Taşıma ücreti veya navlun ödenmiyorsa en güçlü araç, yük henüz elinizdeyken kullanılabilen hapis hakkıdır; yük teslim edildikten sonra tahsil, belgelere ve kısa sürelere bağlıdır. Karayolunda taşıma ücreti yükün tesliminde ödenir (TTK m.870/1); yükün teslimini isteyen gönderilen, taşıma senedinde gösterilen tutarla sınırlı olarak ücreti öder, gönderenin sorumluluğu da devam eder (TTK m.871/2, 4). Denizde navlunun borçlusu taşıtandır (TTK m.1200); navlun, yükün tesliminin istendiği anda ve her hâlde boşaltma süresinin sonunda muaccel olur (TTK m.1197). Yükü gönderilene teslim etmiş olan taşıyan, gönderilenden istenebilecek alacakları taşıtandan isteyemez; yalnızca taşıtanın sebepsiz zenginleştiği ölçüde ona başvurabilir (TTK m.1205). Taşıyıcı ve taşıyan, taşıma sözleşmesinden doğan alacakları için yük üzerinde hapis hakkına sahiptir (TTK m.891, 1201). Navlun sözleşmesinden doğan alacaklar bir yılda zamanaşımına uğrar (TTK m.1246); Yargıtay, karayolu taşıyıcısının hak ediş istemlerinde de bir yıllık süreyi uygulayan kararı onamıştır (Y. 11. HD, 11.05.2022, E.2020/8412, K.2022/3712).
Bu rehber, taşıma ücretini veya navlunu tahsil edemeyen nakliye firmaları, lojistik firmaları, taşıma işleri komisyoncuları ve taşıyanlar için yazıldı. Ücretin ne zaman muaccel olduğu, kimden istenebileceği, gönderilenin ve gönderenin sorumluluğu, ödemeli teslim, hapis hakkının kullanılması ve sınırları, fatura ve temerrüt faizi, ihtiyati haciz, icra takibi, arabuluculuk ve zamanaşımı Türk Ticaret Kanunu, CMR ve Yargıtay kararlarıyla ele alınır. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A, 21, 850, 855, 856, 858, 863, 868, 870, 871, 872, 889, 890, 891, 892, 923, 930, 1174, 1193, 1195, 1196, 1197, 1198, 1199, 1200, 1201, 1202, 1203, 1204, 1205, 1206, 1207, 1246 ve 1530; Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı İçin Mukavele Sözleşmesi (CMR) m.13, 31 ve 32; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.62, 67, 257, 259 ve 264; Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2021 ve 2022 tarihli üç kararı. Kanun maddeleri Mevzuat Bilgi Sistemindeki güncel metinden, CMR İngiltere’nin resmî mevzuat sitesindeki metninden, kararlar Yargıtay Karar Arama sisteminden okunarak yazılmıştır.
Önce Taşımanın Türü ve Yükün Nerede Olduğu
Taşıma ücreti alacağında iki soru her şeyi belirler. Birincisi taşımanın türüdür: yurt içi karayolu taşımasına Türk Ticaret Kanununun taşıma hükümleri, uluslararası karayolu taşımasına CMR, deniz taşımasına navlun sözleşmesi hükümleri uygulanır. İkincisi yükün nerede olduğudur: yük hâlâ taşıyıcının elindeyse hapis hakkı kullanılabilir; teslim edildiyse tahsil, belgelere ve kimin borçlu olduğuna bağlı bir alacak davasına dönüşür. Aşağıdaki tablo bu iki soruya göre ilk adımı gösterir.
Durumunuza göre ilk adım
| Durum | Kimden istenir | İlk adım |
|---|---|---|
| Karayolu; yük henüz araçta veya depoda | Gönderen; teslimi isteyen gönderilen | Hapis hakkının kullanılması (TTK m.891); yazılı ödeme talebi |
| Karayolu; yük teslim edildi, ücret ödenmedi | Gönderen (TTK m.871/4); teslim alan gönderilen, taşıma senedindeki tutarla sınırlı (TTK m.871/2) | Faturanın tebliği ve ödeme süresinin takibi (TTK m.21/2, 1530); icra takibi veya arabuluculuk |
| Uluslararası karayolu (CMR) | Gönderen; yükü ve senedi talep eden alıcı, senette gösterilen tutarlar için (CMR m.13/2) | Uyuşmazlık varsa alıcı teminat göstermeden yükü teslim etmeme (CMR m.13/2); zamanaşımı hesabı (CMR m.32/1-c) |
| Deniz; yük gemide veya limanda, teslim istenmedi | Taşıtan (TTK m.1200, 1207) | Hapis hakkı (TTK m.1201); taşıtana bildirim ve tevdi (TTK m.1174) |
| Deniz; gönderilen yükün teslimini istiyor | Gönderilen, konişmentonun ödemeye yetkili kıldığı alacaklar için (TTK m.1203) | Yükü navlun ödenmeden teslim etmemek; çekişme varsa tutarın yatırılmasını beklemek (TTK m.1202) |
| Deniz; yük gönderilene teslim edildi, navlun alınmadı | Gönderilen; taşıtana yalnızca sebepsiz zenginleşme ölçüsünde (TTK m.1205) | Gönderilene karşı takip; bir yıllık sürenin hesabı (TTK m.1197, 1246) |
Ücret Ne Zaman Muaccel Olur, Nasıl Hesaplanır?
