Vesaik mukabili satışta alıcı ödeme yapıp belgeleri bankadan çekmiyorsa ilk iş, kendi bankanıza belgelerin ödeme alınmadan hiçbir şekilde teslim edilmemesi talimatını yazılı olarak vermek, alıcıya ödeme için ek süre tanıyan bir bildirim göndermek ve limanda biriken masrafları kayda almaktır. Vesaik mukabili tahsilin tabi olduğu Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) Tahsil Kurallarına (URC 522) göre bankalar yalnızca tahsil talimatına göre işlem yapabilir ve ödeme karşılığı teslim talimatı verilen belgeleri ödeme alınmadan alıcıya veremez (m.4/a-i, 4/b-vii); bankalar malla ilgili hiçbir işlem yapmak zorunda değildir (m.10/b). Ödememe bildiriminden sonra 60 gün içinde talimat verilmezse ibraz eden banka belgeleri iade edebilir (m.26/c-iii). Konşimento emre yazılı ve bankadaysa malın kontrolü hâlâ sizdedir (TTK m.1228, 1236). Alıcının bedeli ödemek ve malı teslim almak borcu vardır (CISG m.53, 60). Satıcı malı korumak zorundadır, masraflarını alıcıdan isteyebilir; alıcı makul olmayan biçimde gecikirse önceden bildirerek malı başkasına satabilir (CISG m.85, 88). Gönderilen malı teslim almazsa navlun ve diğer taşıma masraflarından taşıtan sorumludur (TTK m.1207).
Bu yazı, malını vesaik mukabili (ödeme karşılığı belge teslimi) yöntemiyle yurt dışına gönderen ve alıcının belgeleri bankadan çekmediği, malın varış limanında beklediği durumla karşılaşan ihracatçı için hazırlandı. Bankaya verilecek talimatlar, konşimento türüne göre malın kontrolünün kimde olduğu, alıcının hukuki durumu, malın korunması ve limanda biriken masraflar, alıcıyla yeni anlaşma, başka alıcıya satış ve malın Türkiye’ye geri getirilmesi seçenekleri, alıcıdan istenebilecek tazminat, bankanın sorumluluğu, kambiyo ve gümrük boyutu kurallar ve kanun maddeleriyle anlatılır. Yazının sonunda bankaya talimat ve alıcıya bildirim örnekleri bulunur. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) Tahsil Kuralları (URC 522) m.1, 2, 4, 7, 9, 10, 11, 12, 16, 24, 25 ve 26; Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG) m.25, 26, 27, 53, 58, 60, 61, 62, 63, 64, 66, 67, 69, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 85, 87 ve 88; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A, 698, 1174, 1201, 1207, 1228, 1230, 1232, 1236 ve 1242; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.106, 107, 108 ve 109; 4458 sayılı Gümrük Kanunu m.168; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.47; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.257; 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.323; Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası İhracat Genelgesi.
Yazı 19 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan kurallar ve mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır. URC 522 kanun değildir; tahsil talimatında bu kurallara atıf yapıldığı ölçüde ve varış ülkesinin emredici hukukuna aykırı olmadıkça uygulanır. Varış limanındaki taşıma, ardiye, gümrük ve tasfiye işlemleri ise o ülkenin hukukuna tabidir. Kendi satış sözleşmeniz, tahsil talimatınız ve taşıma belgeniz buradaki genel kurallardan önce gelir.
Vesaik mukabili satış, ihracatçının akreditife göre daha ucuz, mal mukabiline göre daha güvenli bulduğu bir ödeme yöntemidir: Mal yüklenir, konşimento ve diğer belgeler ihracatçının bankası aracılığıyla alıcının ülkesindeki bir bankaya gönderilir, alıcı bedeli ödeyince belgeleri alır ve malı limandan çeker. Sistem, alıcının ödeme yapacağı varsayımı üzerine kuruludur. Alıcı ödemezse banka ödeme yapmaz; çünkü vesaik mukabilinde bankanın akreditifteki gibi bir ödeme taahhüdü yoktur. Ortada kalan, varış limanında bekleyen bir konteyner, her gün artan liman ve konteyner masrafları ve elinde konşimento olan bir ihracatçıdır.
Alıcının belgeleri çekmemesinin sebebi çoğu zaman mali sıkıntı, piyasa fiyatının düşmesi ya da sözleşmeden kurtulma isteğidir. Bazen de alıcı malı bekletip satıcıyı indirime zorlamaya çalışır. Bu durumda ihracatçının iki varlığı vardır: konşimentonun kendisinde olması sayesinde malın kontrolü ve satış sözleşmesinden doğan hakları. Aşağıdaki bölümler, ikisini birlikte ve zaman kaybetmeden kullanmanın yolunu gösterir. Dış ticaretteki bütün uyuşmazlık türlerinin genel çerçevesi için ihracat ve ithalat uyuşmazlıkları merkezine bakabilirsiniz.
Vesaik Mukabili Nasıl İşler, Güvence Nerededir?
Tahsil işlemi. Tahsil, bankaların aldıkları talimata göre belgeler üzerinde ödeme veya kabul elde etmek, belgeleri ödeme veya kabul karşılığında ya da başka şartlarla teslim etmek amacıyla yaptıkları işlemdir; vesaik mukabili tahsilde fatura ve taşıma belgesi gibi ticari belgeler tek başına veya poliçe gibi finansal belgelerle birlikte gönderilir (URC 522 m.2). Kurallar, tahsil talimatında atıf yapıldığında uygulanır ve aksi kararlaştırılmadıkça veya ülke hukukunun emredici hükümlerine aykırı olmadıkça bütün tarafları bağlar (m.1/a). Bankalar bir tahsili veya talimatı üstlenmek zorunda değildir; üstlenmeyen banka bunu gönderen tarafa hızlı bir yolla bildirmelidir (m.1/b-c).
Tahsil talimatı. Her tahsil, URC 522’ye tabi olduğunu belirten ve eksiksiz, açık talimatlar içeren bir tahsil talimatıyla gönderilir; bankalar yalnızca bu talimata göre hareket eder ve talimatı belirlemek için belgeleri incelemez (m.4/a). Bankalar, aksi yetkilendirilmedikçe tahsili aldıkları taraf dışındaki birinin talimatını dikkate almaz (m.4/a). Bu yüzden ihracatçının ibraz eden bankaya doğrudan talimat vermesi sonuç doğurmaz; talimat kendi bankası aracılığıyla gönderilmelidir. Tahsil talimatında ödememe, kabul etmeme veya diğer talimatlara uyulmaması hâlinde ne yapılacağı yazılmalıdır (m.4/b-xi).
Ödeme karşılığı ve kabul karşılığı. Belgelerin hangi şartla teslim edileceği tahsil talimatında yazılır (m.4/b-vii). Talimat belgelerin ödeme karşılığında teslimini (D/P) öngörüyorsa belgeler yalnızca ödeme yapıldığında teslim edilir; vadeli poliçe içeren bir tahsilde bile talimat ticari belgelerin ödeme karşılığında teslimini öngörüyorsa belgeler ancak ödeme karşılığında verilir (m.7/c). Vadeli bir poliçe içeren tahsilde belgelerin kabul karşılığında mı (D/A), ödeme karşılığında mı teslim edileceği talimatta belirtilmelidir; belirtilmemişse belgeler yalnızca ödeme karşılığında teslim edilir (m.7/b). Kabul karşılığı teslimde alıcı poliçeyi kabul edip belgeleri ve malı alır, ödemeyi vadede yapar; satıcının elinde malın kontrolü kalmaz.
Bankanın konumu. Bankalar iyi niyetle ve makul özenle hareket eder (m.9). Aldıkları belgelerin talimattaki listeye görünüşte uyup uymadığını kontrol eder, eksik veya farklı belgeyi gecikmeden bildirir (m.12/a). Tahsil edilen tutarı masraflar düşüldükten sonra gecikmeden gönderen tarafa aktarır (m.16/a). Ancak bankanın ödeme taahhüdü yoktur ve mal üzerinde hiçbir işlem yapma yükümlülüğü bulunmaz (m.10/b).
