Yurt dışındaki alıcı mal bedelini ödemiyorsa ya da yabancı tedarikçi ayıplı, eksik veya geç mal göndermişse ilk iş, sözleşmede ve sipariş yazışmalarında üç şeye bakmaktır: uygulanacak hukuk, yetkili mahkeme veya tahkim şartı, teslim ve ödeme şekli. İki tarafın işyeri de Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşmasına (CISG) taraf devletlerdeyse ve sözleşmede bu Antlaşma açıkça dışlanmamışsa, uyuşmazlığa doğrudan Antlaşma uygulanır (CISG m.1/1-a, m.6); Antlaşma Türkiye bakımından 1 Ağustos 2011’de yürürlüğe girmiştir. Alıcı, malı koşulların elverdiği en kısa sürede muayene etmek ve ayıbı, fark ettiği veya fark etmesi gerektiği andan itibaren makul bir süre içinde, niteliğini de belirterek satıcıya bildirmek zorundadır; malın fiilen teslim alınmasından itibaren iki yıl içinde bildirilmeyen ayıba dayanılamaz (CISG m.38, 39). Satıcı, ödeme yapmayan alıcıya ek süre verebilir, bedeli ve faizini isteyebilir, ek sürede de ödeme yapılmazsa sözleşmeyi sona erdirebilir (CISG m.62, 63, 64, 78). Borçlunun Türkiye’de malı veya alacağı varsa, vadesi gelmiş para alacağı için ihtiyati haciz istenebilir (İİK m.257). Yabancı mahkeme kararı Türkiye’de ancak tenfiz kararıyla icra edilir (MÖHUK m.50).
Bu merkez, yurt dışına mal satan ihracatçı ile yurt dışından mal alan ithalatçı için yazıldı. Ödenmeyen mal bedeli, ayıplı, eksik veya geç teslim, akreditif ve vesaik mukabili ödemelerde bankayla yaşanan sorunlar, teslim şekli ve hasarın kime ait olduğu, uygulanacak hukuk, yetkili mahkeme, tahkim, ihtiyati haciz ve kararın başka ülkede icrası aynı sayfada, antlaşma ve kanun maddeleriyle ele alınır. Her başlıkta önce hangi belgeye bakılacağı, sonra hangi sürede hangi adımın atılacağı gösterilir. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG) m.1, 2, 3, 4, 6, 7, 9, 11, 25, 27, 35, 36, 38, 39, 40, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 53, 57, 59, 61, 62, 63, 64, 66, 67, 71, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 81, 82, 84, 85, 86 ve 88; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m.1, 2, 24, 40, 47, 48, 50, 51, 53, 54, 55, 60 ve 62; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.89, 99, 117, 122, 125, 136, 138, 146, 208, 223, 227 ve 231; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4, 5, 5/A, 18, 21, 23 ve 1530; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.6, 10, 19, 107, 109, 116, 117, 127, 389, 390, 397 ve 400; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.58, 67, 257, 258, 259, 264 ve 265; 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun m.1, 2 ve 4/a; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.1, 2, 4, 5, 6 ve 15; 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/A; 7201 sayılı Tebligat Kanunu m.25; 4458 sayılı Gümrük Kanunu m.213; 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.323; Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve İcrası Hakkında 1958 tarihli New York Sözleşmesi m.I, II ve V; Milletlerarası Ticaret Odasının (ICC) Incoterms 2020 kuralları ve Akreditiflere İlişkin Yeknesak Usuller ve Uygulama Kuralları (UCP 600) m.4, 5, 14 ve 16; Tahsil Kuralları (URC 522) m.4.
Yazı 19 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat metinleri esas alınarak hazırlanmıştır. 16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla Hukuk Muhakemeleri Kanununda ve 3095 sayılı Kanunda yapılan değişiklikler metne işlenmiştir. ICC kuralları kanun değildir; sözleşmede veya akreditif metninde atıf yapıldığı ölçüde uygulanır. Kendi sözleşmenizin hükümleri buradaki yedek kuralları değiştirmiş olabilir; esas alınacak olan imzaladığınız sözleşme ve yazışmalarınızdır.
Türkiye’den yurt dışına mal satan da yurt dışından mal alan da işin büyük bölümünü birkaç sayfalık bir proforma fatura, bir sipariş formu ve e-posta yazışmalarıyla yürütür. İş yolunda gittiği sürece bu yeterlidir. Ödeme durduğunda, mal limanda beklemeye başladığında ya da konteynerden sözleşmedekinden farklı bir ürün çıktığında ise taraflar aynı anda birkaç soruyla karşılaşır: Hangi ülkenin hukuku uygulanacak, dava nerede açılacak, alınan karar karşı tarafın malvarlığının bulunduğu ülkede icra edilebilecek mi, yoldaki malın hasarı kime ait, banka neden ödemiyor?
Bu soruların cevabı iç ticaretteki alışkanlıklardan farklıdır. Tacirler arasındaki iç satışlarda bilinen sekiz günlük ayıp ihbar süresi, milletlerarası satışların çoğunda uygulanmaz; onun yerine CISG’nin “makul süre” ölçütü ve iki yıllık üst sınırı geçerlidir. Türkiye’de alınan bir mahkeme kararı, borçlunun ülkesinde ayrı bir tanıma sürecinden geçmeden icra edilemez. Akreditifte banka mala değil belgeye bakar. Aşağıdaki bölümler bu farkları, ihracatçı ve ithalatçı için ayrı ayrı ve atılacak adımların sırasıyla anlatır.
Hangi Durumdasınız? İlk Bakılacak Belge ve İlk Adım
Aşağıdaki tablo, en sık karşılaşılan sekiz durumu, her birinde önce hangi belgeye bakılacağını ve ilk adımın ne olduğunu gösterir. Ayrıntılar ilgili bölümlerdedir.
Durumunuza göre ilk bakılacak belge ve ilk adım
| Durum | İlk bakılacak yer | İlk adım |
|---|---|---|
| Yurt dışındaki alıcı vadesinde ödemedi (mal mukabili, açık hesap) | Sözleşme veya proforma fatura, sipariş teyidi, taşıma belgesi, ihracat beyannamesi; yetki ve tahkim şartı | Yazılı ödeme talebi ve ek süre (CISG m.63); alıcının Türkiye’de malı veya alacağı varsa ihtiyati haciz değerlendirmesi (İİK m.257); alacak sigortası varsa poliçedeki bildirim süresi |
| Vesaik mukabili satışta alıcı belgeleri bankadan almıyor, mal limanda bekliyor | Tahsil talimatı, banka yazışmaları, konşimento | Belgelerin ödeme alınmadan teslim edilmemesi için kendi bankanız aracılığıyla talimat (URC 522 m.4/a); malı koruma ve gerekirse satma (CISG m.85, 88); ardiye ve bekleme masraflarının kayda alınması. Ayrıntı: vesaik mukabili rehberi |
| Akreditifte banka belgeleri rezervle karşıladı veya reddetti | Akreditif metni, ret bildiriminin tarihi ve içeriği | Ret bildiriminin ibrazı izleyen beş banka iş günü içinde ve tek bildirimle yapılıp yapılmadığının kontrolü (UCP 600 m.14/b, 16); süre varsa düzeltilmiş belgelerin yeniden ibrazı |
| Yabancı tedarikçi ayıplı veya sözleşmeye aykırı mal gönderdi | Sözleşmedeki ürün tanımı, numune, kalite belgeleri, yükleme öncesi gözetim raporu | Malın gecikmeden muayenesi, bağımsız gözetim veya eksper raporu, ayıbın niteliğini belirten yazılı bildirim (CISG m.38, 39) |
| Ön ödeme yapıldı, mal gönderilmiyor | Ödeme dekontu, proforma fatura, teslim tarihine ilişkin yazışmalar | Teslim için ek süre veren yazı (CISG m.47); süre sonuçsuz kalırsa sözleşmeyi sona erdirme ve bedelin faiziyle iadesi talebi (CISG m.49/1-b, 81, 84). Ayrıntı: ön ödeme yaptım, mal gelmedi rehberi |
| Mal yolda hasar gördü veya kayboldu | Teslim şekli (Incoterms), taşıma belgesi, sigorta poliçesi | Hasarın hangi anda kime geçtiğinin teslim şekline göre tespiti (CISG m.66, 67); taşıyıcıya ve sigortacıya süresinde yazılı bildirim |
| Yabancı şirket Türkiye’de dava açtı veya yabancı kararın tenfizini istedi | Dava veya tenfiz dilekçesi, sözleşmedeki yetki ve tahkim şartı | Cevap süresi içinde yetki veya tahkim itirazı (HMK m.19, 116, 117; MTK m.5); tenfizde şartların bulunmadığı itirazı (MÖHUK m.54, 55) |
| Ödeme gönderildi ama muhabir bankada veya uyum incelemesinde bekliyor | Banka dekontu, bankadan gelen bilgi talepleri | Ödemenin izinin sürülmesi ve bankanın istediği belgelerin sunulması; karşı tarafa durumun yazıyla bildirilmesi (CISG m.79/4) |
İlk Günlerde Yapılacaklar
Uyuşmazlığın ilk günlerinde atılan adımlar hem hakkın korunmasını hem de ispatı doğrudan etkiler. Aşağıdaki sıra çoğu dosyada işe yarar.
- Sözleşme zincirini bir araya getirin. İmzalı sözleşme, proforma fatura, sipariş formu ve teyidi, satıcının veya alıcının genel şartları, e-postalar ve mesajlaşmalar aynı dosyada toplanmalıdır. CISG’de satış sözleşmesi yazılı şekle bağlı değildir ve tanık dahil her türlü delille ispat edilebilir (m.11); yazışmalar çoğu dosyada sözleşmenin kendisidir.
- Hukuk seçimi, yetki ve tahkim şartını bulun. Bu hükümler çoğu zaman proformanın altındaki küçük yazılarda veya atıf yapılan genel şartlardadır. Davayı nerede açacağınızı ve hangi kuralların uygulanacağını bu satırlar belirler.
- Teslim şeklini ve hasarın geçtiği anı belirleyin. FOB, CIF, EXW, DAP gibi üç harfli kısaltma ve yanındaki yer adı, malın yoldaki hasarına kimin katlanacağını gösterir.
- Ödeme şeklini ve banka belgelerini çıkarın. Akreditif metni, tahsil talimatı, ödeme dekontları ve bankadan gelen bütün yazılar tarih sırasına konmalıdır. Akreditifte süreler banka iş günü üzerinden işler.
- Malın durumunu tespit ettirin. İthalatçıysanız konteyner açılırken fotoğraf ve video çekin, mührü ve ambalajı kayda alın, bağımsız bir gözetim şirketinden rapor alın. Mal Türkiye’deyse mahkemeden delil tespiti istenebilir (HMK m.400). İhracatçıysanız yükleme öncesi gözetim raporunu, yükleme fotoğraflarını ve tartı fişlerini saklayın.
- Süreye bağlı bildirimleri yapın. Ayıp bildirimi, sigortacıya hasar ihbarı, taşıyıcıya bildirim ve alacak sigortasındaki gecikme bildirimi ayrı ayrı sürelere tabidir. Bunlardan birinin kaçması, haklı olduğunuz bir dosyada tazminatı kaybettirebilir.
- Karşı tarafın malvarlığını araştırın. Borçlunun Türkiye’de taşınmazı, banka hesabı, başka bir Türk firmasından alacağı, limanda veya antrepoda malı var mı? Bu sorunun cevabı, davanın Türkiye’de mi yoksa borçlunun ülkesinde mi açılacağını belirler.
