Yurt dışındaki satıcıya ön ödeme yaptınız ve mal gelmediyse ilk iş, malın neden gelmediğini belgeyle tespit etmek, ödemenin gerçekten satıcının hesabına gidip gitmediğini bankanızla aynı gün kontrol etmek ve satıcıya teslim için makul bir ek süre veren yazılı bildirim göndermektir. Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşmasına (CISG) göre satıcı malı teslim etmek ve belgeleri vermek zorundadır (m.30); teslim tarihi belirlenmemişse sözleşmenin kurulmasından sonra makul bir süre içinde teslim eder (m.33). Alıcı satıcıya makul uzunlukta ek süre verebilir (m.47/1); satıcı bu sürede teslim etmezse ya da teslim etmeyeceğini bildirirse sözleşme sona erdirilir (m.49/1-b). Sona erdirmeden sonra ödenen bedel, ödeme tarihinden itibaren işleyen faiziyle geri istenir (m.81/2, 84/1); zarar ayrıca istenebilir (m.45, 74-77). Mal taşıyıcıya teslim edildikten sonra yolda kaybolduysa hasar kural olarak alıcıya geçmiştir (m.66, 67); bu durumda talep taşıyana ve sigortacıya yöneltilir. Ödeme e-posta yoluyla değiştirilen bir hesaba gönderildiyse, Türkiye’deki bir hesaba giden para için banka hesabı kırk sekiz saate kadar askıya alabilir (CMK m.128/A); savcılığa hemen başvurulmalıdır.
Bu yazı, yurt dışındaki bir tedarikçiye malın bedelini tamamen veya kısmen peşin ödeyen ve malı teslim alamayan ithalatçı için hazırlandı. Malın neden gelmediğinin tespiti, uygulanacak hukuk, teslim yeri ve hasarın geçişi, ek süre, sözleşmeyi sona erdirme, ödenen bedelin faiziyle iadesi, tazminat, kalan ödemelerin durdurulması, mücbir sebep, avans teminat mektubu, ödemenin dolandırıcı bir hesaba gitmesi, Türk hukukunun uygulandığı hâller, yetkili mahkeme ve tahkim, ihtiyati haciz, muhasebe ve KKDF boyutu kanun ve antlaşma maddeleriyle anlatılır. Yazının sonunda satıcıya ek süre ve sona erdirme bildirimi örnekleri Türkçe ve İngilizce olarak bulunur. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG) m.1, 4, 6, 25, 26, 27, 30, 31, 33, 34, 45, 47, 48, 49, 51, 57, 66, 67, 71, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81 ve 84; Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) Talep Üzerine Ödenecek Garantiler İçin Yeknesak Kurallar (URDG 758) m.15, 20 ve 24; Incoterms 2020; CISG Danışma Konseyinin 9 numaralı Görüşü; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.89, 99, 117, 123, 124, 125, 146, 212 ve 213; 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun m.4/a; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m.24, 40, 47 ve 50-55; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.10; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A; 7201 sayılı Tebligat Kanunu m.25; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.89, 257, 259 ve 264; 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.323; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.8, 157 ve 158; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.128/A; Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu Hakkında 88/12944 sayılı Karar.
Yazı 19 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır. Sözleşmenize uygulanacak hukuk, teslim şekli (Incoterms) ve uyuşmazlık çözüm hükmü buradaki genel kurallardan önce gelir. Satıcının ülkesindeki iflas, ceza ve icra işlemleri o ülkenin hukukuna tabidir.
Peşin ödeme, ithalatçının en çok risk aldığı ödeme şeklidir: Bedel ödenir, mal ve belgeler ise satıcının iradesine kalır. Satıcı malı yüklemezse, geciktirirse, başka bir alıcıya satarsa ya da ödemeyi aldıktan sonra yazışmaları keserse ithalatçının elinde bir banka dekontu, bir proforma fatura ve yazışmalardan başka bir şey kalmaz. Akreditif veya vesaik mukabili ödemede olduğu gibi bankanın kontrol ettiği bir belge zinciri de yoktur.
Bu durumda neyin, hangi sırayla yapılacağı, malın neden gelmediğine bağlıdır. Satıcının hiç yükleme yapmadığı bir dosyada izlenecek yol ile malın yüklendiği ama yolda kaybolduğu ya da ödemenin satıcıya hiç ulaşmadığı bir dosyada izlenecek yol birbirinden tamamen farklıdır. Aşağıdaki bölümler önce durumu ayırt etmeyi, sonra her durum için hukuki adımları gösterir. Dış ticaretteki bütün uyuşmazlık türlerinin genel çerçevesi için ihracat ve ithalat uyuşmazlıkları merkezine bakabilirsiniz.
Mal Neden Gelmedi? Önce Durumu Belirleyin
Satıcının açıklamaları çoğu zaman belirsizdir: “Üretim gecikti”, “gemi bulunamadı”, “yükleme yapıldı, belgeler yolda”. Bu açıklamaların her biri, taşıyandan ve bankadan alınacak bilgiyle kısa sürede doğrulanabilir. Aşağıdaki tablo, en sık görülen durumları ve her biri için ilk adımı gösterir.