Ödeme yöntemlerine göre satıcının güvencesi
| Yöntem | Bankanın ödeme taahhüdü | Malın kontrolü | Alıcı ödemezse |
|---|---|---|---|
| Akreditif | Var; belgeler uygunsa amir banka öder (UCP 600 m.7) | Belgeler bankada | Banka uygun ibrazda ödemek zorunda |
| Vesaik mukabili, ödeme karşılığı (D/P) | Yok | Emre yazılı konşimento bankadaysa satıcıda | Belgeler alıcıya verilmez; mal limanda kalır |
| Vesaik mukabili, kabul karşılığı (D/A) | Yok; poliçe kabul edilir | Belgeler kabulle alıcıya geçer | Satıcının elinde yalnızca kabul edilmiş poliçe ve alacak kalır |
| Mal mukabili (açık hesap) | Yok | Mal ve belgeler doğrudan alıcıya gider | Satıcının elinde yalnızca alacak kalır |
Hangi Durumdasınız? İlk Adım
Duruma göre ilk adım
| Durum | İlk adım |
|---|---|
| Banka alıcının ödemediğini bildirdi | Ödememe sebebinin bildirilmesini istemek (URC 522 m.26/c-iii); kendi bankanız aracılığıyla belgelerin elde tutulması talimatı vermek |
| Alıcı indirim veya vade istiyor | Yeni şartı yazılı ve teminatlı kabul etmek ya da reddetmek; kabul edilmeyen kısım için hakları saklı tutmak |
| Alıcı hiç cevap vermiyor | Ek süre veren bildirim (CISG m.63); süre sonunda sözleşmeyi sona erdirme ve satış niyeti bildirimi (m.64, 88) |
| Limanda demuraj ve ardiye başladı | Taşıyandan ve acenteden günlük masraf dökümü almak; malın korunması ve masrafların alıcıdan istenmesi için kayıt tutmak (CISG m.85, 87) |
| Konşimento nama yazılı veya serbest bırakma (telex release) yapıldı | Malın alıcıya teslim edilip edilmediğini taşıyandan derhâl öğrenmek; teslim edilmediyse taşıyana yazılı talimat vermek |
| Varış ülkesinde başka alıcı bulundu | Bankaya belgeleri iade etme veya yeni alıcıya ödeme karşılığı teslim talimatı vermek; ilk alıcıya sona erdirme bildirimi |
| Mal Türkiye’ye geri getirilecek | Taşıyanla dönüş taşıması; konşimentonun tam takımının iadesi (TTK m.1232/1); geri gelen eşya muafiyeti (Gümrük Kanunu m.168) |
| Ödememe bildiriminden sonra 60 gün yaklaşıyor | Bankaya açık talimat vermek; aksi hâlde ibraz eden banka belgeleri iade edebilir (URC 522 m.26/c-iii) |
İlk Günler: Yapılacaklar
- Ödememe bildirimini ve sebebini öğrenin. İbraz eden banka, ödeme veya kabul yapılmamasının sebebini öğrenmeye çalışmalı ve gecikmeden tahsili aldığı bankaya bildirmelidir (URC 522 m.26/c-iii). Bankanızdan bu bildirimin bir örneğini isteyin.
- Bankanıza yazılı talimat verin. Belgelerin yalnızca tam ödeme karşılığında teslim edilmesini, kabul karşılığı teslime veya kısmi ödemeye izin verilmediğini, belgelerin sizin talimatınıza kadar bankada tutulmasını yazılı olarak bildirin. Gönderen banka, ödememe bildiriminden sonra talimat vermelidir; ibraz eden banka, bildirimden sonra 60 gün içinde talimat almazsa belgeleri başka sorumluluğu olmaksızın iade edebilir (m.26/c-iii).
- Alıcıyla yazılı iletişime geçin. Ödememe sebebini yazılı olarak isteyin. Alıcının bir ayıp veya belge iddiası varsa bunu da yazıyla bildirmesini isteyin.
- Taşıyandan bilgi alın. Malın limanda nerede beklediğini, gemiden boşaltılıp boşaltılmadığını, günlük demuraj, ardiye ve konteyner gecikme ücretlerini ve malın alıcıya teslim edilmediğini taşıyandan veya acentesinden yazılı olarak teyit ettirin.
- Malın sigortasını kontrol edin. CIF veya CIP satışlarda yaptırılan nakliyat sigortası, malın limanda beklediği süreyi kapsamayabilir. Bekleme süresi için ek teminat gerekip gerekmediğini sigortacıya sorun.
- Alıcıya ek süre verin. Satıcı alıcıya borcunu yerine getirmesi için makul uzunlukta ek süre verebilir (CISG m.63/1). Bu süre, sonradan sözleşmenin sona erdirilmesi ve malın başkasına satılması için dayanak oluşturur.
- Seçenekleri fiyatlandırın. Alıcıya indirim yapmak, varış ülkesinde başka bir alıcıya satmak, üçüncü bir ülkeye yönlendirmek ve Türkiye’ye geri getirmek seçeneklerinin her birinin maliyetini ve süresini çıkarın. Limandaki masraflar her gün arttığından bu karar uzun bekletilmemelidir.
- Bankaya kambiyo açısından bilgi verin. İhracat bedelinin yurda getirilme süresi alıcının ödememesiyle durmaz; aracı bankaya durumu belgeleriyle bildirin.
Malın Kontrolü Kimde? Konşimentonun Türü Belirleyicidir
Vesaik mukabilinin satıcıya verdiği tek gerçek güvence, malın ancak konşimentoyla teslim alınabilmesidir. Bu güvencenin işleyip işlemediği, konşimentonun nasıl düzenlendiğine bağlıdır.
Konşimentonun işlevi. Konşimento (Türk Ticaret Kanunu’ndaki yazılışıyla konişmento), bir taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlayan, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösteren ve taşıyanın eşyayı ancak onun ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu senettir (TTK m.1228/1). Konşimentonun meşru hamili eşyayı teslim almaya yetkilidir (TTK m.1230/1) ve eşya ancak konşimento nüshasının teslim alındığına ilişkin şerh düşülerek geri verilmesi karşılığında teslim edilir (TTK m.1236/1).
Emre, nama ve hamile yazılı konşimento. Konşimento nama, emre ve hamile yazılı olarak düzenlenebilir; aksi kararlaştırılmadıkça yükletenin istemi üzerine gönderilenin emrine veya yalnızca “emre” olarak düzenlenir ve bu son hâlde “emre” yükletenin emrine demektir (TTK m.1228/3). Emre yazılı bir konşimento düzenlenmişse kaptan, yükletenin eşyanın geri verilmesi veya teslimi hakkındaki talimatını ancak kendisine konşimentonun bütün nüshaları geri verilirse yerine getirir (TTK m.1232/1). Konşimento emre yazılı değilse, yükleten ve adı yazılı gönderilen muvafakat ederse konşimentonun hiçbir nüshası ibraz edilmese bile eşya geri verilir veya teslim edilir (TTK m.1232/4).
Vesaik mukabili satışta konşimentonun emre veya bankanın onayıyla banka emrine düzenlenmesi bu yüzden önemlidir. Nama yazılı konşimentoda ve konşimento dışındaki denizde taşıma senetlerinde (seaway bill gibi) güvence zayıflar; bu senetler yalnızca taşıma sözleşmesinin yapıldığına ve eşyanın teslim alındığına karine oluşturur (TTK m.1242). Bazı ülkelerin hukukunda ve liman uygulamasında bu senetlerde eşya, senet ibraz edilmeden adı yazılı alıcıya teslim edilebilir. Konşimentonun serbest bırakılması (telex release, surrender) yapılmışsa mal belge olmadan alıcıya teslim edilir ve vesaik mukabilinin güvencesi tamamen ortadan kalkar. Hava ve kara taşımasında da taşıma belgesi malı temsil etmediğinden, vesaik mukabili bu taşıma türlerinde çoğu zaman satıcıya güvence sağlamaz.
Malın bankaya gönderilmesi. Mal, bankanın önceden onayı alınmadan bankanın adresine gönderilmemeli veya bankanın emrine sevk edilmemelidir. Onay alınmadan gönderilirse banka malı teslim almak zorunda değildir ve mal gönderenin riskinde kalır (URC 522 m.10/a).
