73/1, 73/A). Yazının geri kalanı her iki iş sahibi için de geçerlidir. Usul farkları son bölümde ayrıca gösterilmiştir.
Yüklenici Ne Zaman Temerrüde Düşer?
Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Borcun ifa edileceği gün birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle borçlu ihtarsız temerrüde düşer (TBK m.117). İnşaat sözleşmelerinde teslim tarihi çoğu zaman belirli olduğundan, teslim günü geçince yüklenici kendiliğinden temerrüde düşmüş olur. Ancak iş sahibinin teslim gününü beklemesi her zaman gerekmez.
Gecikme türleri ve iş sahibinin hakkı
| Durum | İş sahibinin hakkı | Dayanak |
|---|---|---|
| Teslim günü geçti, iş bitmedi | Yüklenici ihtarsız temerrüde düşer; süre verilip seçimlik haklar kullanılır | TBK m.117/2, 123, 125 |
| Yüklenici işe zamanında başlamadı | İşin zamanında bitmeyeceği açıkça anlaşılıyorsa teslim günü beklenmeden dönme | TBK m.473/1 |
| İş programının ciddi biçimde gerisinde kalındı | Aynı şartla teslim günü beklenmeden dönme | TBK m.473/1 |
| Şantiye terk edildi, işçi ve ekipman çekildi | Süre verilmesinin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa süre vermeden seçimlik haklar | TBK m.124/1 |
| İş sözleşmeye aykırı veya ayıplı yapılıyor | Giderilmesi için süre ve aksi hâlde işin masrafı yükleniciye ait olmak üzere üçüncü kişiye verileceği ihtarı | TBK m.473/2 |
| Belirli bir tarihten sonra ifanın anlamı kalmıyor (sezon, fuar, açılış) | Sözleşmeden anlaşılıyorsa süre vermeye gerek yok | TBK m.124/3 |
473. maddenin birinci fıkrasındaki erken dönme hakkı iş sahibi için önemli bir araçtır, ama ölçüsü yüksektir. Kanun, işin kararlaştırılan zamanda bitirilemeyeceğinin “bütün tahminlere göre” ve “açıkça” anlaşılmasını arar. Bu ölçü, iş programındaki gerçekleşme oranı, şantiyedeki işçi ve makine sayısı, malzeme siparişleri ve kalan süre karşılaştırılarak gösterilir. Tek bir kötü haftaya dayanan erken dönme, yükleniciye haksız fesih iddiası için zemin hazırlar.
Harekete Geçmeden Önce: Yüklenicinin Savunmalarını Kontrol Edin
Gecikme her zaman yükleniciden kaynaklanmaz. İş sahibinin ihtar göndermeden önce kendi tarafını kontrol etmesi gerekir. Kontrol edilmezse yüklenici, gecikmenin iş sahibinden kaynaklandığını ileri sürer; iş sahibinin dönme beyanı da haksız fesih sayılabilir. Bu durumda yüklenici yapılan işin bedelini, bütün zararlarını ve kâr kaybını ister. Bu taleplerin hesabı iş sahibinin feshi rehberimizde anlatılmıştır.
Yüklenicinin olası savunmaları
| Savunma | Kanundaki karşılığı | İş sahibinin kontrol edeceği belge |
|---|---|---|
| “Yer geç teslim edildi, projeler geç onaylandı” | Hazırlık fiillerini yapmayan alacaklı temerrüde düşer | Yer teslim tutanağı, proje onay yazıları (TBK m.106) |
| “Hakedişler ödenmedi, işi durdurdum” | Kendi borcunu ifa etmeyen taraf karşı edimi isteyemez | Hakediş onay ve ödeme tarihleri (TBK m.97) |
| “İlave iş verildi, süre uzadı” | İş sahibinin istediği ilave iş için gereken süre yükleniciye yüklenemez | İlave iş talimatları ve süre uzatımı yazışmaları |
| “Süre uzatımı istedim, cevap verilmedi” | Sözleşmedeki süre uzatımı usulüne göre değerlendirilir | Yüklenicinin süre uzatımı talepleri ve verilen cevaplar |
| “Mücbir sebep vardı” | Borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebep | Olayın tarihi, süresi ve işe etkisi |
Bu savunmalar, yüklenici bakış açısıyla yazılmış iki rehberimizde ayrıntılı olarak ele alınmıştır: hakediş alacağı ve gecikme cezasına itiraz rehberleri. Aynı yazılar iş sahibi için de bir kontrol listesidir. Orada yükleniciye önerilen her belgenin karşılığı iş sahibinin dosyasında da bulunmalıdır. İlave iş verildiyse bunun süreye etkisi ilave iş bedeli rehberimizde anlatılmıştır.