- Kambiyo ve gümrük sürelerini takvime yazın. İhracat bedelinin yurda getirilmesi yükümlülüğü ve ayıplı malın gümrük vergisinin iadesi için başvuru süresi, ticari uyuşmazlıktan bağımsız işler.
Önce Üç Soru: Hangi Hukuk, Hangi Mahkeme, Karar Nerede İcra Edilecek?
Milletlerarası satışta haklı olmak tek başına yetmez; kararın, borçlunun malvarlığının bulunduğu ülkede icra edilebilmesi gerekir. Bu nedenle üç soru birlikte cevaplanır ve hangi yola gidileceğine ancak üçü birden görüldükten sonra karar verilir.
Uygulanacak hukuk. Sözleşmeden doğan borç ilişkileri, tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir; sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılan hukuk seçimi de geçerlidir (MÖHUK m.24/1). Taraflar hukuk seçmemişse sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk uygulanır; ticari faaliyet gereği kurulan sözleşmelerde bu hukuk, karakteristik edim borçlusunun işyeri hukuku olarak kabul edilir (MÖHUK m.24/4). Satış sözleşmesinde karakteristik edim malın teslimidir; dolayısıyla hukuk seçimi yoksa kural olarak satıcının işyerinin bulunduğu ülkenin hukuku uygulanır. Türk ihracatçının sattığı malda bu Türk hukuku, Türk ithalatçının aldığı malda satıcının ülkesinin hukukudur. Türk mahkemesi, yetkili olan yabancı hukuku kendiliğinden uygular ve içeriğinin tespitinde tarafların yardımını isteyebilir; yabancı hukukun olaya ilişkin hükümleri bütün araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır (MÖHUK m.2).
CISG’nin önceliği. MÖHUK, Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümlerini saklı tutar (m.1/2). Bu nedenle kanunlar ihtilafı kurallarına geçmeden önce CISG’nin uygulanıp uygulanmadığına bakılır. Antlaşma, işyerleri farklı devletlerde bulunan taraflar arasındaki mal satımı sözleşmelerine, bu devletlerin ikisi de âkit devletse doğrudan uygulanır (m.1/1-a); yalnızca biri âkit devletse, milletlerarası özel hukuk kuralları bir âkit devletin hukukuna götürdüğü takdirde yine uygulanır (m.1/1-b). Tarafların uyrukluğu ve tacir olup olmadıkları önem taşımaz (m.1/3). Türkiye Antlaşmaya 7 Temmuz 2010’da katılmış, Antlaşma Türkiye bakımından 1 Ağustos 2011’de yürürlüğe girmiştir. Antlaşmaya doksan beşten fazla devlet taraftır; karşı tarafın ülkesinin taraf olup olmadığı UNCITRAL’in güncel durum listesinden kontrol edilmelidir.
CISG’nin kapsamadığı satışlar ve konular. Kişisel, ailevi veya ev içi kullanım için alınan mallar, açık artırmayla ve cebri icra yoluyla yapılan satışlar, menkul kıymet ve para, gemi ve uçak ile elektrik satışı Antlaşmanın dışındadır (m.2). İmal edilecek malın teslimine ilişkin sözleşmeler satış sayılır; ancak malı sağlayan tarafın yükümlülüklerinin ağırlıklı kısmı işçilik veya hizmetten oluşuyorsa Antlaşma uygulanmaz (m.3). Antlaşma yalnızca sözleşmenin kurulmasını ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve borçlarını düzenler; sözleşmenin geçerliliği ve satılan mal üzerindeki mülkiyetin geçişi kapsam dışıdır (m.4). Antlaşmanın düzenlediği alana giren ama açıkça çözmediği sorular önce Antlaşmanın dayandığı genel ilkelere, bunlar yoksa milletlerarası özel hukuk kurallarının gösterdiği hukuka göre çözülür (m.7/2). Zamanaşımı ve faiz oranı bu yolla iç hukuka bırakılan konuların başında gelir.
CISG’nin dışlanması. Taraflar Antlaşmanın uygulanmasını tümüyle dışlayabilir veya hükümlerinden ayrılabilir (m.6). Sözleşmeye yalnızca “Türk hukuku uygulanır” yazılması, baskın görüşe göre Antlaşmayı tek başına dışlamaz; çünkü Antlaşma Türk hukukunun bir parçasıdır. Antlaşmayı dışlamak isteyen taraf bunu sözleşmede açıkça yazmalıdır. Aynı şekilde, Antlaşmanın uygulanmasını isteyen taraf da bunu açıkça yazarsa sonradan tartışma çıkmaz.
Yetkili mahkeme. Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları belirler (MÖHUK m.40). Genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6); sözleşmeden doğan davalar sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10). Taraflar, münhasır yetkinin bulunmadığı hâllerde, yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkisinden doğan uyuşmazlığın yabancı bir devlet mahkemesinde görülmesini kararlaştırabilir; bu anlaşma yazılı delille ispat edilirse geçerlidir ve dava Türk mahkemesinde ancak yabancı mahkeme kendisini yetkisiz sayarsa veya Türk mahkemesinde yetki itirazında bulunulmazsa görülür (MÖHUK m.47/1). Kesin olmayan yetkide yetki itirazı ve tahkim itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; süresinde itiraz edilmezse davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m.19, 116, 117). Cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.127).
Kararın icra edileceği yer. Türk mahkemesinden alınan karar yurt dışında kendiliğinden icra edilemez; o ülkenin tanıma ve tenfiz kurallarından geçmesi gerekir. Borçlunun Türkiye’de malvarlığı yoksa çoğu dosyada en kısa yol, doğrudan borçlunun ülkesinde dava açmak ya da tahkime gitmektir. Hakem kararları, New York Sözleşmesi sayesinde mahkeme kararlarına göre çok daha fazla ülkede aynı kurallarla icra edilebilir; sözleşmeye tahkim şartı konmasının pratik değeri buradadır.
Üç sorunun cevabı nerede aranır
| Soru | Sözleşmede bakılacak hüküm | Hüküm yoksa uygulanacak kural |
|---|---|---|
| Hangi hukuk uygulanacak? | “Uygulanacak hukuk”, “governing law” maddesi; CISG’nin dışlanıp dışlanmadığı | İki taraf da âkit devletteyse CISG (m.1/1-a); kalan konularda satıcının işyeri hukuku (MÖHUK m.24/4) |
| Dava nerede açılacak? | Yetki şartı (“jurisdiction”) veya tahkim şartı (“arbitration”) | Davalının yerleşim yeri (HMK m.6) veya ifa yeri mahkemesi (HMK m.10; MÖHUK m.40) |
| Karar nerede icra edilecek? | Karşı tarafın malvarlığının bulunduğu ülke | Yabancı kararın Türkiye’de tenfizi (MÖHUK m.50-55); hakem kararında New York Sözleşmesi ve MÖHUK m.60-62 |
CISG Türk Hukukundan Nerede Ayrılır?
Türk tacirlerin iç ticaretten bildiği kurallar ile CISG arasında, uyuşmazlığın sonucunu değiştiren farklar vardır. En önemlileri aşağıdaki tabloda yan yana gösterilmiştir.
CISG ile Türk hukukunun karşılaştırması
| Konu | CISG | Türk hukuku (TBK, TTK) |
|---|---|---|
| Ayıbın bildirilmesi | Koşulların elverdiği en kısa sürede muayene (m.38); ayıbın fark edildiği veya fark edilmesi gerektiği andan itibaren makul sürede, niteliği belirtilerek bildirim; her hâlde fiilen teslimden itibaren iki yıl (m.39) | Tacirler arasında açık ayıpta iki gün; açık değilse sekiz gün içinde inceleme ve ihbar (TTK m.23/1-c); diğer durumlarda TBK m.223 |
| Satıcının ayıbı bilmesi | Satıcı bildiği veya bilmemesi mümkün olmayan ve alıcıya açıklamadığı ayıpta muayene ve bildirim eksikliğine dayanamaz (m.40) | Satılanı ayıplı devretmekte ağır kusurlu olan satıcı iki yıllık zamanaşımından yararlanamaz (TBK m.231/2) |
| Ödemede temerrüt | Alıcı, satıcının talebine veya bir formaliteye gerek olmaksızın belirlenen tarihte ödemek zorundadır (m.59) | Kural olarak ihtar gerekir (TBK m.117); ticari işletmeler arası mal tedarikinde sözleşmedeki ödeme tarihinin geçmesiyle ihtarsız temerrüt (TTK m.1530/2) |
| Sözleşmenin sona erdirilmesi | Esaslı ihlal (m.25) veya verilen ek sürenin sonuçsuz kalması (m.49, 64) | Temerrütte süre verilmesi ve seçimlik haklar (TBK m.125); ayıpta dönme (TBK m.227) |
| Ayıpta ikame mal | Yalnızca ayıp esaslı ihlal oluşturuyorsa istenebilir (m.46/2) | İmkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirme seçimlik haklardan biridir (TBK m.227/1-4) |
| Tazminatın sınırı | Kâr kaybı dahil uğranılan zarar; ihlal eden tarafın sözleşme kurulurken öngördüğü veya öngörmesi gereken zararla sınırlı (m.74) | Temerrüt faizini aşan zararda borçlu kusursuzluğunu ispat ederek kurtulabilir (TBK m.122) |
| Sorumluluktan kurtulma | Kontrol dışı, öngörülemeyen ve aşılamayan engelin ispatı (m.79) | İfa imkânsızlığı (TBK m.136) ve aşırı ifa güçlüğü (TBK m.138) |
| Faiz | Faiz hakkı tanınır, oran belirlenmez (m.78) | Yabancı para borcunda 3095 sayılı Kanun m.4/a; Türk lirası borcunda m.1 ve 2 |
| Zamanaşımı | Düzenlenmemiştir; uygulanacak iç hukuka göre belirlenir | Genel süre on yıl (TBK m.146); ayıptan doğan davalarda devirden itibaren iki yıl (TBK m.231) |
| Hasarın geçişi | Taşımayı içeren satışta mal ilk taşıyıcıya verildiğinde (m.67/1) | Satıcı malı alıcının isteğiyle başka yere gönderirse taşıyıcıya teslim anında (TBK m.208/3) |
Bu farkların pratikteki anlamı şudur: CISG’nin uygulandığı bir satışta sekiz günlük süre geçti diye ayıp iddiası kendiliğinden düşmez; ama “makul süre” de sınırsız değildir ve malın türüne göre günlerle ölçülebilir. Çabuk bozulan gıda ürününde haftalar sonra yapılan bildirim ile karmaşık bir makinede devreye alma sonrasında yapılan bildirim aynı ölçüyle değerlendirilmez. Bildirimde ayıbın niteliği belirtilmelidir; “mal sözleşmeye uygun değil” demek yetmez, hangi partide, hangi kusurun, ne oranda görüldüğü yazılmalıdır (m.39/1).
İki yıllık üst sınır da kesin bir çizgidir. Mal fiilen teslim alındıktan sonra iki yıl içinde bildirilmeyen ayıba, ayıp sonradan ortaya çıkmış olsa bile dayanılamaz; bunun tek istisnası, bu sürenin sözleşmedeki garanti süresiyle bağdaşmamasıdır (m.39/2). Uzun ömürlü makine ve tesis alımlarında garanti süresinin sözleşmeye açıkça yazılması bu yüzden önemlidir.
Alıcı Ödemiyor: İhracatçının Yol Haritası
Adım adım yol haritası, faiz hesabı ve Türkçe ve İngilizce ihtarname örneği için yurt dışındaki alıcı mal bedelini ödemiyor rehberine bakabilirsiniz.