Alıcının Hukuki Durumu: Belgeleri Çekmemek Sözleşmeye Aykırılıktır
Alıcının borçları. Alıcı bedeli ödemek ve malı teslim almak zorundadır (CISG m.53). Teslim alma borcu, satıcının teslimi yapabilmesi için alıcıdan makul olarak beklenebilecek bütün işlemleri yapmayı ve malı teslim almayı kapsar (m.60). Vesaik mukabili satışta belgeleri bedel karşılığında bankadan çekmek, hem ödeme hem teslim alma borcunun parçasıdır.
Muayene itirazı. CISG’ye göre alıcı malı muayene etme imkânı bulmadan bedeli ödemek zorunda değildir; ancak taraflarca kararlaştırılan teslim veya ödeme usulü buna engelse bu kural uygulanmaz (m.58/3). Ödeme karşılığı belge teslimi, malın muayeneden önce ödenmesini gerektiren bir usuldür. Satış malın taşınmasını içeriyorsa satıcı, malın veya belgelerin ancak bedel ödendiğinde alıcıya teslim edileceği şartıyla gönderim yapabilir (m.58/2). Bu nedenle alıcı, sözleşmede başka bir şart yoksa, “malı görmeden ödemem” diyerek belgeleri çekmekten kaçınamaz.
Satıcının hakları. Alıcı yükümlülüklerinden birini yerine getirmezse satıcı bedelin ödenmesini, malın teslim alınmasını isteyebilir ve tazminat talep edebilir (m.61, 62). Alıcıya makul uzunlukta ek süre verebilir (m.63/1). Alıcının aykırılığı esaslı ihlal oluşturuyorsa ya da alıcı ek süre içinde bedeli ödemez veya malı teslim almazsa ya da bunu yapmayacağını bildirirse sözleşmeyi sona erdirebilir (m.64/1). Esaslı ihlal, karşı tarafı sözleşmeden beklemekte haklı olduğu şeyden esaslı biçimde yoksun bırakan ihlaldir (m.25). Sona erdirme beyanı ancak karşı tarafa bildirimle hüküm doğurur (m.26). İfa tarihinden önce alıcının esaslı ihlalde bulunacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşme o tarihten önce de sona erdirilebilir (m.72).
Hasar. Teslim şekli CFR veya CIF ise hasar yükleme limanında gemiye yükleme anında alıcıya geçmiştir; teslim şekli yazılmamışsa ve satış taşımayı içeriyorsa hasar malın ilk taşıyıcıya verildiği anda geçer (m.67/1). Hasar alıcıya geçtikten sonra malın kaybolması veya zarar görmesi alıcıyı bedel ödeme borcundan kurtarmaz; meğerki kayıp veya hasar satıcının fiilinden kaynaklanmış olsun (m.66). Teslim şekli varış yerinde teslimi öngörüyorsa, alıcı malı zamanında teslim almadığında hasar, malın alıcının emrine hazır tutulduğu ve alıcının teslim almayarak sözleşmeye aykırı davrandığı andan itibaren alıcıya geçer (m.69/1).
Malın Korunması ve Limanda Biriken Masraflar
Satıcının koruma yükümlülüğü. Alıcı malı teslim almakta gecikirse ya da bedel ile malın aynı anda teslimi öngörülmüşken bedeli ödemezse ve mal satıcının elinde veya denetiminde bulunuyorsa, satıcı malı korumak için koşulların gerektirdiği makul önlemleri almak zorundadır; yaptığı makul masraflar alıcı tarafından karşılanana kadar malı alıkoyabilir (CISG m.85). Konşimento bankada ve satıcının kontrolündeyse mal satıcının denetiminde sayılır. Koruma yükümlülüğü olan taraf malı, masrafı makul olmamak şartıyla karşı taraf hesabına üçüncü bir kişinin deposuna bırakabilir (m.87).
Taşıyana karşı masraflar. Gönderilen, eşyanın teslimini isteme hakkını kullanmazsa taşıtan, navlun sözleşmesi gereğince navlunu ve diğer alacakları taşıyana ödemekle yükümlüdür (TTK m.1207/1). CFR ve CIF satışta taşıtan çoğu zaman ihracatçıdır; dolayısıyla alıcı malı çekmediğinde liman ve gecikme masraflarının ilk muhatabı ihracatçı olur. Taşıyan, navlun sözleşmesinden doğan bütün alacakları için eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir (TTK m.1201/1). Taşıyan ayrıca, gönderilen eşyayı teslim almaktan kaçınır veya bulunamazsa, durumu taşıtana bildirmek ve alacaklının temerrüdüne ilişkin hükümler çerçevesinde eşyayı tevdi etmek veya şartları varsa sattırmak yoluna gidebilir; boşaltma süresi bu yüzden geçmişse sürastarya parası, sonrasındaki gecikme için de bütün zararını isteyebilir (TTK m.1174; TBK m.106-109). Bu hükümler Türk hukukunun uygulandığı taşımalar içindir; yabancı limanda bekleyen mal için o ülkenin hukuku ve taşıma belgesindeki hükümler belirleyicidir.
Masrafların alıcıdan istenmesi. Malın korunması için yapılan makul masraflar, liman ve depo ücretleri, demuraj ve konteyner gecikme ücretleri, satıcının alıcıdan isteyebileceği zarar kalemleridir (CISG m.74, 85, 87). Bu masrafların sonradan ispatı için taşıyanın ve acentenin faturaları, günlük dökümleri ve yazışmaları eksiksiz saklanmalıdır. Konteyner gecikme faturasının hesabı, serbest süre ve faturaya itiraz için konteyner demuraj faturasına itiraz rehberine, taşıyana karşı diğer talepler için taşıma ve deniz ticareti uyuşmazlıkları merkezine bakılabilir.
Seçenekler: Alıcıyla Anlaşma, Başka Alıcıya Satış, Geri Getirme
Alıcı belgeleri çekmediğinde ihracatçının önünde dört seçenek vardır. Doğru seçim; malın türüne, varış ülkesindeki piyasaya, limandaki masraflara ve geri dönüş maliyetine göre yapılır.
Malın akıbeti için seçenekler
| Seçenek | Ne zaman uygun | Hukuki adım | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Alıcıyla yeni şartlarda anlaşma | Alıcının ödeme gücü var, sorun fiyat veya vadede | İndirim veya vade yazılı değişiklik olarak kayda alınır; kabul karşılığı teslime ancak banka garantisi veya aval karşılığında izin verilir | Kabul edilmeyen kısım için satış sözleşmesinden doğan haklar saklı tutulmalı |
| Varış ülkesinde başka alıcıya satış | Mal o piyasada satılabilir, limandaki masraflar yüksek | Ek süre, sona erdirme bildirimi ve satış niyeti bildirimi (CISG m.63, 64, 88); bankaya yeni alıcıya teslim veya belgelerin iadesi talimatı | Konşimentonun yeni alıcıya devri; ilk alıcıdan fiyat farkı ve zarar talebi (m.75) |
| Üçüncü bir ülkeye yönlendirme | Varış ülkesinde alıcı yok, komşu piyasada var | Taşıyanla yeni taşıma; emre yazılı konşimentoda bütün nüshaların taşıyana iadesi (TTK m.1232/1) | Ek navlun ve gümrük işlemleri; varış ülkesinde transit kuralları |
| Türkiye’ye geri getirme | Mal başka yerde satılamıyor veya özel üretim | Dönüş taşıması; konşimentonun tam takımının iadesi; Türkiye’de geri gelen eşya olarak ithalat vergilerinden muafiyet (Gümrük Kanunu m.168) | Dönüş navlunu ve ihracat hesabının kapatılması için banka işlemleri |
Alıcıyla yeni şartlar. Alıcı indirim veya vade istiyorsa, kabul edilen şart yazılı bir değişiklik olarak kayda alınmalı ve bankaya yeni tahsil talimatıyla bildirilmelidir. Ödeme karşılığı teslimden kabul karşılığı teslime geçmek, malın kontrolünü alıcıya bırakmak demektir; bu ancak alıcının bankasının garantisi, poliçeye banka avali veya alacak sigortasının onayı gibi bir güvence karşılığında düşünülmelidir. Pazarlık sırasında gönderilen yazılarda, anlaşma sağlanamazsa satış sözleşmesinden doğan bütün hakların saklı tutulduğu belirtilmelidir.