Süre Verme: Ne Kadar, Nasıl, Hangi Durumda Gerekmez?
Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde taraflardan biri temerrüde düştüğünde diğeri, borcun ifası için uygun bir süre verebilir veya uygun bir süre verilmesini hâkimden isteyebilir (TBK m.123). Sürenin “uygun” olup olmadığı kalan işin miktarına göre değerlendirilir. Yüzde doksanı bitmiş bir binanın ince işleri için verilen otuz gün uygun sayılabilir. Kaba inşaatı bitmemiş bir fabrika binasının tamamlanması için verilen otuz gün ise uygun sayılmayabilir. Uygulamada sürenin, işin tamamlanmasından çok yüklenicinin işe ciddi biçimde dönüp dönmeyeceğini görmeye yetecek uzunlukta olması yeterli görülebilmektedir. Yine de kalan işin miktarıyla açıkça orantısız bir süre, dönme beyanının geçerliliğini tartışmaya açar.
Kanun üç durumda süre verilmesini gereksiz sayar: borçlunun durumundan veya tutumundan sürenin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa; temerrüt sonucunda ifa alacaklı için yararsız kalmışsa; ya da belirli bir zamanda ifa edilmezse ifanın artık kabul edilmeyeceği sözleşmeden anlaşılıyorsa (TBK m.124). Şantiyeyi tamamen terk eden, işçilerini çeken ve yazılara cevap vermeyen yüklenici birinci duruma örnektir. Yine de uygulamada güvenli yol, bu durumlarda da kısa bir süre vermektir. Süre vermemenin haklı olduğunu sonradan ispatlamak, kısa bir süre vermekten daha zordur.
Tacirler arasında diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe ve sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbar ve ihtarlar noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK m.18/3). E-posta ya da şantiye defterine yazılan bir not bu şekle uymaz. Bedelli inşaatta iki taraf da çoğunlukla tacir olduğundan bu kural doğrudan uygulanır.
Süre Dolduktan Sonra: İş Sahibinin Seçeceği Yol
Verilen süre içinde iş yapılmazsa iş sahibi şu yollardan birini seçer. Seçim, işin ne kadarının yapıldığına, iş sahibinin yükleniciyle devam etmek isteyip istemediğine ve ne tür bir zarar beklediğine göre yapılır.
Seçimlik haklar ve sonuçları
| Yol | Sonuç | Ne istenir | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İfa ve gecikme tazminatı | Sözleşme devam eder | İşin tamamlanması; gecikmeden doğan zarar ve varsa gecikme cezası | TBK m.118, 125/1, 179/2 |
| İşin başkasına yaptırılmasına izin | Sözleşme devam eder; kalan iş eski yüklenicinin masrafıyla tamamlanır | Tamamlama masrafı ve her türlü zarar | TBK m.113/1 |
| İfadan vazgeçip olumlu zarar | Yüklenicinin ifa borcu sona erer; iş sahibi ifa edilseydi olacağı durumun karşılığını ister | Tamamlama farkı, işletme ve kira kaybı | TBK m.125/2 |
| Sözleşmeden dönme | Taraflar karşılıklı edimlerini geri ister | Ödenenlerin iadesi ve kusur varsa olumsuz zarar | TBK m.125/2-3 |
| İleriye etkili fesih | Sözleşme fesih tarihinden itibaren sona erer; yapılan iş iş sahibinde kalır | Yapılan işin değeri ile ödemelerin hesaplaşması, fazla ödemenin iadesi, zarar | TMK m.2; Yargıtay İBBGK 1984/1 |
Seçimlik haklardan ifadan vazgeçme ve dönme, kanunda “hemen bildirilmesi” şartına bağlanmıştır (TBK m.125/2). Süre dolduktan sonra iş sahibi aylarca sessiz kalır ve yüklenicinin işe devam etmesine göz yumarsa, bu davranış ifayı istemeye devam ettiği şeklinde yorumlanabilir. Uygulamada süre verme ihtarnamesinde, süre içinde ifa edilmezse hangi yolun seçileceğini önceden bildirmek sık başvurulan bir yöntemdir. Süre dolunca kısa bir beyanla bu seçimi teyit etmek ise en güvenli yoldur.