Karayolu taşıması
Taşıyıcı, taşıma sözleşmesiyle yükü varma yerine götürüp gönderilene teslim etmeyi, gönderen de buna karşılık taşıma ücretini ödemeyi borçlanır (TTK m.850/2). Taşıma ücreti yükün tesliminde ödenir; taşıyıcı, ücretin yanında yük için yapılan ve duruma göre gerekli olan giderleri de isteyebilir (TTK m.870/1). Kanun ücretin üç özel durumunu ayrıca düzenler:
- Taşıma erken sona erdiyse. Bir taşıma veya teslim engeli nedeniyle taşıma süresinden önce sona erdirilirse taşıyıcı, tamamlanan kısımla orantılı ücrete hak kazanır; engel taşıyıcının risk alanından doğmuşsa, ancak gönderenin menfaatine olduğu ölçüde istemde bulunabilir (TTK m.870/2).
- Gecikme gönderenden kaynaklandıysa. Taşıma başladıktan sonra, teslim yerine varılmadan önce gönderenin risk alanından doğan bir gecikme olursa taşıyıcı, ücretin yanında uygun bir bedel de isteyebilir (TTK m.870/3).
- Ücret ağırlığa veya sayıya göre kararlaştırıldıysa. Hesapta taşıma veya yük senedindeki kayıtların doğru olduğu varsayılır (TTK m.870/4). Senede ağırlık ve sayının doğru yazılması bu yüzden ücret alacağının ispatı için önemlidir.
Yükleme ve boşaltma için makul süreyi aşan beklemede, bekleme taşıyıcının risk alanından doğmamışsa uygun bir bekleme ücreti istenebilir (TTK m.863/3). Gönderenin talimatlarını uygulamak için yapılan giderler ve uygun bir ücret de istenebilir; taşıyıcı talimatın uygulanmasını avans ödenmesine bağlayabilir (TTK m.868/1).
Deniz taşıması
Navlun, yükün tesliminin istendiği anda ve her hâlde boşaltma süresinin sonunda muaccel olur (TTK m.1197). Ölçü, tartı veya sayı üzerine kararlaştırılan navlun, tereddüt hâlinde gönderilene teslim edilen yükün ölçüsüne, tartısına veya sayısına göre belirlenir (TTK m.1193). Navlun kararlaştırılmamışsa yükleme zamanı ve yerinde mutat olan navlun, kararlaştırılandan fazla yük için de orantılı navlun ödenir (TTK m.1195).
Navlun faturalarında en sık tartışılan nokta ek kalemlerdir. Kanuna göre taşıyan, navlun dışında pey akçesi, prim, bahşiş ve benzeri bir ad altında başkaca istemde bulunamaz; aksine sözleşme yoksa kılavuz, liman, fener, römorkaj, karantina gibi gemicilik giderlerini taşıyan öder (TTK m.1196/1-2). Ek kalem faturalanacaksa dayanağının sözleşmede açıkça yazılı olması gerekir. Boşaltma süresinin sonuna kadar bir kaza sonucu zayi olan yük için navlun ödenmez, peşin ödenmişse geri alınır; ancak bozulma, kendiliğinden eksilme veya olağan sızma gibi yükün niteliğinden doğan kayıplarda navlun ödenir (TTK m.1199). Taşıyan, bozulmuş veya hasarlı olsun olmasın yükü navlun yerine kabul etmek zorunda değildir (TTK m.1198).
Kimden İstenir? Gönderen, Gönderilen ve Taşıtan
Karayolu ile deniz taşıması arasındaki en önemli fark, yük teslim edildikten sonra gönderene veya taşıtana dönülüp dönülemeyeceğidir.
Ücretten kim, hangi ölçüde sorumludur?