Başka alıcıya satış. Alıcı malı almakta veya bedeli ödemekte makul olmayan biçimde gecikirse, koruma yükümlülüğü olan satıcı, satış niyetini alıcıya makul bir bildirimle önceden haber vererek malı uygun bir yolla satabilir (CISG m.88/1). Mal çabuk bozuluyorsa veya korunması makul olmayan masraf gerektiriyorsa, satış için makul önlemleri almak satıcının yükümlülüğüdür ve mümkün olduğu ölçüde alıcıya bildirim yapılır (m.88/2). Satıcı satış bedelinden koruma ve satış masraflarını alıkoyabilir, kalanının hesabını alıcıya verir (m.88/3). Sözleşme sona erdirildikten sonra makul sürede ve makul biçimde yapılan ikame satışta satıcı, sözleşme bedeli ile satış bedeli arasındaki farkı ve bunu aşan zararını alıcıdan isteyebilir (m.75). Uygulamada en sağlam yol, önce ek süre vermek, süre sonunda sözleşmeyi sona erdirdiğini ve malı satacağını aynı bildirimde açıkça yazmak, sonra satmaktır.
Bankaya yeni talimat. Yeni alıcıya satışta belgelerin ilk alıcıya değil yeni alıcıya, ödeme karşılığında teslim edilmesi için gönderen banka aracılığıyla yeni tahsil talimatı verilir ya da belgelerin Türkiye’ye iadesi istenir. İbraz eden banka, ödememe bildiriminden sonra 60 gün içinde talimat almazsa belgeleri iade edebileceğinden (URC 522 m.26/c-iii), bu karar o süre içinde verilmelidir.
Türkiye’ye geri getirme. Serbest dolaşımdaki eşya, ihraç edildikten sonra üç yıl içinde yeniden serbest dolaşıma girerse ve beyan sahibi talep ederse ithalat vergilerinden muaf tutulur; üç yıllık süre beklenmeyen hâller veya mücbir sebeplerle uzatılabilir (Gümrük Kanunu m.168/1). Hariçte işleme rejimi kapsamında ihraç edilip aynen ihraç edildiği durumda olmayan eşya ile ihracı bir dış ticaret önlemine konu olan eşya bu muafiyetten yararlanamaz (m.168/2). Geri gelen eşya işlemleri için konsinye ihracat ve geri gelen eşya yazısına bakılabilir.
Alıcıdan Neler İstenebilir?
Alıcının belgeleri çekmemesi, satış sözleşmesine aykırılıktır ve satıcının zararını doğurur. Satıcı, sözleşmeyi ayakta tutup bedeli isteyebileceği gibi, sona erdirip zararını da isteyebilir.
- Sözleşme ayakta tutulursa: Bedel, faiz ve gecikme zararı (CISG m.62, 74, 78). Bu yol, malın hâlâ alıcı için tutulduğu ve alıcının eninde sonunda ödeyeceği beklenen dosyalarda uygundur.
- Sözleşme sona erdirilip mal başkasına satılırsa: Sözleşme bedeli ile ikame satış bedeli arasındaki fark ve bunu aşan zarar (m.75). İkame satış yapılmamışsa ve malın cari bir fiyatı varsa, sözleşme bedeli ile sona erdirme anındaki cari fiyat arasındaki fark (m.76).
- Her iki durumda zarar kalemleri: Liman, depo, demuraj ve konteyner gecikme ücretleri; ek veya dönüş navlunu; banka ve tahsil masrafları; sigorta uzatma primi; satış için yapılan masraflar; ödenmeyen bedel nedeniyle kullanılan kredinin faizi (m.74, 85, 87, 88/3).
Zarar, alıcının sözleşme kurulurken öngördüğü veya öngörmesi gereken zararla sınırlıdır (m.74). Satıcı da zararını azaltmak için makul önlemleri almak zorundadır; malı aylarca limanda bekletip masrafları büyüten satıcının tazminatı, azaltılabilecek ölçüde indirilir (m.77). Ödenmeyen bedel için faiz istenebilir; oran sözleşmede yoksa uygulanacak iç hukuka göre belirlenir (m.78). Alıcıya karşı izlenecek yol, yetkili mahkeme ve ihtiyati haciz için yurt dışındaki alıcı mal bedelini ödemiyor rehberine bakılabilir. Alıcının Türkiye’de malı veya alacağı varsa, vadesi gelmiş para alacağı için ihtiyati haciz istenebilir (İİK m.257); Türkiye’de açılacak ticari alacak davasından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A).
Bankanın Sorumluluğu
Bankanın ödeme taahhüdü olmasa da tahsil işlemini kurallara uygun yürütme yükümlülüğü vardır. Bankalar iyi niyetle ve makul özenle hareket eder (URC 522 m.9). Bankalar yalnızca tahsil talimatına ve bu kurallara göre işlem yapabilir (m.4/a-i); talimat ödeme karşılığı teslimi öngörüyorsa belgeler ödeme alınmadan alıcıya verilemez (m.4/b-vii). ICC’nin belge uyuşmazlıklarını çözme mekanizması DOCDEX kapsamında verilen kararlarda, ödeme karşılığı teslim talimatına rağmen belgeleri ödeme almadan alıcıya veren tahsil bankasının talimatın dışına çıktığı kabul edilmiştir. Aldıkları belgelerin talimattaki listeye görünüşte uyup uymadığını kontrol eder ve eksikliği gecikmeden bildirirler (m.12/a). İbraz eden banka, ödememe sebebini öğrenmeye çalışmalı ve gecikmeden tahsili aldığı bankaya bildirmelidir (m.26/c-iii). Belgeleri ödeme alınmadan alıcıya teslim eden veya talimata aykırı işlem yapan bankanın sorumluluğu, bu kurallar ve uygulanacak hukuk çerçevesinde değerlendirilir.
Öte yandan bankaların sorumluluğu sınırlıdır. Bir banka başka bir bankanın hizmetinden yararlandığında bunu tahsili yaptıran adına ve onun riskiyle yapar; iletilen talimatların yerine getirilmemesinden, o bankayı kendisi seçmiş olsa bile sorumlu değildir (m.11/a-b). Bankalar malla ilgili hiçbir işlem yapmak zorunda değildir; malı korumak veya sigortalatmak için talimat verilse bile ancak her olayda ayrıca kabul ederlerse bu işlemleri yaparlar (m.10/b). Malı koruyan banka malın akıbetinden sorumlu olmaz ve masraflar tahsili gönderen tarafa aittir (m.10/c-d). Tahsil talimatında protesto talimatı yoksa bankalar ödememe veya kabul etmeme hâlinde protesto çekmek zorunda değildir; protesto masrafları da tahsili gönderen tarafa aittir (m.24). Satıcı, tahsil talimatında bir temsilci (case-of-need) göstermişse bu temsilcinin yetkileri açıkça yazılmalıdır; yazılmamışsa bankalar o temsilcinin talimatını kabul etmez (m.25).
Kambiyo, Gümrük ve Vergi
İhracat bedeli. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası İhracat Genelgesine göre ihracat bedellerinin yurda getirilme süresi kural olarak fiili ihraç tarihinden itibaren 180 günü geçemez ve bedelin tahsilinden ihracatçı sorumludur. Alıcının belgeleri çekmemesi bu yükümlülüğü kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Mal başka alıcıya satılırsa bedelin yeni satıştan getirilmesi, mal geri getirilirse ihracat hesabının geri gelen eşya belgeleriyle kapatılması için aracı bankayla birlikte hareket edilmelidir. Genelge sık değiştiğinden işlem tarihinde yürürlükte olan metin esas alınmalıdır. Ayrıntı için ihracat bedelinin yurda getirilmesi rehberine bakılabilir.