Dönmede taraflar karşılıklı olarak ifa yükümlülüğünden kurtulur ve daha önce ifa ettikleri edimleri geri isteyebilir (TBK m.125/3). Yarısı yapılmış bir fabrika binasını “geri vermek” mümkün olmadığından, bu sonuç inşaatta hakkaniyete aykırı düşebilir. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 25.01.1984 tarihli, E.1983/3, K.1984/1 sayılı kararında, olayın niteliği ve özelliğinin haklı gösterdiği durumlarda dürüstlük kuralı (TMK m.2) gereğince sözleşmenin feshinin ileriye etkili sonuç doğuracağını kabul etmiştir. Uygulamada inşaatın önemli bir bölümünün yapıldığı dosyalarda sözleşme bu şekilde sona erdirilir. Dönmenin genel sonuçları için sözleşmeden dönme rehberimize bakılabilir.
İşi Başka Bir Yükleniciye Tamamlatmak
İş sahibinin asıl amacı çoğu zaman tazminat değil, binanın bitmesidir. Yeni bir yükleniciyle devam etmenin iki hukuki zemini vardır. Birincisi sözleşme ayakta kalırken hâkimden izin alarak işi masrafı eski yükleniciye ait olmak üzere başkasına yaptırmaktır (TBK m.113/1). İkincisi önce sözleşmeyi sona erdirip kalan işi yeni yükleniciye vermek ve aradaki farkı zarar olarak istemektir (TBK m.125/2). Sözleşmeye aykırı veya ayıplı yapılan işler için ayrıca, giderilmesi için süre verip aksi hâlde onarımın veya işe devamın masrafı yükleniciye ait olmak üzere üçüncü kişiye verileceğini ihtar etme yolu vardır (TBK m.473/2). Bu yolların karşılaştırması ve izin davası dilekçesi yarım kalan inşaatı başka müteahhide tamamlatma rehberimizde yer alır.
Hangi yol seçilirse seçilsin, yeni yüklenici işe başlamadan önce yapılması gereken bir iş vardır: eski yüklenicinin bıraktığı noktanın tespiti. Yeni imalat eskisini örttükçe eski yüklenicinin hangi işi yaptığı, hangisini yapmadığı ve hangisini ayıplı yaptığı sonradan belirlenemez. Delilin kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimali varsa delil tespiti için hukuki yarar var sayılır (HMK m.400). Tespit dilekçesi için delil tespiti dilekçesi örneğimize bakılabilir.
- Şantiyeye girmeden önce eski yükleniciyi yazıyla tespite davet edin. Tespit gününde şantiyedeki malzeme, ekipman, iskele ve konteynerlerin listesini çıkarın.
- Eski yükleniciye ait ekipmanı kullanmayın veya kendiliğinizden şantiyeden çıkarmayın. Teslim alması için süre verin ve teslim tutanağı düzenleyin.
- Yapı ruhsatındaki yüklenici ve şantiye şefi bilgilerinin değiştirilmesi için yapı denetim kuruluşu ve belediyeyle süreci başlatın. Eski yüklenicinin istifası veya fesih belgesi bu süreçte istenecektir.
- Yeni yükleniciyle yapılan sözleşmede kalan işin kapsamını tespit raporuna dayandırın. Böylece tamamlama farkı hesaplanırken eski yükleniciye ait olmayan işler ayrılabilir.
Hesaplaşma: Fazla Ödenen Hakediş, Teminat, Gecikme Cezası ve İşletme Kaybı
Bedelli inşaatta uyuşmazlığın parasal çekirdeği bu hesaptır. Fesih tarihine kadar yapılan işin değeri, o tarihe kadar yapılan ödemelerle karşılaştırılır. Hakedişler çoğu zaman yapılan işin önünde ödendiğinden ya da avans verildiğinden iş sahibinin fazla ödeme alacağı doğar. Bu alacağa teminat, gecikme cezası, tamamlama farkı ve işletme kaybı eklenir.