| Kişi | Karayolu (TTK) | Deniz (TTK) |
|---|---|---|
| Sözleşmeyi yapan (gönderen / taşıtan) | Ücreti ödemeyi borçlanır (m.850/2); gönderilen ödemekle yükümlü olsa da gönderenin sözleşmeye göre sorumluluğu devam eder (m.871/4) | Navlunun borçlusudur (m.1200); gönderilen teslim istemezse navlunu ve diğer alacakları öder (m.1207/1) |
| Yükün teslimini isteyen alıcı (gönderilen) | Taşıma ücretini veya kalan kısmını, taşıma senedinde gösterilen tutarla sınırlı olarak öder; senet yoksa makul olması şartıyla kararlaştırılan ücreti öder (m.871/2) | Konişmentonun veya navlun sözleşmesinin ödemeye yetkili kıldığı bütün alacakları öder (m.1203) |
| Bekleme ücreti | Gönderilen, boşaltma yerindeki bekleme ücretini ve teslim sırasında kendisine bildirilmişse yükleme yerindeki bekleme ücretini öder (m.871/3) | Sürastarya parası; borçlusu taşıtandır (m.1155/4, 1171/4) |
| Yük teslim edildikten sonra sözleşmeyi yapana dönüş | Mümkün; gönderenin sorumluluğu devam eder (m.871/4) | Kural olarak mümkün değil; yalnızca taşıtanın sebepsiz zenginleştiği ölçüde (m.1205) |
Uluslararası karayolu taşımasında CMR’ye göre, yükün varma yerine ulaşmasından sonra alıcı, makbuz karşılığında taşıma senedinin ikinci nüshası ile yükün kendisine teslimini isteyebilir; bu hakkı kullanan alıcı, taşıma senedinde ödenmesi gerektiği gösterilen bedelleri öder. Bu konuda uyuşmazlık varsa taşıyıcı, alıcı teminat göstermedikçe yükü teslim etmek zorunda değildir (CMR m.13/1-2). Bu nedenle CMR senedine taşıma ücretinin ve kimin ödeyeceğinin açıkça yazılması, tahsilin en pratik güvencesidir.
Taşıma senedi hiç düzenlenmemiş olsa bile sözleşme tarafların uyuşan iradeleriyle kurulur ve yükün taşıyıcıya teslimi sözleşmenin varlığına karinedir (TTK m.856/2). İki tarafça imzalanan taşıma senedi ise sözleşmenin yapıldığına, içeriğine ve yükün teslim alındığına kanıt oluşturur (TTK m.858/1). Ücret davasında ilk bakılan belgeler bunlardır.
Ödemeli Teslim: Bedeli Tahsil Etmeden Teslim Eden Sorumlu Olur
Taşıyıcının taşıma ücretinden ayrı olarak, gönderen adına yükün bedelini tahsil etmeyi üstlendiği durumlar da vardır. Yükün gönderilene teslimi, kararlaştırılan bedelin ödenmesi şartına bağlanabilir; bu hâlde ödeme nakden veya nakde eş değer bir ödeme aracıyla yapılmalıdır (TTK m.872/1). Tahsil edilen bedel, taşıyıcının alacaklıları bakımından gönderene geçmiş sayılır (TTK m.872/2). Yük bedeli tahsil edilmeden teslim edilirse taşıyıcı, kusuru olmasa bile, teslimde ödenmesi gereken tutarla sınırlı olarak gönderene karşı sorumludur (TTK m.872/3). Ödemeli teslimde ileri tarihli çek veya senet kabul etmek bu sorumluluğu doğurabilir; taşıyıcının talimatı harfiyen uygulaması gerekir.
Hapis Hakkı: Yük Elinizdeyken Kullanın
Karayolunda taşıyıcı, taşıma sözleşmesinden doğan bütün alacakları için Türk Medenî Kanununun 950-953. maddeleri uyarınca yük üzerinde hapis hakkına sahiptir. Hak, yükün refakat belgelerini de kapsar ve taşıyıcı yükü zilyetliğinde bulundurduğu ya da yük üzerinde konişmento veya taşıma senedi aracılığıyla tasarruf edebildiği sürece devam eder (TTK m.891/1-2). Yük birden çok taşıyıcı tarafından taşınmış ve son taşıyıcı öncekilerin alacaklarını tahsil etmek zorundaysa, onların haklarını ve özellikle hapis hakkını da kullanır (TTK m.892/1). Taşıma işleri komisyoncusunun da aynı nitelikte hapis hakkı vardır (TTK m.923).
Denizde taşıyanın hapis hakkı da navlun sözleşmesinden doğan bütün alacakları kapsar, ancak dört sınırı vardır:
Taşıyanın hapis hakkı: kapsam ve sınırlar
| Kural | Ne anlama gelir | Dayanak |
|---|---|---|
| Teslimden sonra otuz gün | Hak, yük zilyetlikteyken sürer; teslimden sonra da otuz gün içinde mahkemeye başvurulursa ve yük hâlâ gönderilenin zilyetliğindeyse kullanılabilir | TTK m.1201/1 |
| Yalnızca o yolculuk | Hak, yalnızca üzerinde kullanılan yükün taşındığı yolculuktan doğan alacakları güvenceye alır | TTK m.1201/2 |
| Alacak kadar yük | Hak, alacağı güvenceye alacak miktardaki yük üzerinde kullanılır; müşterek avarya ve kurtarma alacakları hariç | TTK m.1201/3 |
| Gönderilene karşı yalnızca konişmento alacakları | Gönderilen, teslimi istediği andan itibaren yalnızca TTK m.1203’teki alacaklar için hapis hakkına katlanır | TTK m.1204/1 |
| Çekişmeli tutarın yatırılması | Alacak hakkında uyuşmazlık çıkarsa çekişmeli tutar mahkemenin belirleyeceği yere yatırılır yatırılmaz yük teslim edilmelidir; taşıyan teslimden sonra yeterli teminat göstererek yatırılan tutarı çekebilir | TTK m.1202 |
Hapis hakkı tek başına parayı getirmez; yük, rehin gibi paraya çevrilerek alacak karşılanır. Karayolunda rehnin paraya çevrilmesine yönelik bildirimin gönderilene, gönderilen bulunamıyor veya yükü teslim almayı reddediyorsa gönderene yapılması şarttır (TTK m.891/3). Denizde de bu takiplerde borçluya yapılacak bildirim ve tebliğler gönderilene, o bulunmuyor veya teslim almaktan kaçınıyorsa taşıtana yapılır (TTK m.1204/2).