Şüpheli alacak. Dava veya icra safhasındaki alacaklar için vergide karşılık ayrılabilir (VUK m.323); ayrıntı için şüpheli ve değersiz alacaklar yazısına bakılabilir.
Önlemek İçin: Sözleşmede ve Sevkiyatta Yapılacaklar
- Konşimentoyu emre veya bankanın onayıyla banka emrine düzenletin. Nama yazılı konşimento, denizde taşıma senedi veya serbest bırakma ile vesaik mukabili yapmayın (TTK m.1228/3, 1232).
- Tahsil talimatını eksiksiz doldurun. Ödeme karşılığı teslimi açıkça yazın; ödememe hâlinde protesto çekilip çekilmeyeceğini, malın depolanıp sigortalanmasının istenip istenmediğini, belgelerin ne zaman iade edileceğini ve varsa temsilcinizin yetkilerini belirtin (URC 522 m.4, 24, 25).
- Peşinat alın. Bedelin bir kısmının yüklemeden önce alınması, alıcının belgeleri çekmeme ihtimalini azaltır ve dönüş masraflarını karşılar.
- Alacak sigortası yaptırın veya mevcut poliçenin vesaik mukabili satışları kapsadığını kontrol edin.
- Alıcının ülkesindeki liman ve tasfiye kurallarını önceden öğrenin. Malın ne kadar süre bekleyebileceği, sözleşme yapılırken bilinmelidir.
- Sözleşmeye gecikme faizi, masraf ve satış hakkı hükmü koyun. Alıcının belgeleri çekmemesi hâlinde satıcının malı ek bildirim süresi sonunda satabileceği ve bütün masrafların alıcıya ait olduğu yazılmalıdır.
Süreler
Vesaik mukabili uyuşmazlığında başlıca süreler
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| İbraz eden bankanın ödememe bildirimi | Gecikmeden | URC 522 m.26/c-iii |
| Ödememe bildiriminden sonra talimat verilmezse belgelerin iadesi | 60 gün | URC 522 m.26/c-iii |
| Alıcıya verilecek ek süre | Makul uzunlukta; satıcı belirler | CISG m.63/1 |
| Malın satışı | Alıcı makul olmayan biçimde gecikirse, önceden bildirimle | CISG m.88/1 |
| Çabuk bozulan mal | Satış için makul önlemler, mümkün olduğu ölçüde bildirim | CISG m.88/2 |
| Taşıyanın hapis hakkı, teslimden sonra | Otuz gün içinde mahkemeye başvuru şartıyla | TTK m.1201/1 |
| Geri gelen eşyada ithalat vergisi muafiyeti | İhraçtan itibaren üç yıl | Gümrük Kanunu m.168/1 |
| İhracat bedelinin yurda getirilmesi | Kural olarak fiili ihraçtan itibaren 180 gün | TCMB İhracat Genelgesi |
Bankaya Talimat Yazısı Örneği
Aşağıdaki metin, alıcı ödeme yapmadığında ihracatçının tahsili gönderdiği kendi bankasına vereceği yazılı talimat için hazırlanmış bir örnektir. Talimat, ibraz eden bankaya kendi bankanız aracılığıyla iletilir; ibraz eden bankaya veya alıcıya doğrudan verilen talimat dikkate alınmaz. Köşeli parantez içindeki yerler dosyaya göre doldurulmalı, dosyaya uymayan seçenekler çıkarılmalıdır.
TAHSİLE İLİŞKİN EK TALİMAT
İbraz eden bankaya iletilmek üzere
GÖNDEREN : [İhracatçı şirketin unvanı], [adres], [vergi no]
MUHATAP : [Banka adı], [şube], Dış İşlemler Birimi
TAHSİL : [Referans no] numaralı, [tarih] tarihinde gönderilen, [tutar ve para birimi] tutarlı, ödeme karşılığı belge teslimli (D/P) tahsil; ibraz eden banka: [banka adı, ülke, SWIFT kodu]
KONU : Alıcının ödeme yapmaması üzerine belgelerin tutulması ve ibraz eden bankaya verilecek talimat
AÇIKLAMALAR
1. Bankanız aracılığıyla [tarih] tarihinde [ülke]deki [ibraz eden banka]ya gönderilen yukarıdaki tahsil, Milletlerarası Ticaret Odasının Tahsillere İlişkin Yeknesak Kurallarına (URC 522) tabidir. Tahsil talimatında belgelerin alıcıya yalnızca ödeme karşılığında teslim edileceği yazılıdır. Gönderilen belgeler arasında [….] asıl nüshadan oluşan tam takım emre yazılı konşimento bulunmaktadır.
2. [İbraz eden banka]nın [tarih] tarihli mesajıyla alıcının ödeme yapmadığı ve belgeleri teslim almadığı bildirilmiştir. [Bildirim gelmemişse: Tahsilin gönderilmesinden bu yana [….] gün geçmesine rağmen ibraz eden bankadan ödeme veya ödememe bildirimi alınmamıştır.]
3. Belgelerin ödeme alınmadan alıcıya ya da başka bir kişiye hiçbir koşulda teslim edilmemesini, tahsil talimatında yazılı olandan başka bir şartla, özellikle kabul karşılığında teslim yapılmamasını talep ederiz. Bankalar yalnızca tahsil talimatına göre işlem yapabilir ve tahsili kendilerine gönderen taraftan başka bir kişinin, bu arada alıcının, talimatını dikkate almaz (URC 522 m.4/a). Tahsil şartlarında yapılacak her değişiklik yalnızca şirketimizin bankanıza vereceği yazılı talimatla yapılacaktır.
4. İbraz eden bankadan alıcının ödeme yapmama sebebini öğrenmesini ve bunu gecikmeden bankanıza bildirmesini istemenizi talep ederiz (URC 522 m.26/c-iii). [Poliçe varsa, seçeneklerden biri bırakılır: Poliçenin ödememe nedeniyle protesto edilmesini talep ederiz; protesto masrafları şirketimize aittir. / Poliçenin protesto edilmemesini talep ederiz.]
5. İbraz eden bankanın malın varış limanındaki durumu ve alıcının yaptığı açıklamalar hakkında bildiği bilgilerin tarafımıza iletilmesini rica ederiz. Malın korunması ve depolanmasıyla ilgili işlemleri taşıyan ve [acente adı] aracılığıyla şirketimiz yürütecektir; ibraz eden bankadan malla ilgili bir işlem istenmemektedir. [Bankanın malı depolatması veya sigortalatması isteniyorsa: İbraz eden bankanın kabul etmesi hâlinde malın [depo] deposunda depolanmasını ve [tutar] bedelle sigortalanmasını talep ederiz; bu işlemlerin masrafları şirketimize aittir.]
6. Alıcıya ödeme için [tarih] tarihine kadar ek süre verilmiştir. Bu süre içinde ödeme yapılmazsa belgelerin [tarafımızca bildirilecek yeni alıcıya ödeme karşılığında teslimi / tam takım hâlinde kuryeyle bankanıza iadesi] için ayrıca talimat vereceğiz. Bu talimat verilinceye kadar belgelerin ibraz eden bankada tutulmasını talep ederiz.
7. Bu talimatın ibraz eden bankaya SWIFT mesajıyla iletildiğinin, mesajın tarih ve referansının ve ibraz eden bankanın vereceği cevabın şirketimize yazılı olarak bildirilmesini rica ederiz.
SONUÇ
Yukarıdaki talimatın ibraz eden bankaya gecikmeden iletilmesini ve belgelerin şirketimizin yazılı talimatı olmadan alıcıya teslim edilmemesini talep ederiz. [Tarih]
[İhracatçı Şirket]
Yetkili İmza
Alıcıya Ek Süre ve Satış Niyeti Bildirimi Örneği
Aşağıdaki metin, belgeleri çekmeyen alıcıya ödeme için ek süre veren, ödeme yapılmazsa malın başkasına satılacağını önceden bildiren ve masrafları kayda geçiren bildirim için hazırlanmış bir örnektir. CISG’nin uygulandığı satışlar için yazılmıştır; sözleşmeye başka bir hukuk uygulanıyorsa metin o hukuka göre değiştirilmelidir. Bildirim, alıcının sözleşmedeki adresine kurye ve e-postayla gönderilmeli, gönderim kayıtları saklanmalıdır; koşullara uygun bir yolla gönderilen bildirimin gecikmesi veya ulaşmaması, gönderenin bildirime dayanma hakkını ortadan kaldırmaz (CISG m.27). Ek süre dolduktan sonra sözleşmeyi sona erdirmek için kısa bir sona erdirme bildirimi ayrıca gönderilmelidir; ek süre bildirimine sürenin sonunda sözleşmenin kendiliğinden sona ereceği kaydını koymak tartışmalıdır (m.26, 64/1-b).