İş sahibinin talep kalemleri
| Kalem | Açıklama | Dayanak |
|---|---|---|
| Fazla ödenen hakediş ve mahsup edilmemiş avans | Fesih tarihine kadar yapılan işin değerini aşan ödemeler | TBK m.125/3; ileriye etkili fesihte hesaplaşma veya TBK m.77 |
| Teminat kesintisi | Hakedişlerden kesilen teminat, iş sahibinin alacaklarıyla takas edilebilir | TBK m.139 |
| Teminat mektubu | Sözleşmedeki şartla nakde çevrilebilir; nakde çevrilen tutar hesaplaşmaya girer | TBK m.128; sözleşme |
| Gecikme cezası | Teslim gecikmesi için kararlaştırılan ceza; ifayla birlikte istenebilir | TBK m.179/2 |
| Gecikme zararı ve işletme kaybı | Kira kaybı, üretime geç geçilmesi, kredi giderleri | TBK m.118; cezayı aşan kısım için TBK m.180/2 |
| Tamamlama farkı | Kalan işin yeni yükleniciye mal oluşu ile eski sözleşme bedeli arasındaki fark | TBK m.113/1, 125/2 |
| Ayıp giderim bedeli | Eski yüklenicinin ayıplı yaptığı işlerin onarım bedeli | TBK m.473/2 |
Gecikme cezası konusunda iki noktaya dikkat edilmelidir. Birincisi, ceza borcun belirlenen zamanda ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa iş sahibi, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz kabul etmiş olmadıkça asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir (TBK m.179/2). Bu nedenle geç teslim edilen işi teslim alırken tutanağa ceza hakkının saklı tutulduğu yazılmalıdır. İkincisi, zarar ceza tutarını aşıyorsa aşan kısım ancak yüklenicinin kusuru ispatlanırsa istenebilir (TBK m.180/2). Hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182/3). Ancak tacir olan yüklenici, cezanın aşırı olduğu iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22). Gecikme cezasının sözleşmeden dönme veya fesihle birlikte istenip istenemeyeceği ise cezanın türüne ve sözleşmenin sona erme biçimine göre tartışmalıdır. Bu nedenle ihtarnamede ceza hakkı açıkça saklı tutulmalıdır.
Teminat mektubunun nakde çevrilmesi iş sahibine hızlı bir tahsil imkânı verir. Ancak mektup, güvence altına alınan borcun bulunduğu ölçüde kullanılmalıdır. Yüklenici, iş sahibinin hakkı açıkça kötüye kullandığını yaklaşık olarak ispatlarsa ihtiyati tedbir isteyebilir (HMK m.389; TMK m.2/2). Bu tartışmanın iki tarafı teminat kesintisi ve mektup iadesi ile teminat mektubunun haksız nakde çevrilmesi rehberlerinde anlatılmıştır. Fazla ödeme iadesi alacağı muaccel olmuşsa ve yüklenicinin malvarlığını elden çıkarma riski varsa ihtiyati haciz de değerlendirilmelidir (İİK m.257/1).
Taşeronlar ve İşçiler: Kanuni İpotek Riski
Yüklenici işi bıraktığında genellikle kendi taşeronlarına ve malzemecilerine de borçludur. Kanun bir taşınmaz üzerinde yapılan yapı veya diğer işlerde malzeme vererek veya vermeden emek sarf eden ve bunun karşılığında malikten veya yükleniciden alacaklı olan alt yüklenici ve zanaatkârlara, o taşınmaz üzerinde kanuni ipotek tescilini isteme hakkı verir (TMK m.893/1-3). Bu hak, iş sahibinin taşerona hiçbir borcu olmasa da doğabilir; çünkü kanun alacağın yükleniciden olmasını da yeterli sayar. Bu haktan önceden feragat edilmesi geçerli değildir (TMK m.893/2).
Kanuni ipotek bakımından iş sahibinin bilmesi gerekenler
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kim isteyebilir? | Malikten veya yükleniciden alacaklı alt yüklenici ve zanaatkârlar | TMK m.893/1-3 |
| Ne zamana kadar? | Tescil, yüklenilen işin tamamlanmasından itibaren üç ay içinde yapılmalıdır | TMK m.895/2 |
| Hangi şartla? | Alacağın malik tarafından kabul edilmiş veya mahkemece karara bağlanmış olması | TMK m.895/3 |
| Nasıl önlenir? | Malik yeterli güvence gösterirse tescil istenemez | TMK m.895/4 |
| Sözleşmeyle önlenebilir mi? | Alacaklının önceden feragati geçerli değildir | TMK m.893/2 |
Kanun metni alt yüklenicinin yükleniciden alacaklı olmasını yeterli saydığından, iş sahibinin yükleniciye tam ödeme yapmış olmasının bu hakka etkisi uygulamada tartışılmaktadır. Bu nedenle iş sahibinin en etkili korunma yolu sözleşme ve ödeme düzenidir. Hakediş ödemelerini, yüklenicinin taşeron ve malzemecilere ödeme yaptığını gösteren belgelere bağlamak, taşeron listesini ve her taşeronun cari hesap durumunu istemek bu düzenin parçasıdır. Fesih anında da taşeronlarla bir mutabakat yapılmalıdır. Konunun taşeron tarafı kanuni ipotek rehberimizde ve taşeron alacağı rehberimizde anlatılmıştır.