Durumunuza göre ilk adım
| Durum | Nasıl anlaşılır | İlk adım | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Satıcı malı hiç yüklemedi, oyalıyor | Teslim tarihi geçti; taşıma belgesi veya yükleme bilgisi verilmiyor | Ek süre bildirimi; sonraki taksitlerin durdurulması | CISG m.47, 49/1-b, 71 |
| Satıcı yüklediğini söylüyor ama konşimento göndermiyor | Konşimento numarası taşıyanın sisteminde yok veya başka bir alıcı adına düzenlenmiş | Taşıyandan veya acentesinden yükleme teyidi; belgelerin teslimi talebi | CISG m.30, 34 |
| Mal yüklendi, yolda gecikiyor | Konşimento var; gemi veya konteyner takibinde gecikme görünüyor | Taşıyandan bilgi; teslim süresi sözleşmede belirliyse gecikme zararı talebi | CISG m.45/1-b, 74 |
| Mal yolda kayboldu veya hasar gördü | Taşıyanın veya acentenin hasar bildirimi | Hasarın kime geçtiğinin belirlenmesi; taşıyana ve sigortacıya derhâl ihbar | CISG m.66, 67 |
| Satıcı fiyat arttı diye göndermiyor veya malı başkasına sattı | Satıcının yazısı veya fiyat değişikliği talebi | Ek süre veya doğrudan sona erdirme; ikame alım | CISG m.25, 49, 72, 75 |
| Ödeme satıcıya ulaşmadı; hesap bilgisi e-postayla değişmişti | Satıcı ödemeyi almadığını söylüyor; dekonttaki hesap sahibi farklı | Bankanızdan ödemenin geri çağrılması; savcılığa başvuru | TCK m.158/1-f; CMK m.128/A |
| Satıcıya ulaşılamıyor; firma gerçek değil | Ülkesinin ticaret sicilinde kayıt yok; internet sitesi yeni açılmış | Suç duyurusu; ödemenin izlenmesi | TCK m.8, 157, 158 |
| Satıcı mücbir sebep ileri sürüyor veya iflas etti | Satıcının yazısı; o ülkedeki iflas ilanı | Engelin ve bildirimin değerlendirilmesi; iflasta alacak bildirimi | CISG m.79 |
İlk Günler: Yapılacaklar
- Ödemenin nereye gittiğini bankanızdan öğrenin. Transfer dekontunu, alıcı bankayı, hesap numarasını ve hesap sahibinin adını sözleşmedeki ve önceki faturalardaki bilgilerle karşılaştırın. Farklılık varsa aynı gün bankanızdan ödemenin geri çağrılmasını isteyin.
- Yazışmaları ve belgeleri güvenceye alın. E-postaları başlık bilgileriyle birlikte, mesajlaşma uygulamalarındaki yazışmaları dışa aktararak saklayın; satıcının gönderdiği her belgeyi tarih sırasıyla dosyalayın.
- Yükleme olup olmadığını taşıyandan doğrulayın. Satıcı yükleme yapıldığını söylüyorsa konşimento numarasını taşıyanın kayıtlarından teyit edin.
- Sözleşmeyi okuyun. Teslim tarihi, teslim şekli (Incoterms), uygulanacak hukuk, tahkim veya yetki şartı, gecikme cezası ve avans teminatı hükümlerini çıkarın.
- Satıcıya yazılı ek süre verin. Teslim için makul bir son tarih belirleyin ve bildirimin gönderildiğini kanıtlayacak yolla gönderin (CISG m.47/1, 27).
- Sonraki ödemeleri durdurun. Taksitli ödemede satıcının teslim edemeyeceği anlaşılıyorsa kalan taksitleri ödemeyin ve durdurduğunuzu satıcıya hemen bildirin (CISG m.71/1, 71/3).
- Teminat varsa süresini kontrol edin. Avans teminat mektubu veya alacak sigortası varsa talep süresi ve şartları ilk haftada belirlenmelidir.
- Dolandırıcılık şüphesi varsa savcılığa başvurun. Para Türkiye’deki bir hesaba gittiyse hesabın askıya alınması ve paraya el konulması zaman kazandırır (CMK m.128/A).
Hangi Hukuk Uygulanır?
CISG. Türkiye, Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşmasına taraftır; Antlaşma Türkiye bakımından 1 Ağustos 2011’de yürürlüğe girmiştir. Antlaşma, işyerleri farklı devletlerde bulunan taraflar arasındaki mal satımına, bu devletler Antlaşmaya taraf ise uygulanır (m.1/1-a). Devletlerden biri taraf olmasa bile milletlerarası özel hukuk kuralları bir taraf devletin hukukunu gösteriyorsa yine uygulanır (m.1/1-b). Çin, Almanya, İtalya, ABD ve Türkiye’nin başlıca ticaret ortaklarının büyük bölümü Antlaşmaya taraftır; satıcının ülkesinin taraf olup olmadığı UNCITRAL’in güncel durum listesinden kontrol edilmelidir. Tarafların uyruğu ve sözleşmenin ticari olup olmadığı dikkate alınmaz (m.1/3).
Türk hukukunun seçilmesi. Sözleşmede “Türk hukuku uygulanır” yazılması, CISG’nin uygulanmasını kural olarak dışlamaz; çünkü Antlaşma, Türkiye bakımından yürürlükte olan hukukun parçasıdır. Taraflar Antlaşmanın uygulanmasını dışlayabilir veya hükümlerinden ayrılabilir (m.6); bunu yapmak isteyen tarafların sözleşmede açıkça yazması en güvenli yoldur. Antlaşma sözleşmenin geçerliliğini ve zamanaşımını düzenlemez; bu konular uygulanacak iç hukuka göre belirlenir (m.4).