Hapis hakkının kullanılması, yükün beklemesine ve masrafların büyümesine yol açar. Navlunun ödenmemesi nedeniyle yükün varış limanında tutulduğu bir olayda taşıyan, konteynerlerin ne zaman boşalacağı belli olmadığı için hatla anlaşıp demurajı indirimli ödemiş ve ödediği tutarı navlun borçlusundan istemiştir; mahkeme, ödemenin demurajın daha da artmasını önlediğini belirterek davayı kabul etmiş, karar Yargıtay’ca onanmıştır (Y. 11. HD, 23.11.2022, E.2021/2805, K.2022/8227). Hapis hakkını kullanan taşıyıcının, beklemeden doğan masrafları kayda alması ve büyümesini önleyecek adımları belgelemesi bu yüzden önemlidir.
Hapis hakkı yanlış kullanılırsa taşıyıcı aleyhine döner: başka bir sevkiyatın borcu için yük tutulamaz (TTK m.1201/2) ve gönderen ya da gönderilen yükü yerinde tutmanın zararını isteyebilir. Konteyner bekleme ücreti uyuşmazlıkları için konteyner demuraj faturasına itiraz rehberine bakabilirsiniz.
Taşıma ücretiniz veya navlununuz mu ödenmiyor?
Yük henüz elinizdeyse hapis hakkı, teslim ettiyseniz bir yıllık süre önemlidir. Taşıma senedi, fatura ve yazışmalarla hemen arayın: 0554 648 37 15.
Fatura, Ödeme Süresi ve Temerrüt Faizi
Ticari işletmesi bağlamında bir iş görmüş olan tacirden diğer taraf fatura isteyebilir; faturayı alan kişi aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde içeriğine itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır (TTK m.21/1-2). Bu kural, taşıma ücretinin ispatında önemli bir kolaylıktır; ancak faturanın karşı tarafa ulaştığının ispatı gerekir. Elektronik faturanın gönderim kaydı, kayıtlı elektronik posta veya imzalı teslim belgesi saklanmalıdır.
Ticari işletmeler arasında mal ve hizmet tedariki amacıyla yapılan işlemlerde borçlu, sözleşmedeki tarihte veya ödeme süresinde ödemezse ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer ve alacaklı şart edilmemiş olsa bile faize hak kazanır (TTK m.1530/2-3). Sözleşmede ödeme günü yoksa borçlu, faturayı aldığı tarihi izleyen otuz günün sonunda ihtarsız temerrüde düşer (TTK m.1530/4-a). Sözleşmedeki ödeme süresi kural olarak en fazla altmış gün olabilir; alacaklı aleyhine ağır bir haksızlık yaratmamak ve açıkça anlaşmak şartıyla daha uzun süre öngörülebilir, ancak alacaklı küçük veya orta ölçekli işletmeyse ya da borçlu büyük ölçekli işletmeyse süre altmış günü aşamaz (TTK m.1530/5). Sözleşmede faiz oranı yoksa uygulanacak oranı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası her yıl ocak ayında ilan eder; bu oran ticari işlerdeki gecikme faizinden en az yüzde sekiz fazla olmalıdır (TTK m.1530/7). Taşıma da bir hizmet tedariki olduğundan, ticari işletmeler arasındaki taşıma ücreti alacaklarında bu hükmün uygulanacağı savunulabilir; faiz talebi buna göre kurulmalıdır.
Tahsil Yolları: Takip, Arabuluculuk, Dava ve İhtiyati Haciz
- Yazılı ödeme talebi. Fatura, ödeme süresi ve taşıma belgeleri eklenerek noter, kayıtlı elektronik posta veya e-postayla gönderilir. Aşağıdaki ihtarname örneği bu amaçla hazırlanmıştır.
- İlamsız icra takibi. Alacak, belgelere dayanarak doğrudan icra takibine konu edilebilir. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine itiraz edebilir (İİK m.62/1).
- Arabuluculuk ve itirazın iptali. İtiraz üzerine alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde itirazın iptali davası açabilir (İİK m.67/1). Konusu bir miktar para olan alacak ve itirazın iptali davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A/1). Borçlunun itirazı haksız bulunursa, hükmolunan tutarın yüzde yirmisinden az olmamak üzere icra inkâr tazminatına hükmedilebilir (İİK m.67/2). Ayrıntı için itirazın iptali ve icra inkâr tazminatı yazısına bakabilirsiniz.