Alıcının temel borcu bedeli ödemek ve malı teslim almaktır (CISG m.53). Bedel, sözleşmede belirlenen veya sözleşmeden anlaşılan tarihte, satıcının ayrıca talepte bulunmasına gerek olmaksızın ödenir (m.59). Sözleşmede başka bir ödeme yeri kararlaştırılmamışsa bedel satıcının işyerinde, ödeme malın veya belgelerin teslimi karşılığında yapılacaksa teslimin gerçekleştiği yerde ödenir (m.57/1). Bu son kural yalnızca paranın nereye gönderileceğini değil, aşağıda görüleceği gibi davanın nerede açılabileceğini de etkiler.
Ödeme gecikti ise satıcının elindeki imkânlar sırasıyla şunlardır:
- Yazılı ödeme talebi ve ek süre. Satıcı, alıcıya borcunu yerine getirmesi için makul uzunlukta ek süre verebilir (m.63/1). Bu süre içinde, alıcı ödemeyeceğini bildirmedikçe, satıcı sözleşmeye aykırılık nedeniyle başka bir yola başvuramaz; ancak gecikmeden doğan zararını isteme hakkı saklıdır (m.63/2). Ek süre veren yazı, sonraki bütün adımların dayanağıdır.
- Bedel, faiz ve zarar. Satıcı bedelin ödenmesini isteyebilir (m.62); ödenmeyen bedel için faize hak kazanır (m.78) ve gecikme yüzünden uğradığı zararı ayrıca talep edebilir (m.61, 74).
- Sonraki teslimatları durdurma. Sözleşme kurulduktan sonra alıcının ödeme gücünde ciddi bir bozulma ortaya çıkmış ve yükümlülüklerinin önemli bir bölümünü yerine getirmeyeceği anlaşılmışsa satıcı kendi edimini askıya alabilir (m.71/1). Mal yola çıkmışsa, alıcı malı teslim almaya yarayan belgeyi elinde tutsa bile satıcı malın alıcıya teslimini önleyebilir (m.71/2). Bu hakkı kullanan taraf karşı tarafa derhâl bildirimde bulunmalı, alıcı yeterli güvence verirse ifaya devam etmelidir (m.71/3).
- Sözleşmeyi sona erdirme. Alıcının ödememesi esaslı ihlal oluşturuyorsa ya da verilen ek sürede de ödeme yapılmamışsa satıcı sözleşmeyi sona erdirdiğini bildirebilir (m.64/1). Sona erdirme iki tarafı da borçlarından kurtarır; tazminat hakkı ve sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm hükümleri bundan etkilenmez (m.81/1).
- Malı başkasına satma ve farkı isteme. Sözleşme sona erdikten sonra satıcı malı makul bir sürede ve makul bir biçimde başkasına satarsa, sözleşme bedeli ile ikame satış bedeli arasındaki farkı ve bunu aşan zararını isteyebilir (m.75). İkame satış yapılmamışsa ve malın cari bir piyasa fiyatı varsa, sözleşme bedeli ile sona erme anındaki cari fiyat arasındaki fark istenebilir (m.76).
- Malın korunması. Alıcı malı teslim almakta gecikiyorsa ve mal satıcının elinde ya da denetimindeyse satıcı, malı korumak için koşulların gerektirdiği önlemleri almak zorundadır; yaptığı makul masraflar ödenene kadar malı alıkoyabilir (m.85). Karşı taraf malı almakta veya bedeli ödemekte makul olmayan biçimde gecikirse, satış niyeti önceden bildirilerek mal uygun bir yolla satılabilir; çabuk bozulan ya da korunması makul olmayan masraf gerektiren malda satış için makul önlemleri almak bir yükümlülüktür (m.88).
Ödeme şekli riski belirler. Aynı alıcı, aynı mal ve aynı tutar için ödeme şekline göre bambaşka bir uyuşmazlık ortaya çıkar.
Ödeme şekline göre güvence ve tipik uyuşmazlık
| Ödeme şekli | Satıcının güvencesi | Tipik uyuşmazlık | İlk adım |
|---|---|---|---|
| Peşin ödeme | Bedel yüklemeden önce tahsil edilir; risk alıcıdadır | Mal gönderilmez, geç gönderilir veya ayıplı çıkar | Alıcı için ek süre ve sona erdirme (CISG m.47, 49) |
| Akreditif | Belgeler akreditife uygunsa bankanın ödeme taahhüdü (UCP 600 m.4, 5) | Banka belgelerde uygunsuzluk bularak ödemeyi reddeder | Ret bildiriminin süresinin ve içeriğinin kontrolü (UCP 600 m.14/b, 16) |
| Vesaik mukabili | Banka ödeme taahhüdü vermez; yalnızca belgeleri ödeme veya kabul karşılığında teslim eder | Alıcı belgeleri bankadan almaz, mal varış limanında bekler | Malın teslimini önleme, koruma ve satma (CISG m.71/2, 85, 88) |
| Mal mukabili (açık hesap) | Güvence yoktur; mal ve belgeler alıcıya gider, ödeme vadede beklenir | Alıcı vadede ödemez veya ayıp ileri sürerek ödemeyi keser | Ek süre, ihtiyati haciz araştırması, alacak sigortasına bildirim |
Türkiye’de dava açılabilir mi? Sözleşmede yetki veya tahkim şartı yoksa, Türk mahkemelerinin yetkisi iç hukuktaki yetki kurallarına göre belirlenir (MÖHUK m.40) ve sözleşmeden doğan dava ifa yeri mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10). CISG’ye göre bedelin ödeme yeri, aksi kararlaştırılmamışsa satıcının işyeridir (m.57/1-a). Türk hukukunun uygulandığı hâllerde de para borcu, aksine anlaşma yoksa alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde ifa edilir (TBK m.89). Bu zincir, Türkiye’deki ihracatçıya bedel alacağı için kendi işyerinin bulunduğu yer mahkemesinde dava açma imkânı verir. Görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir (TTK m.4, 5).
Ancak dava açma imkânının bulunması, o davanın en doğru yol olduğu anlamına gelmez. Borçlunun Türkiye’de malvarlığı yoksa Türk mahkemesinin kararı borçlunun ülkesinde tanıtılmak zorundadır; bu da ikinci bir yargılama demektir. Yurt dışı tebligat aylar alabilir. Bu nedenle karar verilmeden önce üç şey tartılır: borçlunun malvarlığı nerede, o ülke Türk mahkemesi kararlarını tanıyor mu, borçlunun ülkesinde doğrudan dava açmanın süresi ve maliyeti nedir.
Türkiye’de ihtiyati haciz. Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun kendi elinde veya üçüncü kişide bulunan taşınır ve taşınmaz mallarını, alacaklarını ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir (İİK m.257/1). Yabancı alıcının Türkiye’deki banka hesabı, bir Türk firmasından alacağı, antrepodaki veya limandaki malı bu kapsamdadır. Alacaklı, alacağı hakkında mahkemeye kanaat getirecek delilleri göstermek zorundadır; mahkeme iki tarafı dinleyip dinlememekte serbesttir (İİK m.258). Alacaklı, haksız çıkması hâlinde borçlunun ve üçüncü kişinin uğrayacağı zararı karşılamak üzere teminat gösterir (İİK m.259). İhtiyati haciz uygulandıktan sonra yedi gün içinde takip talebinde bulunulması veya dava açılması gerekir; aksi hâlde haciz hükümsüz kalır (İİK m.264). Arabuluculuk dava şartı olan uyuşmazlıklarda bu yedi günlük süre, arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar işlemez (6325 sayılı Kanun m.18/A/16). Yabancı borçluya karşı yetkili mahkeme, haczedilebilecek varlıklar ve talep, infaz ve itiraza beyan dilekçesi örnekleri için yabancı şirkete ihtiyati haciz rehberine bakılabilir.
Yabancı para alacağında takip. Takip talebinde alacağın Türk parasıyla tutarı ve yabancı para alacağının hangi tarihteki kur üzerinden talep edildiği gösterilir (İİK m.58/3). Sözleşmede aynen ödeme kaydı yoksa ve borç vadesinde ödenmemişse alacaklı, alacağının aynen ya da vade veya fiilî ödeme günündeki kur üzerinden Türk parasıyla ödenmesini isteyebilir (TBK m.99/3). Hangi tarihin seçileceği, kurun vade ile ödeme günü arasındaki seyrine göre belirlenir. Ayrıntısı için döviz borcunda kur farkı ve faiz rehberine ve yabancı para borcu hesaplama aracına bakılabilir.
Belirli sektörlere özgü ayrıntılar için ayrı rehberlerimiz vardır: yurt dışındaki alıcının altın veya mücevher bedelini ödememesi ve yurt dışındaki işverenin hakedişi ödememesi. Türkiye’de kendisine ihtiyati haciz uygulanan şirketin yapabilecekleri şirkete ihtiyati haciz geldiğinde başlıklı yazıda anlatılmıştır.
Akreditif, Vesaik Mukabili ve Banka Belgeleri
Ret bildiriminin kontrol listesi, sık görülen uygunsuzluklar ve Türkçe ve İngilizce cevap yazısı örneği için akreditifte banka belgeleri reddetti rehberine bakabilirsiniz.
Akreditif, alıcının bankasının, satıcı akreditifte sayılan belgeleri süresinde ve akreditife uygun biçimde ibraz ettiği takdirde ödeme yapmayı üstlendiği bir ödeme aracıdır. Uygulamada akreditiflerin neredeyse tamamı, metinlerinde yapılan atıfla ICC’nin UCP 600 kurallarına tabi kılınır. Bu kurallar kanun değildir; akreditif metninde yazdığı için uygulanır.
Bağımsızlık ilkesi. Akreditif, dayandığı satış sözleşmesinden ayrı bir işlemdir ve bankalar o sözleşmeyle bağlı değildir (UCP 600 m.4). Bankalar mallarla değil belgelerle ilgilenir (UCP 600 m.5). Bu iki kuralın iki yönlü sonucu vardır. Alıcı, “mal ayıplı çıktı” diyerek bankanın ödemesini kural olarak durduramaz; ayıp iddiasını satıcıya karşı ayrıca ileri sürmek zorundadır. Satıcı da malı eksiksiz göndermiş olsa bile, belgelerde akreditife uymayan bir nokta varsa ödeme alamayabilir. Konşimentodaki bir tarih, faturadaki mal tanımının akreditiftekinden farklı yazılması ya da eksik bir sertifika, kusursuz bir sevkiyatın bedelini haftalarca geciktirebilir.
İnceleme ve ret süresi. Görevli banka, varsa teyit bankası ve amir banka, ibrazın uygun olup olmadığını belirlemek için ibrazı izleyen günden başlayarak en çok beş banka iş gününe sahiptir (UCP 600 m.14/b). Banka ödemeyi reddetmeye karar verirse bunu ibraz edene tek bir bildirimle ve reddin dayandığı her uygunsuzluğu belirterek bildirmek zorundadır (m.16/c); bildirim en geç ibrazı izleyen beşinci banka iş gününün sonuna kadar yapılmalıdır (m.16/d). Bu kurallara uymayan banka, belgelerin akreditife uygun olmadığını artık ileri süremez (m.16/f). Dolayısıyla ret yazısı geldiğinde ilk bakılacak şey mal değil takvimdir: Belgeler hangi gün ibraz edildi, ret bildirimi hangi gün ve hangi içerikle geldi, sonradan yeni bir uygunsuzluk eklendi mi?