Hukuk seçimi yoksa. CISG’nin uygulanmadığı veya düzenlemediği konularda Türk mahkemesi, uygulanacak hukuku Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanuna (MÖHUK) göre belirler. Sözleşmeden doğan ilişkiler tarafların seçtiği hukuka tabidir (MÖHUK m.24/1). Seçim yoksa sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk uygulanır; ticari sözleşmelerde bu, kural olarak karakteristik edim borçlusunun işyeri hukukudur (m.24/4). Satış sözleşmesinde karakteristik edim borçlusu satıcı olduğundan, hukuk seçimi yapılmamış bir ithalat sözleşmesinde çoğu zaman satıcının ülkesinin hukuku uygulanır.
Satıcının Borcu: Ne Zaman ve Nerede Teslim Edecek?
Borcun içeriği. Satıcı, sözleşmenin ve Antlaşmanın gerektirdiği şekilde malı teslim etmek, malla ilgili belgeleri vermek ve malın mülkiyetini geçirmek zorundadır (CISG m.30). Belge teslim borcu varsa belgeler sözleşmede gösterilen zamanda, yerde ve biçimde verilir (m.34).
Teslim zamanı. Sözleşmede bir tarih belirlenmişse veya sözleşmeden belirlenebiliyorsa satıcı o tarihte teslim eder; bir süre belirlenmişse o süre içinde teslim eder; diğer hâllerde sözleşmenin kurulmasından sonra makul bir süre içinde teslim etmelidir (m.33). Proforma faturada “ödemeden sonra 30 gün içinde yükleme” gibi bir kayıt, teslim süresinin belirlendiğini gösterir.
Teslim yeri. Satıcı malı belirli bir yerde teslim etmekle yükümlü değilse ve satış malın taşınmasını içeriyorsa, teslim borcu malın alıcıya iletilmek üzere ilk taşıyıcıya verilmesiyle yerine getirilir (m.31/a). Uygulamada teslim yeri ve hasarın geçiş anı çoğu zaman sözleşmede kullanılan Incoterms kuralıyla belirlenir.
Hasarın geçişi. Satış malın taşınmasını içeriyorsa ve satıcı malı belirli bir yerde teslimle yükümlü değilse, hasar mal ilk taşıyıcıya teslim edildiğinde alıcıya geçer (m.67/1). Ancak mal, üzerindeki işaretlerle, taşıma belgeleriyle, alıcıya yapılan bildirimle veya başka bir yolla sözleşmeye açıkça tahsis edilmedikçe hasar alıcıya geçmez (m.67/2). Hasar geçtikten sonra malın kaybolması veya zarar görmesi, satıcının fiil veya ihmalinden kaynaklanmadıkça alıcıyı bedel ödeme borcundan kurtarmaz (m.66).
Teslim şekline göre teslim yeri ve yolda kaybolan mal
| Teslim şekli (Incoterms 2020) | Satıcı nerede teslim eder | Mal yolda kaybolursa |
|---|---|---|
| EXW | Malı kendi tesisinde veya belirlenen yerde alıcının emrine hazır tutar | Hasar alıcıdadır; talep taşıyana ve alıcının sigortacısına |
| FCA | Malı belirlenen yerde alıcının gösterdiği taşıyıcıya teslim eder | Hasar alıcıdadır; talep taşıyana ve alıcının sigortacısına |
| FOB | Malı yükleme limanında gemiye yükler | Hasar yüklemeyle alıcıya geçer; talep taşıyana ve alıcının sigortacısına |
| CFR ve CIF | Malı yükleme limanında gemiye yükler; navlunu öder, CIF’te sigortayı da yaptırır | Hasar yüklemeyle alıcıya geçer; CIF’te satıcının yaptırdığı sigortadan talep |
| CPT ve CIP | Malı ilk taşıyıcıya teslim eder; taşıma ücretini öder, CIP’te sigortayı da yaptırır | Hasar ilk taşıyıcıya teslimle alıcıya geçer; CIP’te satıcının yaptırdığı sigortadan talep |
| DAP, DPU ve DDP | Malı varış yerinde alıcının emrine hazır tutar (DPU’da boşaltılmış, DDP’de gümrüklenmiş olarak) | Hasar varışa kadar satıcıdadır; mal gelmediyse satıcı teslim borcunu yerine getirmemiştir |
Bu ayrım önemlidir. FOB, CFR veya CIF satışta mal gerçekten gemiye yüklenmiş ve yolda kaybolmuşsa satıcı teslim borcunu yerine getirmiş sayılır; ithalatçının talebi satıcıya değil taşıyana ve sigortacıya yöneltilir. Yük kaybında taşıyana ve sigortacıya karşı izlenecek yol için taşımada hasar gören veya kaybolan yük rehberine, deniz taşımasındaki diğer talepler için taşıma ve deniz ticareti uyuşmazlıkları merkezine bakılabilir. DAP, DPU veya DDP satışta ise mal varış yerine ulaşmadıkça satıcı teslim etmiş sayılmaz.
Ek Süre: Ne Kadar, Nasıl Verilir?