- İhtiyati haciz. Rehinle güvence altına alınmamış ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun malları ile alacaklarının ihtiyaten haczini isteyebilir (İİK m.257/1). Haksız çıkan alacaklı borçlunun ve üçüncü kişinin zararlarından sorumludur ve kural olarak teminat gösterir (İİK m.259/1). Dava açılmadan veya takibe başlanmadan önce ihtiyati haciz yaptıran alacaklı, haczin uygulanmasından itibaren yedi gün içinde takip talebinde bulunmalı veya dava açmalıdır (İİK m.264/1). Taşıma ücretini ödemeyen müşterinin bankadaki hesapları veya kendi müşterilerinden alacakları bu yolla güvenceye alınabilir.
- Yetkili mahkeme. Karayolu taşımasından doğan uyuşmazlıklarda genel yetkili mahkemelerin yanında yükün teslim alındığı veya teslim için öngörülen yer mahkemesi de yetkilidir (TTK m.890/1). CMR’ye tabi taşımada dava, tarafların anlaştığı taraf devlet mahkemesinde, davalının yerleşim yeri veya işyerinin bulunduğu ülkede ya da yükün teslim alındığı veya teslim edileceği yerin bulunduğu ülkede açılabilir (CMR m.31/1).
Borçlu müşteri konkordato istediyse veya mühlet aldıysa takip yolu değişir; bu durumda ulaştırma ve nakliye sektöründe konkordato yazısındaki kurallar dikkate alınmalıdır.
Müşterinin “Yük Hasarlıydı” Savunması
Taşıma ücreti istenen müşterinin en sık savunması, yükün hasarlı veya eksik teslim edildiği ve tazminatın ücretten düşülmesi gerektiğidir. Bu savunmanın ağırlığı, müşterinin hasarı süresinde ve usulüne uygun bildirip bildirmediğine bağlıdır. Açıkça görülen hasar en geç teslim anında, görülmeyen hasar teslimden sonra yedi gün içinde yazılı bildirilmezse yükün sözleşmeye uygun teslim edildiği varsayılır (TTK m.889/1-2). Gönderen veya gönderilen taşıyıcıya karşı haklarını bir yıl içinde Kanunun öngördüğü şekilde istemişse, bu hakları sonradan def’i olarak her zaman ileri sürebilir (TTK m.855/4). CMR’de ise zamanaşımına uğramış bir istem karşı dava veya takas yoluyla ileri sürülemez (CMR m.32/4).
Ücret alacağını takip eden taşıyıcı, müşterinin hasar bildirimini ve tarihini dosyada bulundurmalı; bildirim yoksa veya süresinde değilse bunu savunmaya karşı açıkça ileri sürmelidir. Hasarın gerçekten taşıma sırasında doğduğu iddia ediliyorsa taşıyıcının sorumluluk sınırları ve kurtuluş sebepleri için taşımada hasar gören veya kaybolan ticari yük rehberine bakılabilir.
Zamanaşımı: Bir Yıllık Süreyi Kaçırmayın
Deniz taşımasında süre açıktır: navlun sözleşmelerinden, konişmentodan, gemi kira ve zaman çarteri sözleşmelerinden doğan bütün alacaklar bir yılda zamanaşımına uğrar ve süre alacağın muaccel olmasıyla başlar (TTK m.1246). Navlun, tesliminin istendiği anda ve her hâlde boşaltma süresinin sonunda muaccel olduğundan (TTK m.1197), bir yıllık süre çoğu dosyada bu tarihten itibaren işler.
Uluslararası karayolu taşımasında CMR’ye göre taşımadan doğan davalarda zamanaşımı bir yıldır; kayıp, hasar ve gecikme dışındaki istemlerde süre, taşıma sözleşmesinin yapılmasından üç ay sonra başlar (CMR m.32/1-c). Taşıma ücreti alacağı bu “diğer hâller” arasındadır; dolayısıyla süre, sözleşme tarihinden itibaren on beş ay sonra dolar.
Yurt içi karayolu taşımasında Kanun, yolcunun ölümü ve bedensel zararı dışındaki “diğer zararlar” için bir yıllık süre öngörür (TTK m.855/1). Mülga 6762 sayılı Kanun taşıma ücreti dahil bütün alacakları açıkça bir yıla bağlıyordu; yeni metin bu ifadeyi içermediği için ücret alacağının bu süreye girip girmediği tartışılabilir. Ancak uygulama bir yıl yönündedir. Taşıyıcının nakliye hizmeti sözleşmesinden doğan hak ediş farkı, kesinti ve ceza iadesi istemleriyle açtığı davada ilk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi, sözleşmenin TTK m.850 ve devamındaki taşıma sözleşmesi niteliğinde olduğunu, taşıma sözleşmesinden kaynaklanan istem haklarının TTK m.855/1 uyarınca bir yılda zamanaşımına uğrayacağını ve son hak edişten itibaren bu sürenin dolduğunu kabul ederek davayı reddetmiş; Yargıtay bu kararı onamıştır (Y. 11. HD, 11.05.2022, E.2020/8412, K.2022/3712). Buna karşılık Yargıtay, mülga 6762 sayılı Kanun dönemine ait bir uyuşmazlıkta, taşıma sözleşmesinin haksız feshi nedeniyle açılan tazminat davasına, başlangıcı yükün teslimine bağlanan bir yıllık sürenin uygulanamayacağını ve genel hükümlere göre değerlendirme yapılması gerektiğini belirtmiştir (Y. 11. HD, 24.03.2021, E.2019/2502, K.2021/2825). Pratik sonuç şudur: taşıma ücreti alacağı, teslimden veya son hak edişten itibaren bir yıl dolmadan takibe veya arabuluculuğa taşınmalıdır.