Ödemenin mahkeme kararıyla durdurulması. Alıcı, satıcının sahte belge ibraz ettiğini ya da hiç mal göndermediğini ileri sürerek bankanın ödemesinin ihtiyati tedbirle durdurulmasını isteyebilir. İhtiyati tedbir, hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ya da ciddi bir zararın doğacağı endişesi bulunan hâllerde verilir (HMK m.389); talep eden taraf haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (HMK m.390/3). Bağımsızlık ilkesi nedeniyle bu yol dar bir kapıdır; sıradan bir ayıp iddiası tedbir için yeterli görülmez, açık bir hilenin belgeyle ortaya konması gerekir. Aynı mantık teminat mektuplarında da geçerlidir; ayrıntısı teminat mektubunun haksız nakde çevrilmesi ve yurt dışındaki teminat mektubu ve kontrgaranti rehberlerindedir.
Vesaik mukabili ve mal mukabili. Vesaik mukabili ödemede banka yalnızca aracıdır: Belgeleri alıcıya ödeme veya poliçe kabulü karşılığında teslim eder, ödemeyi kendisi üstlenmez. Alıcı belgeleri almaktan vazgeçerse mal varış limanında sahipsiz kalır; bu durumda satıcı malı geri getirme, başka bir alıcıya satma ya da indirimle aynı alıcıya verme seçenekleri arasında, ardiye ve bekleme masrafları her gün artarken karar vermek zorunda kalır. Bankaya verilecek talimat, 60 günlük süre, malın korunması, başka alıcıya satış ve geri getirme için vesaik mukabili satışta alıcı belgeleri bankadan çekmiyor rehberine bakılabilir. Mal mukabili satışta ise mal ve belgeler doğrudan alıcıya gider; satıcının elinde yalnızca alacak hakkı kalır. Bu iki ödeme şeklinde alacak sigortası ve alıcının malvarlığına ilişkin ön araştırma, sözleşme yapılmadan önce düşünülmesi gereken konulardır. İthalatçı bakımından ödeme şeklinin vergi sonuçları da vardır; vadeli ithalatta KKDF ek tahakkuku yazısına bakılabilir.
Teslim Şekli (Incoterms 2020): Hasar ve Masraf Kime Ait?
Incoterms, ICC’nin yayımladığı teslim şekli kurallarıdır. Kanun değildir; sözleşmeye “FOB Mersin, Incoterms 2020” gibi bir ibareyle alındığında sözleşme hükmü hâline gelir. CISG’ye göre taraflar, üzerinde anlaştıkları teamüllerle ve aralarında yerleşmiş uygulamalarla bağlıdır (m.9/1). Güncel sürüm olan Incoterms 2020 on bir kuraldan oluşur; yedisi her taşıma türünde, dördü (FAS, FOB, CFR, CIF) yalnızca deniz ve iç su yolu taşımasında kullanılır.
Bu kurallar üç soruya cevap verir: Satıcı malı nerede teslim etmiş sayılır, hasar hangi anda alıcıya geçer, taşıma ve sigorta masrafı kime aittir. Mülkiyetin ne zaman geçeceğini, bedelin nasıl ödeneceğini ve sözleşmeye aykırılığın sonuçlarını düzenlemezler; bu konular sözleşmeye ve uygulanacak hukuka göre çözülür.
Sık kullanılan teslim şekillerinde hasarın geçişi
| Kural | Taşımayı kim düzenler | Hasar ne zaman alıcıya geçer | Sigorta |
|---|---|---|---|
| EXW | Alıcı | Mal satıcının işyerinde alıcının emrine hazır tutulduğunda | Zorunluluk yok |
| FCA, FAS, FOB | Alıcı | FCA’da mal belirlenen yerde alıcının taşıyıcısına verildiğinde; FAS’ta gemi yanına bırakıldığında; FOB’da yükleme limanında gemiye yüklendiğinde | Zorunluluk yok |
| CFR, CIF | Satıcı | Yükleme limanında gemiye yüklendiğinde; navlun satıcıya ait olsa da yoldaki hasar alıcıya aittir | CIF’te satıcı alıcı lehine sigorta yaptırır |
| CPT, CIP | Satıcı | Mal ilk taşıyıcıya verildiğinde; taşıma ücreti satıcıya ait olsa da yoldaki hasar alıcıya aittir | CIP’te satıcı alıcı lehine sigorta yaptırır |
| DAP, DPU, DDP | Satıcı | Varış yerinde; yoldaki hasar satıcıya aittir | Zorunluluk yok; DDP’de ithalat vergileri de satıcıya aittir |
Sözleşmede teslim şekli hiç yazılmamışsa CISG’nin yedek kuralı uygulanır: Satış malın taşınmasını içeriyorsa ve satıcı malı belirli bir yerde teslim etmekle yükümlü değilse, hasar malın alıcıya ulaştırılmak üzere ilk taşıyıcıya verildiği anda alıcıya geçer (m.67/1). Hasar alıcıya geçtikten sonra malın kaybolması veya zarar görmesi, alıcıyı bedel ödeme borcundan kurtarmaz; meğerki kayıp veya hasar satıcının bir fiilinden ya da ihmalinden kaynaklanmış olsun (m.66). Öte yandan satıcı, hasarın geçtiği anda var olan her uygunsuzluktan, bu uygunsuzluk sonradan ortaya çıksa bile sorumludur (m.36/1). Yani konteyner açıldığında görülen bozulma yolda mı oluştu, yoksa mal yüklenirken mi kusurluydu sorusu, kimin sorumlu olduğunu belirler; yükleme öncesi gözetim raporu bu yüzden iki taraf için de en değerli belgedir.
Hasar yolda oluşmuşsa muhatap çoğu zaman satıcı değil, taşıyıcı ve nakliyat sigortacısıdır. Bu konuda taşımada hasar gören veya kaybolan ticari yük rehberine, sigortacının ödeme yaptıktan sonra açtığı davalar için sigorta şirketinin rücu davası yazısına, deniz taşımaları için navlun sözleşmesi ve taşıyanın sorumluluğu sayfasına bakılabilir. Karayolu ve deniz taşımasındaki sorumluluk sınırları, bildirim ve dava süreleri, navlun alacağı, konteyner demurajı ve geminin ihtiyati haczi Taşıma ve Deniz Ticareti Uyuşmazlıkları Merkezi sayfasında bir arada ele alınmıştır.
Tedarikçi Ayıplı, Eksik veya Geç Mal Gönderdi: İthalatçının Yol Haritası
Adım adım yol haritası, tedarikçinin savunmaları ve Türkçe ve İngilizce ayıp bildirimi örneği için ithal edilen mal ayıplı veya eksik çıktı rehberine bakabilirsiniz.
Uygunluk ölçütü. Satıcı, sözleşmenin gerektirdiği miktar, kalite ve tanıma uygun, sözleşmede öngörülen biçimde ambalajlanmış malı teslim etmek zorundadır (CISG m.35/1). Taraflar aksini kararlaştırmamışsa mal; aynı tanımdaki malların olağan kullanım amaçlarına, sözleşme kurulurken satıcıya açıkça veya örtülü olarak bildirilen özel amaca, satıcının numune veya model olarak sunduğu malın niteliklerine uygun olmalı ve o tür mal için olağan biçimde ambalajlanmış olmalıdır (m.35/2). Alıcının sözleşme kurulurken bildiği veya bilmemesi mümkün olmayan uygunsuzluklardan satıcı sorumlu değildir (m.35/3).
Muayene ve bildirim. Alıcı malı koşulların elverdiği en kısa sürede muayene etmeli veya ettirmelidir; satış malın taşınmasını içeriyorsa muayene malın varış yerine ulaşmasına kadar ertelenebilir (m.38). Alıcı, uygunsuzluğu fark ettiği veya fark etmesi gerektiği andan itibaren makul bir süre içinde, niteliğini belirterek satıcıya bildirmezse buna dayanma hakkını kaybeder; her hâlde malın fiilen teslim alınmasından itibaren iki yıl içinde bildirim yapılmamışsa hak düşer (m.39). İki durumda bu sonuç yumuşar. Uygunsuzluk satıcının bildiği veya bilmemesi mümkün olmayan ve alıcıya açıklamadığı olgulara ilişkinse satıcı, muayene ve bildirim eksikliğine dayanamaz (m.40). Alıcının bildirimi yapamamış olmasının makul bir mazereti varsa alıcı yine de bedelin indirilmesini veya kâr kaybı dışındaki zararının giderilmesini isteyebilir (m.44).
Alıcının hakları. Satıcı yükümlülüklerinden birini yerine getirmezse alıcı aşağıdaki haklara sahiptir ve bunları kullanması tazminat isteme hakkını ortadan kaldırmaz (m.45).
- İfa, ikame mal ve onarım. Alıcı satıcıdan borcunu yerine getirmesini isteyebilir (m.46/1). Ayıplı malın yerine yenisinin gönderilmesi ancak ayıp esaslı ihlal oluşturuyorsa ve talep ayıp bildirimiyle birlikte veya ondan sonra makul bir süre içinde yapılmışsa istenebilir (m.46/2). Koşullara göre makul olduğu ölçüde ayıbın onarımla giderilmesi de istenebilir (m.46/3).
- Ek süre. Alıcı, satıcıya ifa için makul uzunlukta ek süre verebilir; bu süre içinde, satıcı ifa etmeyeceğini bildirmedikçe başka bir yola başvuramaz (m.47). Satıcı da teslim tarihinden sonra, alıcıyı makul olmayan bir gecikmeye veya sıkıntıya sokmadan, masrafı kendisine ait olmak üzere ayıbı giderebilir (m.48/1).
- Sözleşmeyi sona erdirme. Satıcının aykırılığı esaslı ihlal oluşturuyorsa ya da hiç teslim yapılmamışsa ve verilen ek süre sonuçsuz kalmışsa alıcı sözleşmeyi sona erdirebilir (m.49/1). Mal teslim edilmişse bu hak, ihlalin öğrenilmesinden veya ek sürenin dolmasından sonra makul bir süre içinde kullanılmazsa kaybedilir (m.49/2). Esaslı ihlal, karşı tarafı sözleşmeden beklemekte haklı olduğu şeyden esaslı biçimde yoksun bırakan ihlaldir (m.25). Sona erdirme hâlinde ödenen bedel geri istenir (m.81/2) ve satıcı bedeli, ödendiği tarihten itibaren faiziyle iade eder (m.84/1).
- Bedelin indirilmesi. Alıcı, bedel ödenmiş olsun olmasın, teslim edilen malın teslim anındaki değerinin sözleşmeye uygun bir malın o andaki değerine oranı ölçüsünde bedeli indirebilir (m.50).
- Tazminat. Kâr kaybı dahil, ihlal yüzünden uğranılan zarar istenebilir (m.74).
Reddedilen malı sahipsiz bırakmayın. Malı teslim almış olan ve reddetmek isteyen alıcı, malın korunması için koşulların gerektirdiği önlemleri almak zorundadır; yaptığı makul masraflar satıcı tarafından karşılanana kadar malı alıkoyabilir (m.86/1). Mal çabuk bozuluyorsa veya korunması makul olmayan masraf gerektiriyorsa satış için makul önlemler alınmalıdır (m.88/2). Bir başka sınır daha vardır: Alıcı malı esaslı olarak teslim aldığı durumda geri veremeyecek hâle gelmişse sözleşmeyi sona erdirme ve ikame mal isteme hakkını kural olarak kaybeder (m.82/1). Ayıplı olduğunu öğrendiğiniz malı kullanmaya, işlemeye veya satmaya devam etmek bu yüzden iade hakkını tehlikeye atar; malın ayıp fark edilmeden önce olağan ticari faaliyet içinde satılmış veya işlenmiş olması ise bu sonucu doğurmaz (m.82/2-c).