Ek süre hakkı. Alıcı, satıcının borçlarını yerine getirmesi için makul uzunlukta bir ek süre belirleyebilir (CISG m.47/1). Ek süre, belirli bir tarih veya gün sayısı olarak açıkça yazılmalıdır; “en kısa zamanda teslim edin” gibi bir ifade ek süre sayılmayabilir. Sürenin makul olup olmadığı malın türüne, üretimin durumuna, taşıma süresine ve sözleşmedeki teslim tarihine göre değerlendirilir.
Ek süre içinde alıcının durumu. Satıcıdan bu süre içinde ifa etmeyeceğine dair bir bildirim almadıkça alıcı, ek süre boyunca sözleşmeye aykırılık nedeniyle başka bir yola başvuramaz; ancak gecikme nedeniyle tazminat isteme hakkını kaybetmez (m.47/2). Bu nedenle ek süre, satıcının gerçekten teslim edebileceği ama ithalatçının da bekleyebileceği bir uzunlukta seçilmelidir.
Bildirimin gönderilmesi. Koşullara uygun bir yolla gönderilen bildirimin gecikmesi, yanlış iletilmesi veya ulaşmaması, gönderenin bu bildirime dayanma hakkını ortadan kaldırmaz (m.27). Yine de bildirim, sözleşmedeki adrese ve yazışmalarda kullanılan e-posta adreslerine birlikte, gönderim kaydı alınarak yapılmalıdır.
Satıcının ayıbı veya eksikliği giderme hakkı. Satıcı, teslim tarihinden sonra da, makul olmayan bir gecikmeye ve alıcı için makul olmayan bir sıkıntıya yol açmadan ifa edebiliyorsa, sözleşmeyi sona erdirme hakkı saklı kalmak kaydıyla, eksikliği kendi masrafıyla giderebilir (m.48/1). Satıcı “şu tarihte yükleyeceğim, kabul ediyor musunuz” diye sorar ve alıcı makul sürede cevap vermezse satıcı bildirdiği süre içinde ifa edebilir; alıcı bu süre içinde ifayla bağdaşmayan bir yola başvuramaz (m.48/2, 48/3). Satıcının bu tür yazılarına sessiz kalınmamalıdır.
Sözleşmeyi Sona Erdirme
İki yol. Alıcı sözleşmeyi iki durumda sona erdirebilir: Satıcının borcunu yerine getirmemesi esaslı ihlal oluşturuyorsa (CISG m.49/1-a) ya da teslim hiç yapılmamışsa ve satıcı alıcının verdiği ek süre içinde teslim etmez veya bu süre içinde teslim etmeyeceğini bildirirse (m.49/1-b). Esaslı ihlal, karşı tarafı sözleşmeden beklemekte haklı olduğu şeyden esaslı biçimde yoksun bırakan ihlaldir (m.25). Teslim tarihinin sözleşmenin özü olduğu satışlarda, örneğin mevsimlik veya bir projeye bağlı mallarda, gecikme tek başına esaslı ihlal sayılabilir; diğer satışlarda ek süre yolu daha güvenlidir.
Bildirim şartı. Sona erdirme beyanı ancak karşı tarafa bildirimle hüküm doğurur (m.26). Ek süre dolduktan sonra satıcıya kısa bir sona erdirme bildirimi gönderilmelidir. Ek süre bildirimine, sürenin sonunda sözleşmenin kendiliğinden sona ereceği kaydını koymak tartışmalıdır; ayrı bildirim en güvenli yoldur.
Satıcı teslim etmeyeceğini açıkça söylediyse. İfa tarihinden önce satıcının esaslı ihlalde bulunacağı açıkça anlaşılıyorsa alıcı sözleşmeyi o tarihten önce de sona erdirebilir (m.72/1). Zaman elveriyorsa, satıcının yeterli güvence verebilmesi için önceden makul bir bildirim yapılmalıdır (m.72/2); satıcı borcunu yerine getirmeyeceğini açıkça bildirmişse bu bildirim gerekmez (m.72/3).
Mal geç geldiyse. Satıcı malı teslim etmişse alıcı, geç teslim nedeniyle sözleşmeyi sona erdirme hakkını ancak teslimin yapıldığını öğrendikten sonra makul bir süre içinde kullanabilir (m.49/2-a). Mal sonunda geldiyse ve ithalatçı onu istemiyorsa, bunu gecikmeden bildirmelidir; malı teslim alıp aylarca sessiz kalmak sona erdirme hakkını kaybettirir.
Malın bir kısmı geldiyse. Satıcı malın yalnızca bir kısmını teslim ederse alıcının hakları eksik kalan kısım için kullanılır (m.51/1). Sözleşmenin tamamı ancak eksik teslim esaslı ihlal oluşturuyorsa sona erdirilebilir (m.51/2). Eksik veya ayıplı gelen mal için muayene ve bildirim kuralları ayrıca uygulanır; ayrıntısı ithal edilen mal ayıplı veya eksik çıktı rehberindedir.
Ödenen Bedelin İadesi ve Faiz
İade hakkı. Sözleşmenin sona erdirilmesi, doğmuş olabilecek tazminat saklı kalmak kaydıyla tarafları sözleşmeden doğan borçlarından kurtarır (CISG m.81/1). Sözleşmeyi tamamen veya kısmen ifa etmiş olan taraf, sözleşme gereğince verdiği veya ödediği her şeyin iadesini karşı taraftan isteyebilir (m.81/2). Peşin ödeme yapan ithalatçının iade talebinin dayanağı bu hükümdür.