İşçilik alacaklarında durum farklıdır. İşin tamamını bir yükleniciye veren ve o işyerinde kendisi inşaat işi yürütmeyen iş sahibi, uygulamada yüklenicinin işçilerine karşı asıl işveren sayılmaz (İş K. m.2/6). Asıl işveren-alt işveren ilişkisi, işin bir bölümünün verilmesini ve asıl işverenin aynı işyerinde kendi işini yürütmesini gerektirir. İş sahibi şantiyede kendi ekibiyle de çalışıyorsa bu değerlendirme değişebilir. Ana yüklenicinin taşeron işçileri karşısındaki durumu taşerona rücu rehberimizde ele alınmıştır.
Yükleniciye Süre Verme ve Seçimlik Hak İhtarnamesi Örneği
İHTARNAME
KEŞİDECİ : [İş sahibi şirketin unvanı], [MERSİS no], [adres]
VEKİLİ : Av. [Ad SOYAD], [adres]
MUHATAP : [Yüklenici şirketin unvanı], [MERSİS no], [adres]
KONU : [tarih] tarihli sözleşme kapsamındaki işin tamamlanması için süre verilmesi, süre içinde tamamlanmaması hâlinde kullanılacak seçimlik hakkın bildirilmesi ve şantiyedeki durumun tespitine davettir.
AÇIKLAMALAR
1. Taraflar arasında [tarih] tarihli sözleşme imzalanmış, muhatap müvekkile ait [il, ilçe, ada, parsel] adresindeki [fabrika binasının] yapımını KDV hariç [….] TL bedelle ve en geç [tarih] tarihinde teslim etmek üzere üstlenmiştir. Sözleşme ekindeki iş programına göre [tarih] itibarıyla işin yüzde [….] oranında tamamlanmış olması gerekirken, [tarih] tarihli şantiye tespit tutanağına göre gerçekleşme yüzde [….] düzeyindedir.
2. Müvekkil sözleşmeden doğan borçlarının tamamını zamanında yerine getirmiştir. Yer [tarih] tarihli tutanakla teslim edilmiş, uygulama projeleri [tarih] tarihinde onaylanmış, [….] adet hakedişin tamamı sözleşmedeki süreler içinde ödenmiştir. Muhatap bugüne kadar süre uzatımı talebinde bulunmamış, gecikmeye müvekkilden kaynaklanan bir sebep de bildirmemiştir. Bu nedenle gecikme Türk Borçlar Kanununun 97. ve 106. maddeleri anlamında müvekkile yüklenebilecek bir sebebe dayanmamaktadır.
3. Muhatap [tarih] tarihinden bu yana şantiyedeki işçi sayısını [….] kişiye düşürmüş, [….] imalatlarını durdurmuştur. Müvekkilin [tarih] ve [tarih] tarihli yazılarına cevap verilmemiştir. Mevcut gerçekleşme oranı ve kalan süre birlikte değerlendirildiğinde, işin kararlaştırılan tarihte bitirilemeyeceği açıkça anlaşılmaktadır. Müvekkilin Türk Borçlar Kanununun 473. maddesinin birinci fıkrası uyarınca teslim gününü beklemeden sözleşmeden dönme hakkı saklıdır.
4. Türk Borçlar Kanununun 123. maddesi uyarınca, işbu ihtarnamenin tebliğinden itibaren [….] gün içinde şantiyedeki işçi ve ekipman sayısını iş programındaki düzeye çıkarmanız, gecikmeyi giderecek revize bir iş programını yazılı olarak sunmanız ve işi [tarih] tarihine kadar tamamlamanız için süre verilmektedir.
5. Verilen süre içinde birinci ve dördüncü paragraflarda belirtilen yükümlülükler yerine getirilmezse müvekkil, Türk Borçlar Kanununun 125. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca ifadan vazgeçerek sözleşmeyi fesih tarihinden itibaren ileriye etkili olarak sona erdireceğini ve kalan işi masrafı size ait olmak üzere başka bir yükleniciye yaptıracağını şimdiden bildirir. Bu durumda tamamlama farkı, gecikme zararı ve diğer bütün zararlar sizden istenecektir. Süre sonunda bu seçim ayrıca bildirilecektir.
6. Sözleşmenin [….]. maddesinde öngörülen günlük [….] TL gecikme cezası [tarih] tarihinden itibaren işlemektedir. Müvekkilin bu cezayı, işin ifasıyla birlikte ve Türk Borçlar Kanununun 179. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca isteme hakkı saklıdır. Cezayı aşan zararlarının tazmini hakkı da saklıdır. Müvekkilin hiçbir ödemesi ve işi kısmen teslim alması bu haklardan feragat anlamına gelmez.
7. Sözleşmenin [….]. maddesi uyarınca verdiğiniz [banka] tarafından düzenlenmiş [tarih ve sayılı] teminat mektubu ile hakedişlerden yapılan teminat kesintileri, müvekkilin sözleşmeden doğan alacakları için güvence niteliğindedir. Müvekkilin bu teminatları sözleşmeye uygun olarak kullanma hakkı saklıdır.