Gümrük boyutu. Ayıplı mal için ödenen ithalat vergileri kendiliğinden geri gelmez; ayrı bir başvuru gerekir. Beyannamenin tescil tarihi itibarıyla kusurlu olduğu veya ithaline esas sözleşmeye aykırı olduğu için ithalatçı tarafından kabul edilmeyen eşyaya ilişkin ithalat vergileri geri verilir veya kaldırılır (Gümrük Kanunu m.213/1). Bunun koşulu, eşyanın kusurunun tespiti için gerekli ilk kullanım dışında kullanılmamış olması ve Türkiye Gümrük Bölgesi dışına ihraç edilmesidir; talep üzerine ihraç yerine imhaya, antrepo rejimine veya serbest bölgeye konulmasına izin verilebilir (m.213/2). Başvuru, vergilerin yükümlüye tebliğinden itibaren bir yıl içinde gümrük idaresine yapılmalıdır (m.213/4). Ayrıntı için gümrük vergisi iadesi rehberine bakılabilir. Türkiye’de piyasaya arz edilen ithal ürün nedeniyle idari yaptırımla ya da toplatma kararıyla karşılaşan ithalatçının yabancı tedarikçiye dönüşü tedarikçiye rücu yazısında, gümrükte durdurulan ürün TAREKS’te olumsuz sonuç yazısında ele alınmıştır.
Ön ödeme yapıldı, mal gelmedi. Satıcı teslim tarihini geçirmişse alıcı ek süre verir; bu sürede de teslim yapılmazsa veya satıcı teslim etmeyeceğini bildirirse sözleşmeyi sona erdirip ödediği bedeli faiziyle geri ister (m.47, 49/1-b, 81/2, 84/1). Ek süre ve sona erdirme bildirimi örnekleri, mücbir sebep, avans teminat mektubu ve hesap değişikliği dolandırıcılığında ilk saatler için yurt dışındaki satıcıya ön ödeme yaptım, mal gelmedi rehberine bakılabilir. Karşı taraf hiç var olmayan bir şirketse, banka hesabı üçüncü bir kişiye aitse ya da yazışmalar sahte bir e-posta adresinden yürütülmüşse konu ticari uyuşmazlık olmaktan çıkar. Bu durumda saatler önemlidir: Ödemeyi gönderen bankadan havalenin geri çağrılması istenmeli, alıcı bankaya durum bildirilmeli ve gecikmeden suç duyurusunda bulunulmalıdır. Benzer bir olay örgüsü ön ödeme yapıldı, mal gelmedi veya sahte çıktı yazısında ayrıntılı olarak işlenmiştir.
Zarar, Faiz ve Kur Farkı
Zararın kapsamı. Sözleşmeye aykırılık hâlinde tazminat, kâr kaybı dahil, karşı tarafın ihlal yüzünden uğradığı zarara eşittir; ancak bu tutar, ihlal eden tarafın sözleşme kurulurken bildiği veya bilmesi gereken olgular ışığında ihlalin muhtemel sonucu olarak öngördüğü veya öngörmesi gereken zararı aşamaz (CISG m.74). Bu sınır, uygulamada en çok kâr kaybı ve alıcının kendi müşterisine ödediği cezai şart kalemlerinde tartışılır. Alıcının malı hangi amaçla aldığını, kime satacağını ve teslimin gecikmesinin ne tür sonuçlar doğuracağını sözleşme kurulurken yazıyla bildirmiş olması, bu kalemlerin istenebilmesini kolaylaştırır.
Zararı azaltma yükümlülüğü. İhlale dayanan taraf, kâr kaybı dahil zararını azaltmak için koşullara göre makul olan önlemleri almak zorundadır; almazsa karşı taraf tazminatın, zararın azaltılabileceği ölçüde indirilmesini isteyebilir (m.77). Ayıplı malı alan ithalatçının üretimi durdurmak yerine makul sürede başka kaynaktan mal temin etmesi, malı teslim alınmayan ihracatçının malı makul sürede başkasına satması bu yükümlülüğün gereğidir.
Faiz. Bedeli veya başka bir tutarı vadesinde ödemeyen taraf faiz borçlusudur (m.78); ancak Antlaşma faiz oranını belirlemez. Oran, sözleşmede kararlaştırılmışsa sözleşmeye, kararlaştırılmamışsa uygulanacak iç hukuka göre belirlenir. Türk hukukunun uygulandığı hâllerde, sözleşmede daha yüksek bir akdi veya gecikme faizi kararlaştırılmamışsa yabancı para borcunun faizinde, Devlet bankalarının o yabancı para ile açılmış bir yıl vadeli mevduat hesabına ödediği en yüksek faiz oranı uygulanır (3095 sayılı Kanun m.4/a). Bu oran çoğu zaman alacaklının gerçek finansman maliyetinin altında kalır; sözleşmeye gecikme faizi oranının yazılması bu yüzden önemlidir. Türk lirası alacaklarda ticari işlerde avans faizi istenebilir (3095 sayılı Kanun m.2/2); kanuni faiz oranının hesabı 16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla değiştirilmiş, Merkez Bankasının kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont oranının yüzde sekseni esas alınmıştır (m.1).
Kur farkı ve aşkın zarar. Türk hukukunun uygulandığı hâllerde alacaklı, temerrüt faizini aşan bir zarara uğramışsa, borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe bu zararın da giderilmesini isteyebilir (TBK m.122). Yabancı para alacağında kur seçimi TBK m.99’a göre yapılır. Sözleşmede cezai şart bulunan hâller için tacirin cezai şart indirimi yazısına bakılabilir.
Türkiye’de Dava ve Takip: Görev, Arabuluculuk, Tebligat, Teminat
Görevli mahkeme. Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan davalar ticari davadır ve dava olunan şeyin değerine bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.4/1, 5/1).
Arabuluculuk. Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TTK m.5/A/1). Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK m.5/A/2). Arabulucuya başvurulmadan dava açılırsa dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir (6325 sayılı Kanun m.18/A/2). Başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (m.18/A/15). Taraflar arasında tahkim sözleşmesi varsa dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanmaz (m.18/A/18). Karşı tarafın yurt dışında olması bu şartı kaldırmaz; arabulucu yabancı tarafa elindeki iletişim bilgileriyle ulaşmaya çalışır, ulaşılamazsa ya da taraf katılmazsa son tutanak düzenlenir ve dava yolu açılır.
Yurt dışına tebligat. Yabancı ülkede tebligat o ülkenin yetkili makamı aracılığıyla yapılır (Tebligat Kanunu m.25). Türkiye, Hukukî veya Ticarî Konularda Adlî ve Gayriadlî Belgelerin Yabancı Memleketlerde Tebliğine Dair 1965 tarihli Lahey Sözleşmesine taraftır; Sözleşme Türkiye bakımından 28 Nisan 1972’de yürürlüğe girmiştir. Tebligatın karşı ülkenin diline çevrilmesi ve merkezi makamlar üzerinden gidip gelmesi aylar sürebilir. Davanın süresi hesaplanırken bu gecikme baştan dikkate alınmalıdır.
Teminat. Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zararını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır; mahkeme karşılıklılık esasına göre teminattan muafiyet tanır (MÖHUK m.48). Türkiye’de kendisine dava açılan Türk ithalatçı, karşı tarafın bu teminatı gösterip göstermediğini ilk aşamada kontrol etmelidir.
Talep tutarı. Zararın tutarı dava açılırken tam olarak bilinemeyebilir. Belirsiz alacak davasını düzenleyen HMK m.107, 7589 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır. Alacağın yalnızca bir kısmı dava edilmişse talep, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir ve zamanaşımı artırılan kısım bakımından da dava tarihinde kesilmiş sayılır (HMK m.109/4).
İcra takibi ve itirazın iptali. Borçlunun Türkiye’de adresi veya malvarlığı varsa ilamsız takip yapılabilir. Borçlu ödeme emrine itiraz ederse alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde itirazın iptali davası açabilir (İİK m.67/1); ayrıntısı itirazın iptali ve icra inkâr tazminatı rehberindedir.
Tahkim: ICC, ISTAC ve Tahkim Şartı
Milletlerarası satış sözleşmelerinde uyuşmazlığın mahkeme yerine hakemlerce çözülmesi sık kararlaştırılır. Bunun başlıca sebebi kararın icrasıdır: Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve İcrası Hakkındaki 1958 tarihli New York Sözleşmesi, hakem kararlarının âkit devletlerde sınırlı sayıdaki sebep dışında reddedilmeden icra edilmesini sağlar. Türkiye Sözleşmeye 2 Temmuz 1992’de katılmış, Sözleşme Türkiye bakımından 30 Eylül 1992’de yürürlüğe girmiştir. Türkiye, Sözleşmeyi karşılıklılık esasına göre yalnızca başka bir âkit devlette verilen kararlara ve kendi hukukuna göre ticari sayılan uyuşmazlıklara uygulayacağını beyan etmiştir (m.I/3).
Tahkim anlaşmasının şekli. Tahkim anlaşması yazılı şekilde yapılır. Yazılı şekil; taraflarca imzalanmış bir belgeyle, taraflar arasında teati edilen mektup, faks gibi bir iletişim aracıyla veya elektronik ortamla sağlanabilir; asıl sözleşmenin parçası hâline getirilmek üzere tahkim şartı içeren bir belgeye yollama yapılması da yeterlidir (MTK m.4/2). New York Sözleşmesi de yazılı anlaşmayı, sözleşmedeki tahkim şartını veya karşılıklı mektuplaşmayı kapsayacak biçimde tanımlar (m.II/2). Proformanın altında atıf yapılan genel satış şartlarındaki tahkim hükmü, karşı tarafa hiç gönderilmemiş ve metne açık bir yollama yapılmamışsa tartışma çıkarır; genel şartların sipariş teyidiyle birlikte gönderilmesi ve teyitte açıkça anılması bu riski azaltır.
Tahkim şartına rağmen dava. Tahkim anlaşmasının konusunu oluşturan bir uyuşmazlıkta dava mahkemede açılırsa karşı taraf tahkim itirazında bulunabilir; itiraz kabul edilirse mahkeme davayı usulden reddeder (MTK m.5). Tahkim itirazı ilk itirazdır ve cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır (HMK m.116, 117).
Tahkim varken mahkemeden ihtiyati haciz. Taraflardan birinin tahkim yargılamasından önce veya yargılama sırasında mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz istemesi tahkim anlaşmasına aykırılık oluşturmaz (MTK m.6/1). Bu hüküm, tahkim yeri Türkiye dışında belirlenmiş olsa da uygulanır (MTK m.1/3). Dolayısıyla sözleşmede Paris’te ya da Londra’da tahkim öngörülmüş olsa bile, borçlunun Türkiye’deki malvarlığı için Türk mahkemesinden ihtiyati haciz istenebilir. Mahkemenin verdiği ihtiyati tedbir veya haciz kararı, hakem kararının icra edilebilir hâle gelmesiyle ya da davanın hakemlerce reddiyle kendiliğinden ortadan kalkar (MTK m.6).
Tahkim yeri Türkiye ise. Yabancılık unsuru taşıyan ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklara 4686 sayılı Kanun uygulanır (MTK m.1/2). Tarafların işyerlerinin ayrı devletlerde bulunması ya da asıl sözleşmenin bir ülkeden diğerine mal geçişini gerçekleştirmesi yabancılık unsurunun varlığı için yeterlidir (MTK m.2). Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir; dava bölge adliye mahkemesinde, kararın taraflara bildirilmesinden itibaren otuz gün içinde açılır ve açılması kararın icrasını kendiliğinden durdurur (MTK m.15/A).
Türkiye’de İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC), yurt dışında Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) Tahkim Divanı, satış sözleşmelerinde en sık anılan kurumlar arasındadır. Tahkim şartı yazılırken kurumun adı doğru yazılmalı, tahkim yeri, dil ve hakem sayısı belirtilmelidir. Var olmayan bir kuruma atıf yapan ya da hem mahkemeyi hem tahkimi yetkili kılan hükümler, uyuşmazlık çıktığında aylar süren bir ön tartışmaya yol açar. Genel çerçeve için tahkim rehberine ve sözleşmede tahkim şartı yazısına bakılabilir.