Faiz. Bedeli iade etmekle yükümlü satıcı, bedelin ödendiği tarihten itibaren faiz de öder (m.84/1). Faizin oranı Antlaşmada belirlenmemiştir; sözleşmede bir oran yoksa uygulanacak iç hukuka göre belirlenir. Türk hukuku uygulanıyorsa ve sözleşmede daha yüksek bir faiz kararlaştırılmamışsa, yabancı para borcuna devlet bankalarının o para birimiyle açılmış bir yıl vadeli mevduata ödediği en yüksek faiz oranı uygulanır (3095 sayılı Kanun m.4/a). Gecikmiş diğer para alacakları için de faiz istenebilir (CISG m.78).
Para birimi. Bedel yabancı parayla ödendiyse iade de aynı para birimiyle istenir. Türk hukuku uygulanıyorsa ve sözleşmede aynen ödeme kaydı yoksa, borç ödeme günündeki kur üzerinden Türk lirasıyla da ödenebilir; borç ödeme gününde ödenmezse alacaklı, aynen ödemeyi veya vade ya da fiilî ödeme günündeki kur üzerinden Türk lirasıyla ödemeyi isteyebilir (TBK m.99/2-3).
Tahkim şartı ayakta kalır. Sözleşmenin sona erdirilmesi, sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm hükümlerini ve sona ermeden sonraki hak ve borçları düzenleyen hükümleri etkilemez (m.81/1). Sözleşmede tahkim şartı varsa iade talebi de hakem önünde ileri sürülür.
Tazminat: Fiyat Farkı, Kâr Kaybı ve Masraflar
Satıcı borcunu yerine getirmezse alıcı, sözleşmeden doğan haklarını kullanmakla birlikte tazminat da isteyebilir; başka yollara başvurması tazminat hakkını ortadan kaldırmaz (CISG m.45/1-b, 45/2). Satıcıya mahkeme veya hakem tarafından ayrıca süre verilemez (m.45/3).
- İkame alım farkı. Sözleşme sona erdirildikten sonra alıcı makul sürede ve makul biçimde malın yerine başka mal satın almışsa, sözleşme bedeli ile ikame alım bedeli arasındaki farkı ve bunu aşan zararını isteyebilir (m.75).
- Cari fiyat farkı. İkame alım yapılmamışsa ve malın cari bir fiyatı varsa, sözleşme bedeli ile sona erdirme anındaki cari fiyat arasındaki fark istenebilir (m.76).
- Diğer zararlar. Kendi müşterinize ödediğiniz gecikme cezası, kaçırılan satıştan doğan kâr kaybı, transfer ve banka masrafları, boşa giden gözetim, taşıma ve gümrük hazırlık giderleri zarar kalemleri arasında sayılabilir (m.74).
Tazminat, ihlal eden tarafın sözleşmenin kurulması sırasında öngördüğü veya öngörmesi gereken zararla sınırlıdır (m.74). Zararını azaltmak için makul önlemleri almayan alıcının tazminatı, azaltılabilecek ölçüde indirilir (m.77). Bu yüzden satıcının teslim etmeyeceği belli olduğunda ithalatçının ikame mal aramaya başlaması hem işini hem tazminat hakkını korur.
Kalan Ödemeleri Durdurma
Bedel taksitlerle ödeniyorsa, örneğin yüzde otuz sipariş avansı ve yüzde yetmiş yüklemeden önce, satıcının durumu kötüleştiğinde kalan ödemeleri yapmak zararı büyütür. Sözleşmenin kurulmasından sonra, karşı tarafın ifa yeteneğindeki veya ödeme gücündeki ciddi bir eksiklik ya da sözleşmeyi ifaya hazırlanırken veya ifa ederken gösterdiği tutum nedeniyle borçlarının önemli bir kısmını yerine getirmeyeceği anlaşılıyorsa, taraf kendi borcunun ifasını durdurabilir (CISG m.71/1). Durdurma derhâl karşı tarafa bildirilmelidir; karşı taraf ifası için yeterli güvence verirse ifaya devam edilir (m.71/3). Güvence olarak banka teminat mektubu veya akreditif istenebilir.
Satıcı Mücbir Sebep İleri Sürüyorsa
Şartlar. Satıcı, borcunu yerine getirmemesinin kendi kontrolü dışındaki bir engelden kaynaklandığını, sözleşme kurulurken bu engeli hesaba katmasının ve engeli ya da sonuçlarını önlemesinin veya aşmasının kendisinden makul olarak beklenemeyeceğini ispat ederse sorumlu olmaz (CISG m.79/1). Engel, satıcının işi yaptırdığı üçüncü bir kişiden, örneğin kendi tedarikçisinden kaynaklanıyorsa satıcı, ancak hem kendisi hem o üçüncü kişi bu şartları taşıyorsa sorumluluktan kurtulur (m.79/2). Muafiyet yalnızca engelin sürdüğü dönem için geçerlidir (m.79/3).
Bildirim. Satıcı engeli ve ifa yeteneğine etkisini alıcıya bildirmek zorundadır; bildirim, satıcının engeli öğrendiği veya öğrenmesi gerektiği andan itibaren makul süre içinde alıcıya ulaşmazsa satıcı bundan doğan zarardan sorumlu olur (m.79/4).