8. Şantiyede çalışan alt yüklenicilerinizin ve malzeme tedarikçilerinizin listesini, her birine yapılan ödemeleri gösteren belgelerle birlikte [….] gün içinde müvekkile vermeniz gerekmektedir. Alt yüklenici ve zanaatkârların Türk Medeni Kanununun 893. maddesi uyarınca müvekkilin taşınmazı üzerinde kanuni ipotek talep etmeleri hâlinde doğacak her türlü zarar ve masraf tarafınıza rücu edilecektir.
9. Şantiyedeki mevcut durumun, yapılan ve yapılmayan imalatların ve şantiyedeki malzeme ile ekipmanın birlikte tespiti için [tarih] günü saat [….] tarihinde şantiyede hazır bulunmanız rica olunur. Katılmamanız hâlinde Hukuk Muhakemeleri Kanununun 400. maddesi uyarınca mahkemeden delil tespiti istenecek ve masrafları tarafınıza yükletilecektir.
Sayın Noter; üç nüshadan ibaret işbu ihtarnamenin bir nüshasının muhataba tebliğini, bir nüshasının dairenizde saklanmasını, tebliğ şerhli bir nüshasının tarafımıza verilmesini saygıyla rica ederim. [tarih]
Keşideci Vekili
Av. [Ad SOYAD]
Görev, Arabuluculuk ve Zamanaşımı
Usul çerçevesi
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Görevli mahkeme (iki taraf tacir, iş ticari) | Asliye ticaret mahkemesi | TTK m.4 |
| Görevli mahkeme (konutunu yaptıran tüketici) | Tüketici mahkemesi | 6502 sayılı Kanun m.3, 73/1 |
| Arabuluculuk (ticari dava) | Konusu para olan alacak ve tazminat davalarında dava şartı | TTK m.5/A |
| Arabuluculuk (tüketici) | Dava şartı; kanunda sayılan istisnalar dışında | 6502 sayılı Kanun m.73/A |
| Arabuluculukta zamanaşımı | Başvurudan son tutanağa kadar durur | 6325 sayılı Kanun m.18/A |
| İş sahibinin yükleniciye karşı alacakları | 5 yıl; yüklenicinin ağır kusuru varsa 10 yıl | TBK m.147/6, 146 |
| Delil tespiti | Dava açılmadan da istenebilir | HMK m.400 |
| İhtiyati haciz | Vadesi gelmiş para alacağı için | İİK m.257/1 |
Eser sözleşmesinden doğan alacaklar beş yılda zamanaşımına uğrar. Ancak yüklenicinin yükleniminin ağır kusuruyla hiç veya gereği gibi ifa etmemesinden doğan alacaklar bu kuralın dışında tutulmuştur (TBK m.147/6). Bu durumda genel on yıllık süre uygulanır (TBK m.146). İşi gerekçesiz olarak bırakan yüklenicinin davranışının ağır kusur sayılıp sayılmayacağı her dosyada ayrıca değerlendirilir. Güvenli yol, kısa olan süreyi esas almaktır.
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Sözleşme, iş programı ve sözleşmenin süre, ceza, fesih, teminat ve alt yüklenici hükümleri
- Yer teslim tutanağı, proje onay yazıları ve hakediş ödeme dekontları
- İş programı gerçekleşme raporları, şantiye toplantı tutanakları ve şantiye defteri
- Yükleniciye gönderilen uyarı yazıları ve ihtarnameler, tebliğ belgeleri
- Yüklenicinin süre uzatımı talepleri ve bunlara verilen cevaplar
- Delil tespiti dosyası veya şantiye tespit tutanağı
- Teminat mektubu, teminat kesintisi listesi ve avans belgeleri
- İşletme kaybını gösteren belgeler: kira sözleşmeleri, üretim planı, kredi ödeme tablosu
- Yeni yükleniciyle yapılan sözleşme ve tamamlama faturaları
Sık Yapılan Hatalar
- Yükleniciyi tespit yapmadan şantiyeden çıkarmak. Bıraktığı nokta belirlenemez; tamamlama farkı ve ayıp talepleri ispatlanamaz (HMK m.400).
- İhtarı e-postayla göndermek. Tacirler arasında temerrüt, fesih ve dönme ihtarları kanundaki şekle bağlıdır (TTK m.18/3).
- Süre dolduktan sonra sessiz kalmak. İfadan vazgeçme ve dönme hemen bildirilmelidir (TBK m.125/2).