EK SÜRE, MASRAF VE SATIŞ NİYETİ BİLDİRİMİ
GÖNDEREN : [İhracatçı şirketin unvanı], [adres]; vekili Av. [Ad SOYAD], [baro ve sicil no], [adres]
MUHATAP : [Alıcı şirketin unvanı], [adres], [e-posta]
SÖZLEŞME : [Tarih] tarihli, [no] numaralı satış sözleşmesi / proforma fatura; [no] numaralı ticari fatura
KONU : Mal bedelinin ödenmesi için ek süre verilmesi, masrafların bildirilmesi ve malın satılacağının önceden haber verilmesidir.
AÇIKLAMALAR
1. Yukarıdaki sözleşmeyle müvekkilden [malın tanımı ve miktarı] satın aldınız; bedel [tutar ve para birimi] olup ödeme şekli vesaik mukabili, ödeme karşılığı belge teslimi olarak kararlaştırılmıştır. Mal [tarih] tarihinde [yükleme limanı]nda [gemi adı] gemisine yüklenmiş ve [tarih] tarihinde [varış limanı]na ulaşmıştır. Malı temsil eden tam takım emre yazılı konşimento ve diğer belgeler [banka] aracılığıyla [ibraz eden banka]ya gönderilmiş ve [tarih] tarihinde size ibraz edilmiştir.
2. Belgelerin ibrazına rağmen bedeli ödemediniz ve belgeleri teslim almadınız. Sözleşmeye uygulanan Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşmasının (CISG) 53. maddesi uyarınca bedeli ödemek, 60. maddesi uyarınca malı teslim almak zorundasınız. Kararlaştırılan ödeme usulü bedelin malın muayenesinden önce ödenmesini gerektirdiğinden, malı görmeden ödeme yapmayacağınıza ilişkin [tarih] tarihli açıklamanız ödemeyi geciktirmek için geçerli bir sebep değildir (CISG m.58/2, 58/3). [Alıcı başka bir itiraz ileri sürmüşse, itirazın neden yerinde olmadığı burada kısaca ve belgeye dayanarak açıklanır.]
3. CISG’nin 63. maddesi uyarınca, bedeli ödemeniz ve belgeleri teslim almanız için [tarih] tarihine kadar ek süre veriyoruz. Bu süre içinde [tutar ve para birimi] tutarındaki bedeli [ibraz eden banka]ya ödeyerek belgeleri teslim almanızı talep ederiz.
4. Malın varış limanında beklemesi nedeniyle [tarih] tarihinden bu yana liman, depo ve konteyner gecikme masrafları doğmaktadır. Bugüne kadar doğan masraf [tutar] olup ekte taşıyan ve acentenin dökümleri sunulmuştur; masraflar günlük yaklaşık [tutar] artmaktadır. Müvekkil malı korumak için gereken makul önlemleri almaktadır; bu masrafların tamamı size aittir ve size ödenene kadar müvekkil malı alıkoyma hakkına sahiptir (CISG m.85, 87).
5. Ek süre içinde ödeme yapılmazsa müvekkil, CISG’nin 88. maddesinin 1. fıkrası uyarınca malı uygun bir yolla satacaktır. Bu bildirim aynı zamanda satış niyetinin size önceden haber verilmesidir. Satış bedelinden malın korunması ve satışı için yapılan makul masraflar alıkonacak, kalan için size hesap verilecektir (CISG m.88/3). [Mal çabuk bozuluyorsa: Malın niteliği gereği bozulma tehlikesi bulunduğundan müvekkil, satış için makul önlemleri ek süre dolmadan da almak zorunda kalabilir (CISG m.88/2).]
6. Ek süre içinde ödeme yapılmazsa müvekkil sözleşmeyi CISG’nin 64. maddesi uyarınca sona erdirme hakkını kullanacak ve bunu size ayrıca bildirecektir. Bu durumda sözleşme bedeli ile satış bedeli arasındaki fark, liman, depo, navlun, banka ve satış masrafları, ödenmeyen bedelin faizi ve müvekkilin uğradığı diğer zararlar sizden istenecektir (CISG m.74, 75, 78). Bu alacakların tahsili için [sözleşmede gösterilen tahkim yoluna / yetkili mahkemeye] başvurulacak, Türkiye’de ve diğer ülkelerde bulunan malvarlığınız üzerine ihtiyati haciz ve benzeri koruma tedbirleri istenecektir.
7. Bu bildirim, müvekkilin sözleşmeden ve uygulanacak hukuktan doğan diğer haklarından feragat ettiği anlamına gelmez. Ödeme şartlarına ilişkin herhangi bir değişiklik ancak müvekkilin yazılı onayıyla geçerli olacaktır.
SONUÇ
[Tutar ve para birimi] tutarındaki bedelin [tarih] tarihine kadar [ibraz eden banka]ya ödenerek belgelerin teslim alınmasını; aksi hâlde malın satılacağını, sözleşmenin sona erdirileceğini ve bütün zararların sizden isteneceğini bildiririz. [Tarih]
Satıcı Vekili
Av. [Ad SOYAD]
İngilizce Bildirim Örneği
Alıcı yurt dışında olduğundan bildirim çoğu zaman İngilizce gönderilir. Aşağıdaki metin yukarıdaki Türkçe örneğin karşılığıdır.
NOTICE OF ADDITIONAL PERIOD, COSTS AND INTENTION TO SELL
FROM : [Seller’s name], [address]; represented by Att. [Name SURNAME], [address]
TO : [Buyer’s name], [address], [e-mail]
CONTRACT : Sales contract / proforma invoice no. [….] dated [date]; commercial invoice no. [….]
SUBJECT : Additional period for payment, costs incurred and notice of intention to sell the goods
STATEMENT
1. Under the above contract you purchased [description and quantity of goods] from our client for [amount and currency], payable by documentary collection, documents against payment. The goods were loaded on board [vessel] at [port of loading] on [date] and arrived at [port of discharge] on [date]. The full set of original order bills of lading and the other documents were sent through [remitting bank] to [presenting bank] and presented to you on [date].
2. Despite presentation, you have neither paid the price nor taken up the documents. Under Article 53 of the United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods (CISG), which governs the contract, you are bound to pay the price, and under Article 60 you are bound to take delivery. As the agreed payment procedure requires payment before the goods are examined, your statement dated [date] that you will not pay before seeing the goods is no ground for withholding payment (CISG Articles 58(2) and 58(3)). [If the buyer has raised another objection, explain briefly, with reference to the documents, why it is unfounded.]
3. Pursuant to Article 63 of the CISG, our client hereby fixes an additional period until [date] for you to pay the price and take up the documents. Please pay [amount and currency] to [presenting bank] and take up the documents within that period.
4. As the goods are waiting at the port of discharge, port, storage and container detention charges have been accruing since [date]. Charges incurred to date amount to [amount]; the statements of the carrier and the agent are enclosed, and charges are increasing by approximately [amount] per day. Our client is taking reasonable steps to preserve the goods. All such expenses are for your account, and our client is entitled to retain the goods until they have been reimbursed (CISG Articles 85 and 87).
5. If payment is not made within the additional period, our client will sell the goods by appropriate means under Article 88(1) of the CISG. This letter also constitutes notice of the intention to sell. Our client will retain out of the proceeds of sale the reasonable expenses of preserving and selling the goods and will account to you for the balance (CISG Article 88(3)). [If the goods are perishable: Given the risk of deterioration, our client may be obliged to take reasonable measures to sell the goods before the additional period expires (CISG Article 88(2)).]