Muafiyet iadeyi engellemez. Mücbir sebep satıcıyı yalnızca tazminattan kurtarır; alıcının tazminat dışındaki haklarını kullanmasını engellemez (m.79/5). Yani gerçek bir mücbir sebep olsa bile ithalatçı sözleşmeyi sona erdirip ödediği bedelin iadesini isteyebilir. Ayrıca bir taraf, karşı tarafın ifa etmemesine, bu ifa etmeme kendi fiil veya ihmalinden kaynaklandığı ölçüde dayanamaz (m.80). Sözleşmedeki mücbir sebep hükmü varsa önce o hüküm uygulanır.
Avans Teminat Mektubu, Akreditif veya Sigorta Varsa
Avans teminat mektubu. Büyük tutarlı ön ödemelerde satıcının bankası tarafından alıcı lehine avans teminat mektubu (advance payment guarantee) verilmiş olabilir. Mektup Milletlerarası Ticaret Odasının Talep Üzerine Ödenecek Garantiler İçin Yeknesak Kurallarına (URDG 758) tabiyse, talep lehtarın, satıcının temel ilişkiden doğan borçlarını hangi bakımdan ihlal ettiğini belirten bir beyanıyla desteklenmelidir (URDG 758 m.15/a). Garanti veren banka, talebi ibrazı izleyen günden itibaren beş iş günü içinde inceler (m.20/a); uygun bulmadığı talebi aynı süre içinde, her uygunsuzluğu belirten bir ret bildirimiyle reddetmezse talebin uygun olmadığını ileri süremez (m.24). Mektubun son geçerlilik tarihi kaçırılırsa talep hakkı düşer; bu yüzden mektubun metni ve süresi ilk gün kontrol edilmelidir. Yurt dışı teminatlarda uygulama için yurt dışındaki teminat mektubu ve kontrgaranti rehberine bakılabilir.
Akreditif veya vesaik mukabili. Bedelin bir kısmı akreditifle ödenecekse, ödenen avansın iadesi istenirken akreditiften yapılacak ödemelerin durumu da birlikte değerlendirilmelidir; belgeler gelmeden akreditif ödemesi yapılmaz. Akreditif uyuşmazlıkları için akreditif belgeleri reddedildi rehberine bakılabilir.
Sigorta. Mal yüklenip yolda kaybolduysa veya hasar gördüyse, CIF ve CIP satışta satıcının yaptırdığı, diğer teslim şekillerinde ise ithalatçının yaptırdığı nakliyat sigortası poliçesindeki ihbar süreleri hemen kontrol edilmelidir.
Ödeme Dolandırıcının Hesabına Gittiyse
Nasıl olur? En sık görülen yöntemde satıcının veya alıcının e-posta hesabı ele geçirilir ya da ona çok benzeyen bir adresten yazılır; “banka hesabımız değişti” denilerek yeni bir hesap bildirilir. İthalatçı bedeli yeni hesaba gönderir, satıcı ise ödemeyi almadığını söyler. Fark çoğu zaman haftalar sonra anlaşılır.
İlk saatler. Bankanızdan ödemenin geri çağrılmasını (recall) ve karşı bankaya dolandırıcılık bildirimi yapılmasını yazılı olarak isteyin. Para Türkiye’deki bir banka, ödeme hizmeti sağlayıcısı veya kripto varlık hizmet sağlayıcısı nezdindeki bir hesaba gittiyse, bilişim sistemlerinin veya bankaların araç olarak kullanıldığı nitelikli dolandırıcılık şüphesinde bu kuruluşlar hesabı kırk sekiz saate kadar askıya alabilir; askıya alınan hesaptaki paraya hâkim kararıyla veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının yazılı emriyle el konulabilir ve para mağdura ait olduğu anlaşılırsa soruşturma veya kovuşturma evresinde iade edilir (CMK m.128/A). Bu sürelerin kısalığı nedeniyle savcılığa aynı gün başvurulmalıdır. Hesap askıya alma ve el koyma süreci için ilk 48 saat ve CMK m.128/A rehberine bakılabilir.
Ceza boyutu. Hileli davranışlarla aldatarak yarar sağlamak dolandırıcılık suçudur (TCK m.157); suçun bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle işlenmesi nitelikli dolandırıcılıktır (TCK m.158/1-f). Fiil kısmen veya tamamen Türkiye’de işlenmiş ya da netice Türkiye’de gerçekleşmişse suç Türkiye’de işlenmiş sayılır (TCK m.8/1); ödemenin Türkiye’deki şirketin hesabından çıktığı dosyalarda Türkiye’de soruşturma yapılabilir. Banka hesabını veya ödeme aracını dolandırıcıların kullanmasına veren kişinin durumu da ayrıca düzenlenmiştir; suça iştirak bu fiille sınırlıysa ceza yarı oranında indirilir (TCK m.158/4). Ele geçirilen hesaplarla işlenen suçlar için hesap ele geçirme ve nitelikli dolandırıcılık rehberine, uluslararası tedarik dolandırıcılığının bir örneği için külçe altın ve elmasta ön ödeme dolandırıcılığı yazısına bakılabilir.
Zarar kimde kalır? CISG’ye göre alıcı, başka bir yer kararlaştırılmamışsa bedeli satıcının işyerinde öder (m.57/1-a). Bu nedenle satıcının hesabına ulaşmayan ödeme, kural olarak bedel borcunu sona erdirmez ve satıcı bedeli yeniden isteyebilir. Ancak hesap değişikliği satıcının ele geçirilen e-posta hesabından gelmişse ya da satıcı güvenlik önlemlerini ihmal etmişse, zararın kime ait olacağı uygulanacak hukuka ve olayın özelliklerine göre tartışılır. Bu tür dosyalarda satıcıyla yazışma yapılırken hiçbir kusur kabulü içeren ifade kullanılmamalı, e-postaların teknik başlık bilgileri bir bilirkişi incelemesi için saklanmalıdır.