- Geç teslimi çekincesiz kabul etmek. Gecikme cezası hakkı kaybedilir (TBK m.179/2).
- Kendi gecikmesini görmemek. Ödenmemiş bir hakediş veya geç teslim edilen proje, yükleniciye haklı savunma verir (TBK m.97, 106).
- Taşeron borçlarını hesaba katmamak. Alt yükleniciler iş sahibinin taşınmazına kanuni ipotek isteyebilir (TMK m.893/1-3).
Hukukçular Evi İş Sahibi Dosyalarında Ne Yapar?
İş programı, hakediş ve yazışma dosyasını inceleyerek gecikmenin kimden kaynaklandığını ve yüklenicinin hangi savunmaları ileri sürebileceğini önceden belirliyoruz. Süre verme ve seçimlik hak ihtarnamesini, şantiye tespit davetini ve delil tespiti talebini hazırlıyor, seçilen yolun yüklenicinin haksız fesih iddiasına karşı dayanıklı olmasını sağlıyoruz.
Fesihten sonra yapılan işin değeri, fazla ödeme, teminat, gecikme cezası, işletme kaybı ve tamamlama farkı hesabını teknik danışmanlarla birlikte çıkarıyoruz. Teminat mektubunun nakde çevrilmesini, ihtiyati haciz, arabuluculuk ve davayı yürütüyoruz. Alt yüklenicilerin kanuni ipotek taleplerine karşı da iş sahibini savunuyoruz.
Dosyanız için sözleşmenizi, iş programını, hakediş ödemelerini ve yükleniciyle yazışmalarınızı 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Özel İnşaat ve Taşeron Uyuşmazlıkları Merkezi
- İnşaatta Ayıplı İmalat: İş Sahibinin Hakları ve Ayıp Giderim Bedeli
- Yarım Kalan İnşaatı Başka Müteahhide Tamamlatma: İkame İfa İzni
- Müteahhide İhtarname Örneği: Süre Verme ve Sözleşmeden Dönme
- Yarım Kalan İnşaat ve Kat Karşılığı Merkezi
- Yarım Kalan İnşaatta Delil Tespiti Dilekçesi Örneği
- Gecikme Cezası Kesildi: Yüklenicinin İtirazı
- İş Sahibi Sözleşmeyi Feshetti: Yüklenici Ne İster?
- Kesin Hesap ve Teminat Kesintisinin İadesi
- Kanuni İpotek: Taşeron ve Yüklenici İpoteği
- Teminat Mektubu Haksız Yere Nakde Çevrilirse
- Sözleşmeden Dönme ve Karşılıklı İade (TBK m.125)
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Yüklenici inşaatı geciktiriyor; teslim gününü beklemek zorunda mıyım?
Hayır. Yüklenici işe zamanında başlamaz veya işi, bütün tahminlere göre kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılacak ölçüde geciktirirse teslim gününü beklemeden sözleşmeden dönebilirsiniz (TBK m.473/1). Bu ölçünün iş programı gerçekleşme oranı, şantiyedeki işçi ve ekipman sayısı ile kalan süre karşılaştırılarak belgelenmesi gerekir.
Yükleniciye ne kadar süre vermeliyim?
Kanun “uygun bir süre” der (TBK m.123). Süre, kalan işin miktarıyla orantılı olmalıdır. Uygulamada sürenin, yüklenicinin işe ciddi biçimde dönüp dönmediğini görmeye yetecek uzunlukta olması yeterli görülebilmektedir. Kalan işle açıkça orantısız kısa bir süre ise dönme beyanını tartışmaya açar.
Hangi durumlarda süre vermeden sözleşmeyi sona erdirebilirim?
Yüklenicinin durumundan veya tutumundan sürenin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa, gecikme yüzünden ifa sizin için yararsız kalmışsa ya da belirli bir zamandan sonra ifanın kabul edilmeyeceği sözleşmeden anlaşılıyorsa süre vermeye gerek yoktur (TBK m.124). Yine de kısa bir süre vermek uygulamada daha güvenlidir.
İhtarnameyi e-postayla göndersem yeterli mi?
Taraflar tacirse hayır. Tacirler arasında temerrüde düşürme, fesih ve dönme ihtarları noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK m.18/3).
Süre doldu, iş yapılmadı; şimdi ne seçmeliyim?
Üç yolunuz vardır: ifa ve gecikme tazminatı istemek, ifadan vazgeçip olumlu zararınızı istemek ya da sözleşmeden dönmek (TBK m.125). İnşaatın önemli bir bölümü yapılmışsa sözleşme uygulamada ileriye etkili olarak sona erdirilir. İfadan vazgeçme ve dönme hemen bildirilmelidir.