Kararın Tahsili: Yabancı Kararın Türkiye’de, Türk Kararının Yurt Dışında İcrası
Yabancı mahkeme kararının Türkiye’de tenfizi. Yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin olarak verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş ilamların Türkiye’de icra edilebilmesi, yetkili Türk mahkemesinin tenfiz kararı vermesine bağlıdır (MÖHUK m.50/1). Görevli mahkeme asliye mahkemesidir; tenfiz, kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer mahkemesinden, bunlar da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinden istenir (m.51). Dilekçeye ilamın usulen onanmış aslı veya örneği ile onanmış tercümesi ve ilamın kesinleştiğini gösteren onanmış belge eklenir (m.53).
Mahkeme tenfiz kararını dört şartın varlığı hâlinde verir: Türkiye ile kararın verildiği devlet arasında karşılıklılık esasına dayanan bir anlaşma, tenfizi mümkün kılan bir kanun hükmü veya fiilî uygulama bulunmalı; karar Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda verilmemiş olmalı ve davalının itirazı hâlinde, dava konusu veya taraflarla gerçek bir ilişkisi bulunmadığı hâlde kendisine yetki tanıyan bir mahkemece verilmiş olmamalı; hüküm kamu düzenine açıkça aykırı bulunmamalı; aleyhine tenfiz istenen kişinin savunma hakkı ihlal edilmemiş olmalıdır (m.54). İstem basit yargılama usulüyle incelenir; karşı taraf yalnızca tenfiz şartlarının bulunmadığını veya ilamın kısmen ya da tamamen yerine getirildiğini yahut yerine getirilmesine engel bir sebep ortaya çıktığını ileri sürebilir (m.55).
Yabancı hakem kararının tenfizi. Kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış veya taraflar için bağlayıcı olan yabancı hakem kararları tenfiz edilebilir; tenfiz, tarafların yazılı olarak kararlaştırdıkları yer asliye mahkemesinden, böyle bir anlaşma yoksa aleyhine karar verilen tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu, bu da yoksa icraya konu olabilecek malların bulunduğu yer mahkemesinden istenir (MÖHUK m.60). Ret sebepleri kanunda sayılmıştır: tahkim anlaşmasının bulunmaması veya hükümsüz olması, kararın kamu düzenine aykırı olması, uyuşmazlığın Türk hukukuna göre tahkime elverişli olmaması, savunma hakkının ihlali, hakemlerin seçiminde veya usulde anlaşmaya aykırılık, hakemlerin yetkilerini aşması ve kararın kesinleşmemiş veya iptal edilmiş olması bunların başlıcalarıdır (MÖHUK m.62; New York Sözleşmesi m.V). Ayrıntı için yabancı mahkeme ve hakem kararlarının tanınması ve tenfizi, yabancı hakem kararının tenfizinde ret sebepleri ve hakem kararının tahsili rehberlerine bakılabilir.
Türk mahkemesi kararının yurt dışında icrası. Bu sorunun cevabı Türk hukukunda değil, kararın icra edileceği ülkenin hukukundadır. Bazı ülkelerle Türkiye arasında adli yardımlaşma anlaşması vardır, bazılarında tenfiz o ülkenin iç hukukundaki genel kurallara tabidir, bazılarında ise uygulamada ciddi güçlükler yaşanır. Dava Türkiye’de açılmadan önce bu noktanın o ülkedeki bir meslektaşla birlikte netleştirilmesi, yıllar sonra icra edilemeyen bir kararla karşılaşmamak için gereklidir.
Karar türüne göre icra yolu
| Elinizdeki karar | İcra edileceği yer | İzlenecek yol | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Türk mahkemesi kararı | Türkiye | İlamlı icra takibi | İcra ve İflas Kanunu |
| Türk mahkemesi kararı | Yabancı ülke | O ülkede tanıma ve tenfiz | O ülkenin hukuku ve varsa ikili anlaşma |
| Yabancı mahkeme kararı | Türkiye | Tenfiz davası, ardından ilamlı icra | MÖHUK m.50-55 |
| Yabancı hakem kararı | Türkiye | Tenfiz davası, ardından ilamlı icra | New York Sözleşmesi; MÖHUK m.60-62 |
| Türkiye’de verilen milletlerarası hakem kararı | Yabancı ülke | O ülkede New York Sözleşmesine göre tenfiz | New York Sözleşmesi m.V |
Kambiyo, Vergi ve Gümrük Yükümlülükleri Uyuşmazlık Sürerken de İşler
Ticari uyuşmazlık, devlete karşı yükümlülükleri askıya almaz. Üç konu, alıcıyla ya da tedarikçiyle yaşanan sorundan bağımsız olarak takip edilmelidir.
İhracat bedelinin yurda getirilmesi. Alıcının ödememesi, ihracat bedelinin süresi içinde yurda getirilmesine ilişkin kambiyo yükümlülüğünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Süre dolmadan durumun belgeleriyle aracı bankaya bildirilmesi ve mevzuatın tanıdığı imkânların değerlendirilmesi gerekir; alıcıya gönderilen ihtarlar, açılan dava veya başlatılan tahkim bu aşamada da delil işlevi görür. Yükümlülüğün kapsamı, süreler ve yaptırımlar ihracat bedelinin yurda getirilmesi ve 1567 sayılı Kanun idari para cezası rehberlerinde anlatılmıştır.
Tahsil edilemeyen alacağın vergisel durumu. Ticari kazancın elde edilmesi ve idamesiyle ilgili olmak şartıyla dava veya icra safhasında bulunan alacaklar şüpheli alacak sayılır ve bunlar için karşılık ayrılabilir (Vergi Usul Kanunu m.323). Yurt dışındaki borçluya karşı hangi adımın bu şartı karşıladığı ve hangi belgeyle ispat edileceği, karşılık ayrılmadan önce mali müşavirle birlikte değerlendirilmelidir. Genel çerçeve için şüpheli ve değersiz alacaklar yazısına bakılabilir.
Gümrük. Ayıplı malın iadesinde gümrük vergisinin geri alınması yukarıda anlatılan bir yıllık başvuru süresine tabidir. Satıcıyla yapılan fiyat indirimi anlaşması, beyan edilen gümrük kıymetini etkileyebilir; ilişkili şirketler arasındaki ithalatta fiyat düzeltmeleri ayrıca incelenir. Bu konularda gümrük ek tahakkuku ve idari para cezası, ilişkili şirketler arası ithalatta gümrük kıymeti ve dahilde işleme rejimi ihlali rehberlerine; ithal ettiğiniz ya da ihraç ettiğiniz ürüne soruşturma açılmışsa damping soruşturması ve dampinge karşı vergi merkezine bakılabilir.
Alacak Sigortası, Eximbank ve Yaptırımlar
Alacak sigortası. İhracat alacağı sigortalanmışsa, poliçe uyuşmazlığın ilk gününden itibaren belirleyicidir. Vadenin geçtiğinin sigortacıya bildirilmesi için öngörülen süre, alıcıya ek vade verilmeden önce sigortacının onayının alınması ve alıcı limitinin aşılmamış olması, tazminatın ödenip ödenmeyeceğini belirler. Alıcı ayıp ileri sürerek ödemeyi kesmişse sigortacılar çoğu poliçede uyuşmazlık çözülene kadar ödeme yapmaz; bu da ticari uyuşmazlığın hızla sonuçlandırılmasını gerektirir. Ayrıntı için alacak sigortası ödemiyor ve Türk Eximbank ve politik risk sigortası rehberlerine bakılabilir.
Yaptırımlar ve bankada bekleyen ödemeler. Alıcı ödemeyi göndermiş, ancak para muhabir bankada durdurulmuş ya da uyum incelemesine alınmış olabilir. Bu durumda alıcının borcunu ifa edip etmediği, engelin kimin alanında doğduğu ve sürenin ne kadar uzadığı birlikte değerlendirilir. CISG’ye göre bir taraf, ifa etmemesinin kendi denetimi dışındaki bir engelden kaynaklandığını ve bu engeli sözleşme kurulurken hesaba katmasının ya da aşmasının kendisinden makul olarak beklenemeyeceğini ispat ederse tazminat sorumluluğundan kurtulur (m.79/1); ancak bu, karşı tarafın tazminat dışındaki haklarını kullanmasını engellemez (m.79/5). Engeli ve etkisini karşı tarafa makul sürede bildirmeyen taraf, bildirimin ulaşmamasından doğan zarardan sorumludur (m.79/4). Türk hukukunun uygulandığı hâllerde ifa imkânsızlığı ve aşırı ifa güçlüğü hükümleri gündeme gelir (TBK m.136, 138). Konunun bankacılık ve yaptırım boyutu yurt dışı transferi muhabir bankada durdurulan şirket, çift kullanımlı eşya ihracatı ve yaptırımlı ülkelere satış ve savaş, darbe ve yaptırım hâlinde mücbir sebep yazılarında ele alınmıştır.
Karşı Taraf İflas Etti veya Konkordato İstedi
Ödeme gecikmesinin arkasında çoğu zaman alıcının mali sıkıntısı vardır. Bu sıkıntı resmî bir sürece dönüştüğünde alacaklının yapabilecekleri değişir ve süreler kısalır.
İflas veya benzeri bir süreç borçlunun ülkesinde açılmışsa, alacağın o ülkedeki tasfiye makamına süresi içinde ve o ülkenin usulüne göre bildirilmesi gerekir. Bildirim süresi, dili ve eklenecek belgeler ülkeden ülkeye değişir; sürenin kaçırılması alacağın tasfiyeden pay alamaması sonucunu doğurabilir. Bu nedenle borçlunun iflas ettiği ya da yeniden yapılandırma sürecine girdiği haberi alındığında beklemeden o ülkede bir avukatla temasa geçilmelidir.
Henüz teslim edilmemiş mal varsa satıcı, alıcının ödeme gücündeki ciddi bozulmaya dayanarak teslimi askıya alabilir ve yoldaki malın teslimini önleyebilir (CISG m.71). İfa tarihinden önce karşı tarafın esaslı bir ihlalde bulunacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşme sona erdirilebilir; zaman elveriyorsa karşı tarafa güvence göstermesine imkân verecek makul bir bildirim yapılmalıdır (m.72).
Konkordato isteyen taraf Türkiye’deki alıcıysa ve alacaklı yabancı satıcıysa ya da Türk ihracatçının Türkiye’deki bir aracı firmadan alacağı varsa, yabancı para alacağının hangi kurla kaydedileceği ve alacak bildirimi için konkordatoda yabancı para ve sınır ötesi alacaklar rehberine bakılabilir.
Zamanaşımı ve Süreler
CISG zamanaşımını düzenlemez; bu konu uygulanacak iç hukuka göre belirlenir. Aşağıdaki tabloda Antlaşmadaki süreler ile Türk hukukunun uygulandığı ya da uyuşmazlığın Türkiye’de görüldüğü hâllerde karşılaşılan başlıca süreler bir arada gösterilmiştir. Yabancı bir hukukun uygulandığı dosyada zamanaşımı o hukuka göre ayrıca kontrol edilmelidir; bazı hukuk düzenlerinde satıştan doğan alacakların zamanaşımı Türk hukukundakinden belirgin biçimde kısadır.