Türk Hukuku Uygulanıyorsa
CISG’nin uygulanmadığı veya taraflarca dışlandığı ve Türk hukukunun uygulandığı satışlarda Türk Borçlar Kanunu hükümleri esas alınır.
- Temerrüt. Muaccel bir borcun borçlusu alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; ifa günü birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle temerrüt kendiliğinden gerçekleşir (TBK m.117).
- Süre verilmesi. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde taraflardan biri temerrüde düşerse diğeri ifa için uygun bir süre verebilir veya hâkimden verilmesini isteyebilir (m.123). Borçlunun durumundan veya tutumundan süre verilmesinin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa, ifa alacaklı için yararsız kalmışsa ya da belirli bir zamanda ifa edilmezse ifanın kabul edilmeyeceği sözleşmeden anlaşılıyorsa süre verilmesine gerek yoktur (m.124).
- Seçimlik haklar. Verilen süre içinde ifa yapılmazsa alıcı her zaman ifayı ve gecikme tazminatını isteyebilir; ifadan ve gecikme tazminatından vazgeçtiğini hemen bildirerek ifa edilmemeden doğan zararının giderilmesini isteyebilir ya da sözleşmeden dönebilir. Dönmede taraflar ifa ettiklerini geri isteyebilir; borçlu kusursuzluğunu ispat edemezse alıcı sözleşmenin hükümsüz kalmasından doğan zararını da isteyebilir (m.125).
- Ticari satış. Teslim için belirli bir süre konulmuş ticari satışlarda satıcı temerrüde düşerse alıcının ifadan vazgeçip zararının giderilmesini istediği kabul edilir; ifayı isteyen alıcı sürenin bitiminde bunu hemen bildirmelidir (m.212/2-3). Borcunu ifa etmeyen satıcı, alıcının başka bir mal satın almak için dürüstlük kurallarına uygun olarak ödediği bedel ile satış bedeli arasındaki farkı öder; borsada veya piyasada fiyatı olan mallarda alıcı ikame alım yapmadan da fiyat farkını isteyebilir (m.213).
- Zamanaşımı. CISG zamanaşımını düzenlemez. Türk hukuku uygulanıyorsa kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça alacaklar on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146). Sözleşmeden dönme hâlinde iade talebinin hangi süreye tabi olduğu tartışmalı olduğundan talep gecikmeden ileri sürülmelidir.
Nerede Dava veya Tahkim?
Tahkim veya yetki şartı. Sözleşmede tahkim şartı varsa uyuşmazlık hakem önünde çözülür; Türkiye’de verilen hakem kararları ile yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi ayrı kurallara tabidir. Taraflar yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkisinden doğan uyuşmazlığın yabancı bir devletin mahkemesinde görülmesini kararlaştırabilir; bu anlaşma yazılı delille ispat edilmelidir (MÖHUK m.47/1). Tahkim süreci için tahkim rehberine bakılabilir.
Türk mahkemesi yetkili mi? Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi iç hukuktaki yer itibarıyla yetki kurallarına göre belirlenir (MÖHUK m.40). Davalı satıcı yurt dışında olduğundan genel yetki kuralı Türk mahkemesini göstermez; sözleşmeden doğan davalar sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10). Bu nedenle yetki, ödenen bedelin nerede iade edileceğine bağlıdır.
Bedelin iade yeri. CISG, sona erdirilen sözleşmede bedelin nerede iade edileceğini açıkça düzenlemez (m.81/2). Bu boşluk iki şekilde doldurulmaktadır. CISG Danışma Konseyinin 9 numaralı Görüşüne göre bedel, alıcının işyerinde veya alıcının seçtiği bankada iade edilir (kural 2.3). Bu sonuç, bedelin satıcının işyerinde ödeneceğine ilişkin kuralın (m.57/1-a) iade ilişkisinde tarafların yer değiştirmesiyle uygulanmasına dayanır; Almanya’da Giessen Eyalet Mahkemesinin (Landgericht Giessen) 17.12.2002 tarihli kararı bu yöndedir. Buna karşılık Paris İstinaf Mahkemesi (Cour d’appel de Paris) 14.01.1998 tarihli kararında bu kuralın iade borcuna kıyasen uygulanamayacağını kabul etmiş, iade yerini milletlerarası özel hukuk kurallarının gösterdiği ulusal hukuka göre belirlemiş ve o hukukta para borcu borçlunun yerleşim yerinde ifa edildiğinden satıcının ülkesinin mahkemelerini yetkili saymıştır.