Yükleniciyi çıkarıp başka bir firmayla devam edebilir miyim?
Edebilirsiniz, ancak önce hukuki zemini kurmanız gerekir. Ya hâkimden işin masrafı eski yükleniciye ait olmak üzere başkasına yaptırılmasına izin istersiniz (TBK m.113/1) ya da sözleşmeyi usulüne uygun sona erdirip farkı zarar olarak istersiniz (TBK m.125/2). Yeni yüklenici işe başlamadan önce mutlaka delil tespiti yaptırın (HMK m.400).
Fazla ödediğim hakedişleri geri alabilir miyim?
Evet. Sözleşme sona erdiğinde fesih tarihine kadar yapılan işin değeri ile yapılan ödemeler karşılaştırılır; aşan kısım iade edilir. Dönmede taraflar ifa ettikleri edimleri geri isteyebilir (TBK m.125/3). Alacak muaccelse ve malvarlığının kaçırılması riski varsa ihtiyati haciz istenebilir (İİK m.257/1).
Gecikme cezasını ve işletme kaybımı birlikte isteyebilir miyim?
Gecikme cezası ifayla birlikte istenebilir (TBK m.179/2). Zararınız cezayı aşıyorsa aşan kısım için yüklenicinin kusurunu ispat etmeniz gerekir (TBK m.180/2). Tacir olan yüklenici cezanın aşırı olduğu iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22). Ceza hakkını kaybetmemek için geç teslim edilen işi çekinceyle teslim alın.
Teminat mektubunu hemen nakde çevirebilir miyim?
Sözleşmedeki şartlar gerçekleşmişse çevirebilirsiniz (TBK m.128). Ancak mektubu güvence altına alınan alacağınızı açıkça aşacak biçimde kullanırsanız yüklenici, hakkın kötüye kullanıldığını ileri sürerek ihtiyati tedbir isteyebilir (TMK m.2/2; HMK m.389). Nakde çevrilen tutar hesaplaşmaya dâhil edilir.
Yüklenicinin taşeronları taşınmazıma ipotek koyabilir mi?
Malikten veya yükleniciden alacaklı alt yüklenici ve zanaatkârlar, işin tamamlanmasından itibaren üç ay içinde kanuni ipotek tescilini isteyebilir (TMK m.893/1-3, 895/2). Tescil için alacağın malik tarafından kabul edilmiş veya mahkemece karara bağlanmış olması gerekir. Yeterli güvence gösterirseniz tescil istenemez (TMK m.895/3-4).
Yüklenicinin işçileri bana dava açabilir mi?
İşin tamamını bir yükleniciye veren ve o işyerinde kendisi inşaat işi yürütmeyen iş sahibi, uygulamada yüklenicinin işçilerine karşı asıl işveren sayılmaz (İş K. m.2/6). Şantiyede kendi ekibinizle de çalışıyorsanız bu değerlendirme değişebilir.
Kendi evimi yaptırıyorum; hangi mahkemeye başvururum?
Ticari veya mesleki olmayan amaçla konutunu yaptıran kişi tüketicidir ve eser sözleşmesi tüketici işlemidir (6502 sayılı Kanun m.3). Dava tüketici mahkemesinde görülür ve kanundaki istisnalar dışında önce arabulucuya başvurulması gerekir (6502 sayılı Kanun m.73/1, 73/A).
Kaynakça
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (güncel metin), özellikle m.112-125, 179-182 ve 470-486.
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, özellikle m.2 ve 893-897.
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ve 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla yapılan değişiklikler işlenmiş güncel metin).
- Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu, 25.01.1984 tarihli, E.1983/3, K.1984/1 sayılı karar.
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu ve 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, iş programı, ödeme kayıtları ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Yüklenici işi geciktiriyor veya bıraktı mı? Birlikte değerlendirelim
Süre verme ihtarı, şantiye tespiti, sözleşmenin sona erdirilmesi, teminat mektubu, fazla ödeme iadesi ve yeni yükleniciyle devam için sözleşmeniz ve iş programınızla hemen arayın.
Süreyi kaçırmayın
Yükleniciyi şantiyeden çıkarmadan önce mutlaka delil tespiti yaptırın. Tacirler arasında ihtarı noter veya kayıtlı elektronik posta ile gönderin; süre dolunca seçtiğiniz yolu hemen bildirin. Telefon: 0554 648 37 15.
İlgili ana rehberler
Özel İnşaat ve Taşeron Uyuşmazlıkları Merkezi · Başka Müteahhide Tamamlatma · Delil Tespiti · Teminat ve Kesin Hesap · Dilekçe Örnekleri · İletişim