Başlıca süreler
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Malın muayenesi (CISG) | Koşulların elverdiği en kısa süre | CISG m.38/1 |
| Ayıp bildirimi (CISG) | Fark edilmesinden itibaren makul süre; her hâlde fiilen teslimden itibaren iki yıl | CISG m.39 |
| Açık ayıbın ihbarı (Türk hukuku, tacirler arası) | Teslimden itibaren iki gün | TTK m.23/1-c |
| Açık olmayan ayıpta inceleme ve ihbar (Türk hukuku, tacirler arası) | Teslimden itibaren sekiz gün | TTK m.23/1-c |
| Faturaya itiraz (Türk hukuku) | Faturanın alınmasından itibaren sekiz gün | TTK m.21/2 |
| Ayıptan doğan davalar (Türk hukuku) | Satılanın devrinden itibaren iki yıl | TBK m.231 |
| Satış bedeli alacağında genel zamanaşımı (Türk hukuku) | On yıl | TBK m.146 |
| Akreditifte bankanın inceleme ve ret bildirimi süresi | İbrazı izleyen beş banka iş günü | UCP 600 m.14/b, 16/d |
| İhtiyati hacizden sonra takip veya dava | Yedi gün | İİK m.264/1 |
| İhtiyati hacze itiraz | Yedi gün | İİK m.265/1 |
| İhtiyati tedbirden sonra dava | İki hafta | HMK m.397/1 |
| Dava şartı arabuluculuğun sonuçlandırılması | Altı hafta, en fazla iki hafta uzatma | TTK m.5/A/2 |
| Cevap dilekçesi (yetki ve tahkim itirazı dahil) | Tebliğden itibaren iki hafta | HMK m.127 |
| İtirazın iptali davası | İtirazın tebliğinden itibaren bir yıl | İİK m.67/1 |
| Hakem kararına karşı iptal davası | Kararın bildirilmesinden itibaren otuz gün | MTK m.15/A |
| Kusurlu eşyada gümrük vergisinin iadesi başvurusu | Vergilerin tebliğinden itibaren bir yıl | Gümrük Kanunu m.213/4 |
Sözleşmeyi Yazarken: Uyuşmazlığı Önleyen Sekiz Hüküm
Bu sayfadaki sorunların çoğu, sözleşmeye ya da proforma faturaya eklenecek birkaç satırla önlenebilir. Bir sonraki siparişten önce aşağıdaki sekiz hükmün metinde yer aldığını kontrol edin.
- Uygulanacak hukuk. Hangi ülkenin hukukunun uygulanacağı ve CISG’nin uygulanıp uygulanmayacağı açıkça yazılmalıdır (MÖHUK m.24; CISG m.6).
- Yetkili mahkeme veya tahkim. İkisinden yalnızca biri seçilmeli; seçim yapılırken karşı tarafın malvarlığının bulunduğu ülkede kararın icra edilip edilemeyeceği düşünülmelidir.
- Teslim şekli. Incoterms kuralı, yılı ve yer adıyla birlikte yazılmalıdır. Yer adı olmayan bir “FOB” ya da “CIF” kaydı, hasarın nerede geçtiği tartışmasını çözmez.
- Ödeme şekli ve güvence. Akreditif, banka garantisi, peşinat oranı veya alacak sigortası; güvence yoksa bunun bilinçli bir tercih olduğu görülmelidir.
- Ayıp bildirimi usulü. Muayenenin nerede ve kim tarafından yapılacağı, bildirimin kaç gün içinde ve hangi adrese yapılacağı, bağımsız gözetim raporunun bağlayıcı olup olmadığı yazılmalıdır. Taraflar CISG’nin süre kurallarından ayrılabilir (m.6).
- Gecikme faizi. CISG faiz oranını belirlemediği için oran sözleşmeye yazılmalıdır (m.78).
- Bildirim adresleri ve dil. Hukuki bildirimlerin gönderileceği e-posta ve posta adresi ile sözleşme dili belirtilmelidir.
- Mücbir sebep ve yaptırım hükmü. Hangi olayların ifayı askıya alacağı, bildirimin süresi ve engel uzarsa sözleşmenin nasıl sona ereceği yazılmalıdır (CISG m.79).
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Sözleşme, proforma fatura, sipariş formu ve teyidi; atıf yapılan genel satış veya satın alma şartları
- Ticari fatura, çeki listesi, menşe ve kalite belgeleri, analiz sertifikaları
- Taşıma belgesi (konşimento, CMR, hava yolu taşıma senedi) ve teslim tutanakları
- İhracat veya ithalat beyannamesi, gümrük vergisi tahakkuk ve ödeme belgeleri
- Akreditif metni ve değişiklikleri, banka yazışmaları, ret bildirimi, ödeme dekontları
- Yükleme öncesi ve varış sonrası gözetim raporları, fotoğraf ve video kayıtları, laboratuvar sonuçları
- Ayıp bildirimi, ödeme talebi, ek süre ve sona erdirme yazıları ile bunların gönderildiğini gösteren kayıtlar
- Sigorta poliçeleri (nakliyat, alacak) ve sigortacıya yapılan bildirimler
- Ardiye, bekleme, depolama, yeniden ihraç ve imha masraflarına ilişkin faturalar
- Zarar kalemlerini gösteren belgeler: ikame alım veya satış faturaları, müşteriye ödenen ceza, üretim kaybı kayıtları
- Karşı tarafın şirket ve malvarlığı bilgileri: ticaret sicili kaydı, Türkiye’deki bağlantıları, bilinen banka hesapları
Sık Yapılan Hatalar
- Ayıbı sözlü bildirmek veya genel ifadeyle yazmak. Bildirim yazılı olmalı ve ayıbın niteliğini belirtmelidir (CISG m.39/1).
- İç ticaretteki sekiz günlük süreye güvenerek ya da o süre geçti diye haktan vazgeçmek. Önce hangi hukukun uygulandığı belirlenmelidir.
- Ayıplı olduğu anlaşılan malı kullanmaya veya satmaya devam etmek. Malı geri verememek, iade ve ikame mal hakkını kaybettirebilir (CISG m.82).
- Ek süre vermeden sözleşmeyi sona erdirdiğini bildirmek. İhlalin esaslı olup olmadığı tartışmalıysa, ek süre verip sürenin dolmasını beklemek sona erdirmeyi sağlam bir zemine oturtur (CISG m.47, 49, 63, 64).
- Türkiye’de karar alıp yurt dışında icra edememek. Dava açılmadan önce kararın nerede icra edileceği sorusu cevaplanmalıdır.
- Sözleşmedeki yetki veya tahkim şartını görmeden dava açmak. Karşı tarafın itirazıyla dava usulden reddedilir ve aylar kaybedilir.
- Arabulucuya başvurmadan ticari alacak davası açmak. Dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir (6325 sayılı Kanun m.18/A/2).
- Akreditifte belgeleri son gün ibraz etmek. Uygunsuzluk çıkarsa düzeltme için süre kalmaz.
- Sigortacıya haber vermeden alıcıya ek vade tanımak. Poliçedeki onay şartı ihlal edilirse tazminat reddedilebilir.
- Malı zararı büyüterek bekletmek. Zararı azaltmak için makul önlemleri almayan tarafın tazminatı indirilir (CISG m.77).
- Kambiyo ve gümrük sürelerini ticari uyuşmazlığın sonuna bırakmak. Bu süreler uyuşmazlıktan bağımsız işler.
Hukukçular Evi İhracat ve İthalat Uyuşmazlıklarında Ne Yapar?
Sözleşmeyi, proformayı ve yazışmaları birlikte okuyarak uygulanacak hukuku, yetkili mahkemeyi veya tahkim yolunu, teslim ve ödeme şeklini çıkarıyor; her alacak ve zarar kalemi için süreyi ve ispat durumunu gösteren bir dosya planı hazırlıyoruz. İhracatçı tarafında ödeme talebi ve ek süre yazılarını, Türkiye’deki malvarlığına yönelik ihtiyati haciz talebini, arabuluculuk ve dava sürecini yürütüyor; alacağın borçlunun ülkesinde takip edilmesi gereken dosyalarda dosyayı o ülkedeki hukukçularla birlikte yürütüyoruz.
İthalatçı tarafında ayıp bildirimini ve delil tespitini hazırlıyor, bedel indirimi, iade ve tazminat taleplerini tedarikçiye karşı ileri sürüyor, gümrük vergisinin iadesi başvurusunu ve ürünle ilgili idari süreçleri birlikte takip ediyoruz. Yabancı mahkeme ve hakem kararlarının Türkiye’de tenfizinde ve bu kararlara karşı savunmada, tahkim şartı bulunan dosyalarda ise tahkim öncesi ihtiyati haciz ve tedbir taleplerinde müvekkillerimizi temsil ediyoruz.
Dosyanız için sözleşmenizi veya proforma faturanızı, taşıma belgesini ve karşı tarafla son yazışmalarınızı 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Yabancı Şirketin Türkiye’deki Malvarlığına İhtiyati Haciz: Yetki, Tahkim Şartı, Teminat ve Dilekçe Örnekleri
- Yurt Dışındaki Satıcıya Ön Ödeme Yaptım, Mal Gelmedi: Ek Süre, Sona Erdirme, Bedelin Faiziyle İadesi ve Bildirim Örnekleri
- Vesaik Mukabili Satışta Alıcı Belgeleri Bankadan Çekmiyor: Bankaya Talimat, Limandaki Mal, Başka Alıcıya Satış ve Bildirim Örneği
- Akreditifte Banka Belgeleri Reddetti veya Rezerv Koydu: Beş Banka İş Günü, Tek Ret Bildirimi ve Ret Cevabı Örneği
- Yurt Dışından İthal Edilen Mal Ayıplı veya Eksik Çıktı: Muayene, Ayıp Bildirimi, Bedel İndirimi, İade ve Tazminat
- Taşıma ve Deniz Ticareti Uyuşmazlıkları Merkezi: Yük Hasarı, Navlun, Demuraj ve Gemi İhtiyati Haczi
- Yurt Dışındaki Alıcı Mal Bedelini Ödemiyor: Ek Süre İhtarı, Faiz, İhtiyati Haciz ve İhtarname Örneği
- Yurt Dışındaki Alıcı Altın veya Mücevher Bedelini Ödemedi: Uluslararası Alacak Tahsili
- Yurt Dışındaki İşveren Hakedişi Ödemiyor: Alacak Hangi Ülkede, Hangi Yolla Tahsil Edilir?
- Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi: FIDIC, Teminat Mektubu, Tahkim
- Damping Soruşturması ve Dampinge Karşı Vergi Merkezi
- Gümrük Ek Tahakkuku ve İdari Para Cezası: İtiraz, Uzlaşma ve Dava
- İthal Ürün Toplatıldı: Zarar İçin Yabancı Tedarikçiye Rücu
- TAREKS’te Olumsuz Sonuç ve Gümrükte Durdurulan İthal Ürün
- Gümrük Vergisi İadesi: Geri Verme ve Kaldırma
- İhracat Bedelinin Yurda Getirilmesi ve Hayali İhracat
- 1567 Sayılı Kanun İdari Para Cezası
- Müşterim Ödemedi, Alacak Sigortası Ödemiyor
- Türk Eximbank ve Politik Risk Sigortası
- Taşımada Hasar Gören veya Kaybolan Ticari Yük: Nakliyat Sigortası mı, Taşıyıcı mı Öder?
- Sigorta Şirketi Şirketime Rücu Davası Açtı
- Şirketin Yurt Dışı Transferi Muhabir Bankada Durduruldu
- Çift Kullanımlı Eşya İhracatı ve Yaptırımlı Ülkelere Satış
- Savaş, Darbe, Yaptırım: Yurt Dışı Projede Mücbir Sebep
- Teminat Mektubunun Haksız Nakde Çevrilmesi ve İhtiyati Tedbir
- Şirkete İhtiyati Haciz Geldi: Ne Yapmalı?