Taşıma işleri komisyonculuğundan doğan istemler ve haklar da bir yılda zamanaşımına uğrar (TTK m.930/1); lojistik firmasının organizasyon ücreti alacağı bu kapsamdadır.
Süreler Tablosu
Taşıma ücreti ve navlun alacağında süreler
| İşlem | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Faturanın içeriğine itiraz | Faturanın alınmasından itibaren sekiz gün | TTK m.21/2 |
| Ödeme günü belirtilmemişse ihtarsız temerrüt | Faturanın alınmasını izleyen otuz günün sonu | TTK m.1530/4-a |
| Denizde teslimden sonra hapis hakkının kullanılması | Teslimden sonra otuz gün içinde mahkemeye başvuru | TTK m.1201/1 |
| Navlun ve konişmentodan doğan alacaklar | Muacceliyetten itibaren bir yıl | TTK m.1246, 1197 |
| CMR’ye tabi taşıma ücreti alacağı | Bir yıl; sözleşmeden üç ay sonra başlar | CMR m.32/1-c |
| Yurt içi karayolu taşıma sözleşmesinden doğan istemler | Bir yıl (Yargıtay’ın onadığı uygulama) | TTK m.855/1; K.2022/3712 |
| Taşıma işleri komisyonculuğundan doğan istemler | Bir yıl | TTK m.930/1 |
| Ödeme emrine itiraz | Tebliğden itibaren yedi gün | İİK m.62/1 |
| İtirazın iptali davası | İtirazın tebliğinden itibaren bir yıl | İİK m.67/1 |
| İhtiyati hacizden sonra takip veya dava | Haczin uygulanmasından itibaren yedi gün | İİK m.264/1 |
Taşıma Ücreti Ödeme İhtarnamesi Örneği
İHTARNAME
Keşideci: [Taşıyıcı / lojistik firması unvanı, adresi, vergi numarası]
Muhatap: [Gönderen / taşıtan / gönderilen unvanı ve adresi]
Konu: [Taşıma tarihi] tarihli taşımaya ilişkin taşıma ücretinin ödenmesi ihtarıdır.
1- Şirketimiz, [tarih] tarihinde [yükleme yeri] adresinden teslim aldığı [yükün tanımı, kap sayısı ve ağırlığı] yükü [taşıma senedi / CMR senedi / konişmento numarası] ile [varma yeri] adresine taşımış ve [teslim tarihi] tarihinde [gönderilen unvanı]’na eksiksiz teslim etmiştir. Teslim belgesi ektedir.
2- TTK m.850/2 ve m.870/1 bakımından: Taşıma ücreti yükün tesliminde ödenir. Taraflar arasında kararlaştırılan [tutar ve para birimi] taşıma ücreti için düzenlenen [tarih] tarihli ve [numara] sayılı fatura tarafınıza [tebliğ tarihi] tarihinde ulaşmış, TTK m.21/2’de öngörülen sekiz günlük sürede itiraz edilmemiştir.
3- TTK m.1530 bakımından: Ödeme süresi [tarih] tarihinde dolmuş olup tarafınız ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşmüştür. Ödenmeyen tutara temerrüt tarihinden itibaren faiz işlemektedir.
4- [Varsa] TTK m.863/3 bakımından: Yükleme / boşaltma yerinde makul süreyi aşan [ ] saatlik bekleme için kararlaştırılan [tutar] bekleme ücreti de faturaya eklenmiştir.
Bu nedenlerle toplam [tutar] tutarındaki alacağımızın, işlemiş faiziyle birlikte bu ihtarnamenin tebliğinden itibaren [ ] gün içinde [banka ve IBAN bilgisi] hesabına ödenmesini; aksi hâlde icra takibi, arabuluculuk ve dava yollarına başvurulacağını, bu yollarla doğacak yargılama giderleri ile icra inkâr tazminatının tarafınıza ait olacağını ihtar ederiz.
[Tarih]
[Keşideci şirket unvanı]
[Yetkili adı soyadı, imza]
Ekler: Taşıma senedi veya konişmento, teslim belgesi, fatura ve tebliğ kaydı, yazışmalar.