6. If payment is not made within the additional period, our client will exercise its right to declare the contract avoided under Article 64 of the CISG and will notify you separately. In that case the difference between the contract price and the price obtained on resale, port, storage, freight, bank and sale costs, interest on the unpaid price and all other losses of our client will be claimed from you (CISG Articles 74, 75 and 78). Our client will commence [arbitration under the contract / proceedings before the competent court] to recover these sums and will apply for attachment and other interim measures over your assets in Türkiye and elsewhere.
7. This notice is without prejudice to all other rights of our client under the contract and the applicable law. Any change to the payment terms will be valid only with our client’s written consent.
CONCLUSION
You are requested to pay [amount and currency] to [presenting bank] and take up the documents by [date]; failing which the goods will be sold, the contract will be avoided and all losses will be claimed from you. [Date]
Counsel for the Seller
Att. [Name SURNAME]
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Satış sözleşmesi veya proforma fatura; ödeme şeklini, teslim şeklini (Incoterms) ve uygulanacak hukuku gösteren hükümler
- Tahsil talimatı (bankaya verilen talimat formu) ve tahsilin URC 522’ye tabi olduğunu gösteren yazı
- Bankaya gönderilen belgelerin tam bir örneği: ticari fatura, çeki listesi, konşimentonun bütün nüshaları, sigorta poliçesi, menşe şahadetnamesi, varsa poliçe
- İbraz eden bankanın ibraz ve ödememe bildirimleri; bankalar arası bütün SWIFT mesajları ve tarihleri
- Alıcıyla bütün yazışmalar; alıcının ödememe gerekçesini gösteren mesajlar
- Taşıyan ve acentenin varış bildirimi, liman, depo ve konteyner gecikme masraflarının günlük dökümleri ve faturaları
- Varış ülkesinde malın ne kadar süre bekleyebileceğine ve tasfiye kurallarına ilişkin acente veya gümrük müşaviri yazısı
- Yeni alıcıya satış yapıldıysa satış sözleşmesi, satış bedelini ve masraflarını gösteren belgeler
- Mal geri getirildiyse ihracat beyannamesi, dönüş taşıma belgeleri ve geri gelen eşya işlemlerine ilişkin gümrük belgeleri
- Alacak sigortası poliçesi, sigortacıya yapılan ihbarlar ve yazışmalar
Sık Yapılan Hatalar
- Nama yazılı konşimento veya serbest bırakma ile vesaik mukabili yapmak. Bu durumda mal belge olmadan alıcıya geçebilir ve vesaik mukabilinin güvencesi ortadan kalkar (TTK m.1228/3, 1232/4).
- Tahsil talimatını eksik doldurmak. Ödememe hâlinde protesto, malın korunması ve belgelerin iadesi hakkında talimat yoksa bankalar bu işlemleri yapmak zorunda değildir (URC 522 m.4, 10, 24).
- Alıcıyla anlaşıp ibraz eden bankaya doğrudan talimat vermek. Banka yalnızca tahsili kendisine gönderen bankanın talimatını dikkate alır (m.4/a).
- Ödememe bildiriminden sonra bankaya talimat vermemek. 60 gün içinde talimat verilmezse belgeler iade edilebilir ve mal limanda bekler (m.26/c-iii).
- Güvence almadan kabul karşılığı teslime razı olmak. Belgeler kabulle alıcıya geçer; satıcının elinde yalnızca kabul edilmiş poliçe kalır.
- Malı limanda bekletip masrafları büyütmek. Azaltılabilecek zarar alıcıdan istenemez (CISG m.77) ve mal varış ülkesinde tasfiyeye düşebilir.
- Satış niyetini bildirmeden malı başkasına satmak. Satıştan önce alıcıya makul bir bildirim yapılmalıdır (CISG m.88/1).
- Sözleşmeyi sona erdirmeden ikame satış yapıp fiyat farkını istemek. Fiyat farkı talebi, sona erdirmeden sonra makul sürede ve makul biçimde yapılan satışa dayanır (m.75).
- Masraf belgelerini toplamamak. Liman, depo ve gecikme masraflarının alıcıdan istenebilmesi için fatura ve dökümlerle ispatı gerekir.
- İhracat bedeli süresini unutmak. Bedelin yurda getirilmesi yükümlülüğü alıcının ödememesiyle kendiliğinden ortadan kalkmaz; yeni satış veya geri getirme bankaya zamanında belgelendirilmelidir.
Hukukçular Evi Vesaik Mukabili Uyuşmazlıklarında Ne Yapar?
Satış sözleşmesini, tahsil talimatını, konşimentoyu ve bankalar arası yazışmaları birlikte inceleyerek malın kontrolünün kimde olduğunu, bankanın talimata uyup uymadığını ve alıcıya karşı hangi hakların hangi sırayla kullanılacağını ortaya koyuyoruz. Bankaya verilecek talimatı, alıcıya ek süre, masraf ve satış niyeti bildirimini, gerektiğinde sona erdirme bildirimini hazırlıyor; malın başka alıcıya satılması veya Türkiye’ye geri getirilmesi kararında hukuki ve gümrük boyutunu birlikte değerlendiriyoruz.
Alıcıdan bedel, fiyat farkı, liman ve depo masrafları ile diğer zararların tahsili için tahkim veya dava sürecini yürütüyor, alıcının Türkiye’de malvarlığı veya alacağı varsa ihtiyati haciz istiyoruz. Belgeleri talimata aykırı olarak ödeme almadan alıcıya veren bankaya karşı talepleri ve alacak sigortacısına karşı tazminat sürecini takip ediyoruz. Yurt dışında işlem gereken dosyalarda o ülkedeki hukukçularla birlikte çalışıyoruz.
Dosyanız için satış sözleşmesini, tahsil talimatını, konşimentoyu ve bankanın ödememe bildirimini 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz. Limanda masraflar her gün arttığından belgeleri ödememe bildirimini aldığınız gün göndermeniz önemlidir.
İlgili Rehberler
- İhracat ve İthalat Uyuşmazlıkları Merkezi: Ödenmeyen Bedel, Ayıplı Mal, Akreditif, Tahkim ve Tenfiz
- Yurt Dışındaki Alıcı Mal Bedelini Ödemiyor: Ek Süre İhtarı, Faiz, İhtiyati Haciz ve İhtarname Örneği
- Akreditif Belgeleri Reddedildi: Rezerv, Ret Bildirimi, Beş Banka İş Günü ve Feragat
- Yurt Dışından İthal Edilen Mal Ayıplı veya Eksik Çıktı: Ayıp Bildirimi, Bedel İndirimi, İade ve Tazminat
- Taşıma ve Deniz Ticareti Uyuşmazlıkları Merkezi: Yük Hasarı, Navlun, Konteyner Demurajı
- Konteyner Demuraj Faturasına İtiraz: Kim Öder, Serbest Süre, Hapis Hakkı ve Fazlasının İadesi
- Gümrükte Bekleyen Eşyanın Tasfiyesi ve Geri Alınması
- Konsinye İhracat ve Geri Gelen Eşya (GK m.168-170)
- İhracat Bedelinin Yurda Getirilmesi ve 180 Gün Kuralı
- Müşterim Ödemedi, Alacak Sigortası Ödemiyor
- Türk Eximbank ve Politik Risk Sigortası
- Şirketin Yurt Dışı Transferi Muhabir Bankada Durduruldu
- Ticari Alacakların Tahsili, İcra Takibi ve İhtiyati Haciz
- Şüpheli ve Değersiz Alacaklarda Vergisel Durum
- Tahkim Rehberi: Tahkim Şartı, Hakem Kararı ve Tenfiz
- Ticaret Hukuku Rehberi
Sıkça Sorulan Sorular
Vesaik mukabili satışta alıcı belgeleri çekmiyor; banka bedeli ödemek zorunda mı?
Hayır. Vesaik mukabili tahsilde bankanın akreditifteki gibi bir ödeme taahhüdü yoktur. Bankalar yalnızca tahsil talimatına göre işlem yapar (URC 522 m.4/a); ödeme borcu alıcıya aittir (CISG m.53). Bankadan istenebilecek olan, belgeleri ödeme alınmadan teslim etmemesi, ödememeyi gecikmeden bildirmesi ve talimatlarınızı yerine getirmesidir.