- Döviz Borcunda Kur Farkı, Kur Seçimi ve Faiz
- Yabancı Para Borcu Hesaplama Aracı
- Yabancı Mahkeme ve Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi
- Yabancı Hakem Kararının Tenfizi: Ret Sebepleri ve Savunma
- Hakem Kararını Nasıl Tahsil Ederim?
- Tahkim Rehberi: Tahkim Şartı, Hakem Kararı ve Tenfiz
- Konkordatoda Yabancı Para ve Sınır Ötesi Alacaklar
- İtirazın İptali ve İcra İnkâr Tazminatı
- Şüpheli ve Değersiz Alacaklar
- Ticaret Hukuku Rehberi
Sıkça Sorulan Sorular
Yurt dışındaki müşterim mal bedelini ödemiyor; Türkiye’de dava açabilir miyim?
Sözleşmede yetki veya tahkim şartı yoksa açabilirsiniz. Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi iç hukuktaki yetki kurallarına göre belirlenir (MÖHUK m.40) ve sözleşmeden doğan dava ifa yeri mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10). CISG’ye göre bedelin ödeme yeri, aksi kararlaştırılmamışsa satıcının işyeridir (m.57/1-a). Ancak borçlunun Türkiye’de malvarlığı yoksa alacağınız kararın borçlunun ülkesinde ayrıca tanıtılması gerekir; bu nedenle dava açmadan önce kararın nerede icra edileceği değerlendirilmelidir.
Yazılı sözleşmemiz yok, yalnızca proforma fatura ve e-postalar var; alacağımı ispat edebilir miyim?
Evet. CISG’de satış sözleşmesi yazılı şekle bağlı değildir ve tanık dahil her türlü delille ispat edilebilir (m.11). Proforma fatura, sipariş teyidi, e-postalar, taşıma belgesi, gümrük beyannamesi ve banka kayıtları birlikte sözleşmenin varlığını ve içeriğini ortaya koyar.
Sözleşmede “Türk hukuku uygulanır” yazıyor; CISG yine de uygulanır mı?
Baskın görüşe göre evet. CISG Türk hukukunun bir parçasıdır; iki tarafın işyeri de âkit devletlerdeyse Antlaşma doğrudan uygulanır (m.1/1-a). Taraflar Antlaşmayı dışlayabilir (m.6); ancak bunun sözleşmede açıkça yazılması gerekir. Dışlama varsa tacirler arasındaki satışta Türk Ticaret Kanununun iki ve sekiz günlük ayıp ihbar süreleri uygulanır (TTK m.23/1-c).
İthal ettiğim mal ayıplı çıktı; satıcıya ne kadar sürede bildirmeliyim?
CISG uygulanıyorsa malı koşulların elverdiği en kısa sürede muayene etmeli ve ayıbı, fark ettiğiniz veya fark etmeniz gerektiği andan itibaren makul bir süre içinde, niteliğini belirterek bildirmelisiniz; malı fiilen teslim aldığınız tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra ayıba dayanamazsınız (m.38, 39). Makul süre malın türüne göre değişir; güvenli olan, ayıbı fark eder etmez yazılı bildirim yapmaktır.
Ayıbı geç bildirdim; bütün haklarımı kaybettim mi?
Her durumda değil. Satıcı ayıbı biliyor veya bilmemesi mümkün değilse ve bunu size açıklamamışsa bildirim eksikliğine dayanamaz (CISG m.40). Bildirimi yapamamış olmanızın makul bir mazereti varsa bedelin indirilmesini veya kâr kaybı dışındaki zararınızın giderilmesini isteyebilirsiniz (m.44). İki yıllık üst sınır ise bu mazeret hâlinde de geçerlidir.
Ayıplı malı iade edip paramı geri alabilir miyim?
Ayıp esaslı ihlal oluşturuyorsa sözleşmeyi sona erdirip ödediğiniz bedeli faiziyle geri isteyebilirsiniz (CISG m.49/1-a, 81/2, 84/1). Esaslı ihlal, sizi sözleşmeden beklemekte haklı olduğunuz şeyden esaslı biçimde yoksun bırakan ihlaldir (m.25). Bu hakkı, ihlali öğrendikten sonra makul bir süre içinde kullanmanız (m.49/2) ve malı esaslı olarak teslim aldığınız durumda geri verebilecek hâlde tutmanız gerekir (m.82). Ayıp bu ağırlıkta değilse bedelin indirilmesi ve tazminat istenir (m.50, 74).
Ön ödeme yaptım, mal gönderilmedi; ne yapabilirim?
Satıcıya teslim için makul uzunlukta ek süre veren bir yazı gönderin (CISG m.47). Bu sürede de teslim yapılmazsa sözleşmeyi sona erdirip ödediğiniz bedeli, ödeme tarihinden itibaren faiziyle geri isteyebilirsiniz (m.49/1-b, 81/2, 84/1). Karşı tarafın gerçek bir şirket olmadığından şüpheleniyorsanız beklemeden bankanızdan havalenin geri çağrılmasını isteyin ve suç duyurusunda bulunun.
Akreditifte banka belgeleri reddetti; ödeme alamaz mıyım?
Önce ret bildiriminin süresine ve içeriğine bakılır. Banka, ibrazı izleyen günden başlayarak en çok beş banka iş günü içinde belgeleri incelemek ve reddedecekse bunu tek bir bildirimle, her uygunsuzluğu belirterek bildirmek zorundadır; buna uymayan banka belgelerin uygun olmadığını ileri süremez (UCP 600 m.14/b, 16). Ret usulüne uygunsa ve akreditif süresi dolmamışsa düzeltilmiş belgeler yeniden ibraz edilebilir. Akreditiften ödeme alınamaması, alıcıya karşı satış sözleşmesinden doğan bedel alacağınızı ortadan kaldırmaz.
Mal yolda hasar gördü; zarara kim katlanır?
Sözleşmedeki teslim şekline bakılır. FOB, CFR ve CIF’te hasar mal yükleme limanında gemiye yüklendiğinde, FCA, CPT ve CIP’te taşıyıcıya verildiğinde alıcıya geçer; DAP, DPU ve DDP’de varış yerine kadar satıcıya aittir. Teslim şekli yazılmamışsa ve satış taşımayı içeriyorsa hasar, mal ilk taşıyıcıya verildiğinde alıcıya geçer (CISG m.67/1). Hasar alıcıya geçtikten sonra malın zarar görmesi bedel borcunu ortadan kaldırmaz (m.66); bu durumda alıcı taşıyıcıya ve nakliyat sigortacısına başvurur.
Yabancı alıcının Türkiye’de malı veya alacağı var; ihtiyati haciz koydurabilir miyim?
Alacağınız vadesi gelmiş bir para alacağıysa ve rehinle temin edilmemişse evet; borçlunun kendi elindeki veya üçüncü kişideki mallarını, alacaklarını ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilirsiniz (İİK m.257/1). Alacağınızı gösteren belgeleri mahkemeye sunmanız ve teminat göstermeniz gerekir (İİK m.258, 259). Haciz uygulandıktan sonra yedi gün içinde takip başlatmalı veya dava açmalısınız; arabuluculuk dava şartı olan uyuşmazlıkta bu süre arabuluculuk boyunca işlemez (İİK m.264; 6325 sayılı Kanun m.18/A/16).
Sözleşmede tahkim şartı var; yine de mahkemeden ihtiyati haciz isteyebilir miyim?
Evet. Tahkim yargılamasından önce veya yargılama sırasında mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz istenmesi tahkim anlaşmasına aykırılık oluşturmaz; bu kural tahkim yeri Türkiye dışında olsa da uygulanır (MTK m.1/3, 6/1).
Dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunda mıyım?
Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse ve konusu para alacağı, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit veya istirdat ise evet; arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TTK m.5/A). Karşı tarafın yurt dışında olması bu şartı kaldırmaz. Taraflar arasında tahkim sözleşmesi varsa dava şartı arabuluculuk uygulanmaz (6325 sayılı Kanun m.18/A/18).
Yabancı satıcı kendi ülkesinde aleyhime karar aldı; bu karar Türkiye’de icra edilebilir mi?
Doğrudan edilemez; önce Türk mahkemesinden tenfiz kararı alınması gerekir (MÖHUK m.50). Mahkeme karşılıklılık, münhasır yetki, kamu düzeni ve savunma hakkı şartlarını inceler (m.54). Kararı veren mahkemeye usulüne uygun çağrılmadıysanız ya da kararı veren mahkemenin uyuşmazlıkla gerçek bir ilişkisi yoksa bunu tenfiz davasında ileri sürebilirsiniz (m.54, 55).
Döviz alacağıma hangi faiz işler?
CISG faiz hakkını tanır ama oranı belirlemez (m.78). Sözleşmede oran yazılıysa o oran uygulanır. Yazılı değilse ve Türk hukuku uygulanıyorsa, Devlet bankalarının o yabancı para ile açılmış bir yıl vadeli mevduat hesabına ödediği en yüksek faiz oranı esas alınır (3095 sayılı Kanun m.4/a).
Alacağım için zamanaşımı süresi ne kadar?
CISG zamanaşımını düzenlemez; süre uygulanacak iç hukuka göre belirlenir. Türk hukuku uygulanıyorsa satış bedeli alacağı kural olarak on yıllık genel zamanaşımına tabidir (TBK m.146); ayıptan doğan davalar ise satılanın devrinden itibaren iki yılda zamanaşımına uğrar (TBK m.231). Yabancı bir hukuk uygulanıyorsa süre daha kısa olabilir; bu, dosyanın başında kontrol edilmelidir.
Kaynakça
- Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (Viyana, 11 Nisan 1980); katılmanın uygun bulunduğuna dair 02.04.2009 tarihli ve 5870 sayılı Kanun; UNCITRAL durum listesi (Türkiye: katılma 07.07.2010, yürürlük 01.08.2011).
- Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve İcrası Hakkında Sözleşme (New York, 10 Haziran 1958); UNCITRAL durum listesi (Türkiye: katılma 02.07.1992, yürürlük 30.09.1992).
- Hukukî veya Ticarî Konularda Adlî ve Gayriadlî Belgelerin Yabancı Memleketlerde Tebliğine Dair Sözleşme (Lahey, 15 Kasım 1965); Lahey Konferansı durum tablosu (Türkiye: yürürlük 28.04.1972).
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun.
- 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (06.12.2018 tarihli ve 7155 sayılı Kanunla eklenen m.5/A işlenmiş metin).
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla m.107’nin yürürlükten kaldırıldığı ve m.109’a dördüncü fıkranın eklendiği güncel metin).
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu; 7201 sayılı Tebligat Kanunu; 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu.
- 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun (16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla değişik m.1 işlenmiş metin).
- 4458 sayılı Gümrük Kanunu; 213 sayılı Vergi Usul Kanunu.
- Milletlerarası Ticaret Odası (ICC), Incoterms 2020; Akreditiflere İlişkin Yeknesak Usuller ve Uygulama Kuralları (UCP 600).
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, yazışmaları ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Yurt dışındaki alıcı ödemiyor ya da ithal ettiğiniz mal ayıplı mı çıktı? Birlikte değerlendirelim
Ayıp bildirimi, ödeme talebi, ihtiyati haciz, tahkim ve tenfiz hazırlığı için sözleşmeniz ve son yazışmalarınızla hemen arayın.
Süreyi kaçırmayın
CISG’de ayıp bildirimi için makul süre ve iki yıllık üst sınır, Türk hukukunda tacirler arasında iki ve sekiz gün, ihtiyati hacizden sonra yedi gün, kusurlu eşyada gümrük vergisi iadesi için bir yıl. Malı muayene eder etmez bildirimi yazıyla yapın. Telefon: 0554 648 37 15.