Örnekteki maddeler dosyaya göre düzenlenmelidir. Deniz taşımasında yük teslim edilmişse ihtar gönderilene yöneltilmelidir; taşıtana yalnızca TTK m.1205’teki sebepsiz zenginleşme ölçüsünde başvurulabilir. Uluslararası taşımada para birimi, ödeme yeri ve faiz CMR senedindeki ve sözleşmedeki kayda göre yazılmalıdır.
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Taşıma sözleşmesi, teklif, sipariş ve onay yazışmaları; çerçeve nakliye sözleşmesi
- Taşıma senedi, CMR senedi veya konişmento; varsa yük senedi
- Yükleme ve teslim belgeleri; teslim alanın imzası ve kaşesi
- Fatura, e-fatura gönderim kaydı ve tebliğ tarihi
- Bekleme süresini gösteren kayıtlar (giriş-çıkış saatleri, araç takip kayıtları)
- Ödeme talepleri, ihtarname ve cevaplar
- Müşterinin hasar bildirimi varsa bildirimin tarihi ve içeriği
- Hapis hakkı kullanıldıysa yükün bulunduğu yer, muhafaza ve masraf kayıtları
Sık Yapılan Hatalar
- Denizde navlunu almadan yükü teslim etmek. Teslimden sonra taşıtana dönüş kural olarak kapanır (TTK m.1205).
- Taşıma senedine ücreti ve ağırlığı yazmamak. Gönderilen, senette gösterilen tutarla sınırlı öder (TTK m.871/2); ağırlık kayıtları ücret hesabında esas alınır (TTK m.870/4).
- Faturanın tebliğini belgelememek. Sekiz günlük itiraz süresinin (TTK m.21/2) ve otuz günlük temerrüt süresinin (TTK m.1530/4) başlangıcı tebliğ tarihidir.
- Başka bir sevkiyatın borcu için yükü tutmak. Hapis hakkı yalnızca o taşımanın alacaklarını güvenceye alır (TTK m.1201/2); haksız alıkoyma taşıyıcıyı tazminat borçlusu yapabilir.
- Ödemeli teslimde çek veya senet almak. Ödeme nakden veya nakde eş değer araçla yapılmalıdır (TTK m.872/1).
- Bir yılı geçirmek. Navlunda (TTK m.1246), CMR’de (m.32) ve Yargıtay’ın onadığı uygulamaya göre yurt içi karayolunda (TTK m.855/1) süre bir yıldır.
- Dava öncesi arabuluculuğu atlamak. Alacak ve itirazın iptali davaları dava şartı yokluğundan reddedilir (TTK m.5/A).
Hukukçular Evi Taşıma Ücreti ve Navlun Alacaklarında Ne Yapar?
- Taşıma belgelerini inceleyerek borçlunun kim olduğunu, ücretin muacceliyetini ve süreleri belirler
- Hapis hakkının kullanılmasını ve yükün paraya çevrilmesi sürecini yürütür
- İhtarname, icra takibi, ihtiyati haciz, arabuluculuk ve itirazın iptali süreçlerini takip eder
- Müşterinin hasar ve takas savunmalarına karşı taşıyıcının haklarını savunur
- Çerçeve nakliye sözleşmelerine ödeme süresi, faiz ve hapis hakkı hükümleri yazar
Dosyanız için taşıma senedini, teslim belgesini ve faturayı 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
Süreyi kaçırmayın
Navlun ve taşıma ücreti alacaklarında süre çoğu dosyada bir yıldır. Fatura tebliğini belgeleyin, ödenmeyen alacağı bekletmeyin. Telefon: 0554 648 37 15.
İlgili Rehberler
- Taşıma ve Deniz Ticareti Uyuşmazlıkları Merkezi
- Geminin İhtiyati Haczi Adım Adım: Alacaklı Rehberi ve Talep Dilekçesi Örneği
- Taşıma İşleri Komisyoncusunun (Forwarder) Sorumluluğu: Lojistik Firması Ne Zaman Taşıyıcı Sayılır?
- Konteyner Demuraj Faturasına İtiraz
- Taşımada Hasar Gören veya Kaybolan Ticari Yük
- Deniz Ticaretinde Navlun Sözleşmesi ve Taşıyanın Sorumluluğu
- İtirazın İptali ve İcra İnkâr Tazminatı
- Ticari Uyuşmazlıklarda Dava Şartı Arabuluculuk
- Ulaştırma ve Nakliye Sektöründe Konkordato Süreci
- Taşımacılık ve Lojistikte Vergilendirme
Sıkça Sorulan Sorular
Taşıma ücreti ne zaman ödenir?
Karayolunda taşıma ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça yükün tesliminde ödenir (TTK m.870/1). Denizde navlun, yükün tesliminin istendiği anda ve her hâlde boşaltma süresinin sonunda muaccel olur (TTK m.1197).
Müşteri ödemezse yükü teslim etmeyebilir miyim?