Belgeler bankada beklerken mal kimin kontrolünde?
Konşimento emre yazılıysa ve bütün asıl nüshaları bankadaysa, mal fiilen satıcının kontrolündedir. Taşıyan eşyayı ancak konşimentonun ibrazı karşılığında teslim eder (TTK m.1228/1, 1236/1); emre yazılı konşimentoda yükletenin talimatı ancak bütün nüshalar geri verilirse yerine getirilir (TTK m.1232/1). Nama yazılı konşimento, denizde taşıma senedi veya serbest bırakma yapılmışsa bu güvence zayıflar ya da ortadan kalkar.
Banka belgeleri ödeme almadan alıcıya verdi; ne yapabilirim?
Ödeme karşılığı teslim talimatına rağmen belgeleri ödeme almadan teslim eden banka talimat dışına çıkmış olur (URC 522 m.4/a). ICC’nin DOCDEX kararlarında bu durumdaki tahsil bankasının talimata aykırı davrandığı kabul edilmiştir. Bankaya karşı talep, tahsil kuralları ve uygulanacak hukuk çerçevesinde değerlendirilir. Bu arada alıcıya karşı bedel alacağınız devam eder (CISG m.53, 62).
İbraz eden banka belgeleri ne zaman iade eder?
İbraz eden banka ödememeyi gecikmeden bildirmelidir. Bu bildirimden sonra 60 gün içinde talimat alamazsa belgeleri, kendisine başka bir sorumluluk düşmeksizin tahsili gönderen bankaya iade edebilir (URC 522 m.26/c-iii). Bu yüzden belgelerin tutulması, yeni alıcıya teslimi veya iadesi için talimat bu süre içinde verilmelidir.
Limanda biriken masrafları kim öder?
Taşıyana karşı ilk muhatap çoğu zaman taşıtandır. Türk hukukunun uygulandığı taşımalarda gönderilen eşyayı teslim almazsa navlunu ve diğer alacakları taşıtan öder (TTK m.1207/1); taşıyanın bu alacaklar için eşya üzerinde hapis hakkı vardır (TTK m.1201/1). Satıcı ise bu masrafları ve malı korumak için yaptığı makul giderleri alıcıdan isteyebilir ve ödenene kadar malı alıkoyabilir (CISG m.74, 85, 87).
Malı varış ülkesinde başka bir alıcıya satabilir miyim?
Evet. Alıcı malı almakta veya bedeli ödemekte makul olmayan biçimde gecikirse satıcı, satış niyetini önceden makul bir bildirimle haber vererek malı uygun bir yolla satabilir (CISG m.88/1). Satış bedelinden masraflar alıkonur, kalan için alıcıya hesap verilir (m.88/3). Fiyat farkını da istemek için sözleşmenin sona erdirilmesi ve satışın makul sürede ve makul biçimde yapılması gerekir (m.64, 75).
Alıcı malı görmeden ödeme yapmayacağını söylüyor; haklı mı?
CISG’ye göre kural olarak alıcı malı muayene etme imkânı bulmadan ödemek zorunda değildir; ancak kararlaştırılan teslim veya ödeme usulü buna engelse bu kural uygulanmaz (m.58/3). Ödeme karşılığı belge teslimi, ödemenin muayeneden önce yapılmasını gerektiren bir usuldür. Sözleşmede muayene veya gözetim belgesi şartı yoksa alıcı bu gerekçeyle ödemeden kaçınamaz.
Malı Türkiye’ye geri getirirsem gümrük vergisi öder miyim?
Serbest dolaşımdaki eşya, ihraç edildikten sonra üç yıl içinde yeniden serbest dolaşıma girerse ve beyan sahibi talep ederse ithalat vergilerinden muaf tutulur; süre beklenmeyen hâller veya mücbir sebeplerle uzatılabilir (Gümrük Kanunu m.168/1). Hariçte işleme rejimiyle ihraç edilip aynen ihraç edildiği durumda olmayan eşya ile ihracı bir dış ticaret önlemine konu olan eşya bu muafiyetten yararlanamaz (m.168/2).
Alıcı ödemezse ihracat bedeli 180 gün kuralı ne olur?
TCMB İhracat Genelgesine göre ihracat bedellerinin yurda getirilme süresi kural olarak fiili ihraç tarihinden itibaren 180 gündür ve bedelin tahsilinden ihracatçı sorumludur. Alıcının ödememesi bu yükümlülüğü kendiliğinden kaldırmaz. Mal başkasına satılırsa yeni satışın, geri getirilirse geri gelen eşya işlemlerinin belgeleri aracı bankaya zamanında sunulmalıdır. İşlem tarihinde yürürlükteki genelge metni esas alınmalıdır.
Konşimentoyu serbest bıraktım (telex release), alıcı malı aldı ama ödemiyor; ne yapabilirim?
Bu durumda malın kontrolü alıcıya geçmiştir ve vesaik mukabilinin güvencesi kalmamıştır. Elinizde satış sözleşmesinden doğan bedel alacağı vardır (CISG m.53, 62). Ek süre bildirimi, faiz talebi ve dava veya tahkim yoluna gidilir; alıcının Türkiye’de malı veya alacağı varsa ihtiyati haciz istenebilir (İİK m.257).
Kabul karşılığı (D/A) satışta alıcı poliçeyi kabul etti ama vadede ödemiyor; ne olur?
Belgeler kabulle alıcıya geçtiğinden mal üzerindeki kontrol kalmamıştır; elinizde kabul edilmiş poliçe ve satış bedeli alacağı vardır. Türk hukuku uygulanıyorsa muhatap poliçeyi kabul etmekle bedelini vadede ödemeyi taahhüt etmiş olur (TTK m.698/1). Poliçenin tabi olduğu hukuka göre protesto ve takip yolları değerlendirilmelidir; protesto ancak tahsil talimatında istenmişse banka tarafından çekilir (URC 522 m.24).
Alıcıya Türkiye’de dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?
Türkiye’de açılacak ve konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TTK m.5/A). Sözleşmede tahkim şartı varsa uyuşmazlık hakemde çözülür; yabancı mahkeme yetkisi kararlaştırılmışsa yetki sözleşmesinin geçerliliği MÖHUK m.47’ye göre değerlendirilir.
Vesaik mukabili satışta bu riski nasıl azaltırım?
Konşimentoyu emre veya bankanın onayıyla banka emrine düzenletin; tahsil talimatına ödememe hâlinde protesto, malın korunması ve belgelerin iadesi hakkında açık talimat yazın (URC 522 m.4, 24, 25); bedelin bir kısmını peşin alın; alacak sigortasının vesaik mukabili satışları kapsadığını kontrol edin ve sözleşmeye masraf, faiz ve satış hakkı hükmü koyun.
Kaynakça
- Milletlerarası Ticaret Odası (ICC), Tahsillere İlişkin Yeknesak Kurallar, 1995 Revizyonu (URC 522).
- Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (Viyana, 11 Nisan 1980); katılmanın uygun bulunduğuna dair 02.04.2009 tarihli ve 5870 sayılı Kanun.
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.
- 4458 sayılı Gümrük Kanunu; 213 sayılı Vergi Usul Kanunu; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu.
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun.
- Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası İhracat Genelgesi.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, tahsil talimatı, taşıma belgeleri ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Vesaik mukabilinde alıcı belgeleri çekmiyor mu? Birlikte değerlendirelim
Bankaya talimat, alıcıya ek süre ve satış niyeti bildirimi, malın başka alıcıya satılması veya Türkiye’ye geri getirilmesi için satış sözleşmesi, tahsil talimatı ve konşimentoyla hemen arayın.
Süreyi kaçırmayın
Ödememe bildiriminden sonra bankaya talimat için 60 gün, geri gelen eşyada vergi muafiyeti için ihraçtan itibaren üç yıl, ihracat bedelinin yurda getirilmesi için kural olarak 180 gün. Limanda masraflar her gün artar; ödememe bildirimini aldığınız gün arayın. Telefon: 0554 648 37 15.