Evet. Taşıyıcı ve taşıyan, taşıma sözleşmesinden doğan alacakları için yük üzerinde hapis hakkına sahiptir (TTK m.891, 1201). Ancak hak yalnızca o taşımanın alacaklarını güvenceye alır (TTK m.1201/2); denizde çekişmeli tutar mahkemenin göstereceği yere yatırılırsa yük teslim edilmelidir (TTK m.1202/1).
Yükü teslim ettim, ücreti alıcı mı öder, gönderen mi?
Karayolunda yükün teslimini isteyen alıcı, taşıma senedinde gösterilen tutarla sınırlı olarak ücreti öder; gönderenin sözleşmeye göre sorumluluğu da devam eder (TTK m.871/2, 4). Denizde ise gönderilen konişmentonun ödemeye yetkili kıldığı alacakları öder; yükü gönderilene teslim eden taşıyan bu alacakları taşıtandan isteyemez (TTK m.1203, 1205).
Denizde navlunu almadan yükü teslim ettim; satıcıya başvurabilir miyim?
Kural olarak hayır. Yükü gönderilene teslim etmiş olan taşıyan, gönderilenden istenebilecek alacakları taşıtandan isteyemez; yalnızca taşıtanın sizin zararınıza sebepsiz zenginleştiği ölçüde ona başvurabilirsiniz (TTK m.1205).
Taşıma senedi düzenlemedik; ücreti nasıl ispat ederim?
Taşıma senedi düzenlenmemiş olsa bile sözleşme kurulur ve yükün taşıyıcıya teslimi sözleşmenin varlığına karinedir (TTK m.856/2). Teklif, sipariş yazışmaları, teslim belgesi ve faturayla ücret ispat edilebilir; faturaya sekiz gün içinde itiraz edilmemişse içeriği kabul edilmiş sayılır (TTK m.21/2).
Taşıma ücretine faiz işler mi?
Ticari işletmeler arasındaki hizmet tedarikinde borçlu, ödeme gününde ödemezse ihtarsız temerrüde düşer ve faiz işler; ödeme günü yoksa faturanın alınmasını izleyen otuz günün sonunda temerrüt oluşur (TTK m.1530/2-4). Sözleşmede oran yoksa uygulanacak oranı Merkez Bankası her yıl ocak ayında ilan eder (TTK m.1530/7).
Navlun alacağı kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Navlun sözleşmesinden ve konişmentodan doğan bütün alacaklar, muaccel olmalarından itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar (TTK m.1246).
Yurt içi nakliye ücretinde zamanaşımı ne kadar?
Kanun “diğer zararlar” için bir yıllık süre öngörür (TTK m.855/1). Yargıtay, taşıyıcının nakliye hizmeti sözleşmesinden doğan hak ediş istemlerinde bu bir yıllık sürenin dolduğunu kabul eden kararı onamıştır (Y. 11. HD, 11.05.2022, E.2020/8412, K.2022/3712). Ücret alacağı bir yıl dolmadan takibe konulmalıdır.
Uluslararası (CMR) taşımada ücret alacağının süresi ne kadar?
Bir yıldır; kayıp, hasar ve gecikme dışındaki istemlerde süre, taşıma sözleşmesinin yapılmasından üç ay sonra işlemeye başlar (CMR m.32/1-c).
Müşteri “yük hasarlıydı” diyerek ödemiyor; ne yapmalıyım?
Müşterinin hasarı süresinde bildirip bildirmediğine bakın. Açık hasar teslimde, görülmeyen hasar yedi gün içinde yazılı bildirilmezse yükün sözleşmeye uygun teslim edildiği varsayılır (TTK m.889). Bildirim varsa hasarın taşıyıcının sorumluluğunda olup olmadığı ve sorumluluk sınırları ayrıca değerlendirilmelidir.
Dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?
Konusu bir miktar para olan alacak ve itirazın iptali davalarında evet (TTK m.5/A). İcra takibi başlatmak için arabuluculuk gerekmez; borçlu itiraz ederse itirazın iptali davasından önce arabulucuya başvurulur.
Müşterinin başka yerlerdeki alacaklarına haciz koydurabilir miyim?
Vadesi gelmiş ve rehinle güvence altına alınmamış alacak için borçlunun malları ve üçüncü kişilerdeki alacakları ihtiyaten haczettirilebilir (İİK m.257/1). Haksız çıkan alacaklı zarardan sorumludur ve kural olarak teminat gösterir (İİK m.259/1); haczin uygulanmasından itibaren yedi gün içinde takip veya dava gerekir (İİK m.264/1).
Kaynakça
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu: Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemindeki işlenmiş güncel metinler.
- Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı İçin Mukavele Sözleşmesi (CMR) ve 1978 Protokolü; 3939 sayılı Kanun. İngilizce metin: Carriage of Goods by Road Act 1965, Schedule (legislation.gov.uk).
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi kararları: 24.03.2021, E.2019/2502, K.2021/2825; 11.05.2022, E.2020/8412, K.2022/3712; 23.11.2022, E.2021/2805, K.2022/8227 (Yargıtay Karar Arama).
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, taşıma belgeleri ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.