Türk mahkemesi bakımından sonuç. Sözleşmeye Türk hukuku uygulanıyorsa her iki yaklaşım da aynı yere varır: İade yeri ithalatçının Türkiye’deki işyeridir, çünkü Türk hukukunda para borcu alacaklının yerleşim yerinde ifa edilir (TBK m.89/1); ithalatçı davasını kendi işyerinin bulunduğu yer mahkemesinde açabilir (HMK m.10). Hukuk seçimi yapılmamışsa CISG’nin düzenlemediği konularda kural olarak satıcının işyeri hukuku uygulanır (MÖHUK m.24/4). Bu durumda ikinci yaklaşımın sonucu o hukukun para borçlarının ifa yerine ilişkin kuralına göre değişir; yetki güvenli biçimde ancak Danışma Konseyi Görüşüne dayandırılabilir ve satıcının yetki itirazında bulunması beklenmelidir. Böyle bir dosyada dava dilekçesinde iki dayanak birlikte gösterilmeli, satıcının malvarlığı yalnızca kendi ülkesindeyse davayı doğrudan orada açmak da değerlendirilmelidir. Yeni sözleşmelerde bu belirsizlik, Türk mahkemelerini yetkili kılan ve bedelin iade yerinin alıcının işyeri olduğunu yazan bir hükümle giderilir.
Kararın nerede icra edileceği. Türkiye’de alınan bir karar, satıcının malvarlığı yalnızca yurt dışındaysa o ülkede tanınmak ve tenfiz edilmek zorundadır. Bu yüzden dava yeri seçilirken satıcının malvarlığının nerede olduğu ve o ülkenin Türk kararlarını tanıyıp tanımadığı birlikte düşünülmelidir. Yabancı kararın Türkiye’de tenfizi için karşılıklılık ve diğer şartlar MÖHUK m.50-55’te düzenlenmiştir; ayrıntısı yurt dışındaki alıcı ödemiyor rehberindedir.
Türkiye’de dava açılacaksa. Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TTK m.5/A). Yurt dışındaki davalıya tebligat, Türkiye’nin taraf olduğu Hukuki ve Ticari Konularda Adli ve Gayriadli Belgelerin Yabancı Memlekette Tebliğine Dair 1965 tarihli Lahey Sözleşmesi veya ikili adli yardım anlaşmaları ile Tebligat Kanunu m.25 çerçevesinde yapılır; bu süreç aylar sürebilir.
Satıcının Türkiye’deki Malvarlığına İhtiyati Haciz
Yabancı satıcının Türkiye’de malvarlığı varsa, alacağı güvenceye almanın en hızlı yolu ihtiyati hacizdir. Rehinle güvence altına alınmamış ve vadesi gelmiş bir para alacağının alacaklısı, borçlunun elindeki veya üçüncü kişideki taşınır ve taşınmaz mallarını, alacaklarını ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir (İİK m.257/1). Borçlunun belirli bir yerleşim yeri yoksa vadesi gelmemiş alacak için de ihtiyati haciz istenebilir (m.257/2-1).
Yabancı tedarikçinin Türkiye’deki en sık rastlanan varlığı, Türkiye’deki diğer müşterilerinden olan alacaklarıdır. Bu alacaklar haciz ihbarnamesiyle haczedildiğinde üçüncü kişi borcunu artık yalnızca icra dairesine ödeyebilir (İİK m.89/1). İhtiyati haciz isteyen alacaklı, haciz haksız çıkarsa borçlunun ve üçüncü kişinin zararından sorumludur ve kural olarak teminat gösterir (İİK m.259). Dava veya takipten önce yapılan ihtiyati hacizden sonra yedi gün içinde takip başlatılmalı veya dava açılmalıdır (İİK m.264/1). Ticari alacaklarda ihtiyati haciz için ticari alacakların tahsili ve ihtiyati haciz sayfasına, yabancı satıcıya karşı yetki ve dilekçe örnekleri için yabancı şirkete ihtiyati haciz rehberine bakılabilir.
Muhasebe, Vergi ve KKDF
Kayıt. Mal gelmeden yapılan ödeme, ithalatçının kayıtlarında satıcıya verilen sipariş avansı olarak izlenir. Satıcıya karşı dava açılmış veya icra takibi başlatılmışsa alacak için şüpheli alacak karşılığı ayrılabilir (VUK m.323). Ayrıntı için şüpheli ve değersiz alacaklar yazısına bakılabilir.
KKDF. Peşin ödemeli ithalatta Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu kesintisi yapılmaz; bunun için mal bedelinin gümrük beyannamesinin tescil tarihinden önce veya tescil günü bankaya yatırıldığının belgelenmesi gerekir. Satıcıyla yapılan yeni bir anlaşmayla mal sonradan gelir ve bedelin bir kısmı tescilden sonra ödenirse, peşin beyan edilen ithalat KKDF ek tahakkukuna konu olabilir. Bu durumda ödeme şekli beyannamede gerçeğe uygun gösterilmelidir; ayrıntısı vadeli ithalatta KKDF rehberindedir.
İade edilen bedel. Satıcı bedeli iade ederse iadenin, ilk ödemeyle ilişkisini gösterecek açıklamayla ve aynı banka kanalıyla yapılması istenmelidir. Bu, hem muhasebe kaydının kapatılmasını hem de ileride doğabilecek kambiyo ve vergi sorularının cevaplanmasını kolaylaştırır.
Önlemek İçin: Sözleşmede ve Ödemede Yapılacaklar
- Tam peşin ödemeden kaçının. Bedelin bir kısmını avans, kalanını yükleme belgelerine veya akreditife bağlayın.
- Avans karşılığında banka teminatı isteyin. Avans teminat mektubunun URDG 758’e tabi, Türkiye’de bir bankaca teyit edilmiş veya kontrgarantiyle desteklenmiş olması tahsili kolaylaştırır.
- Satıcıyı doğrulayın. Ülkesinin ticaret sicilinden kaydını, adresini ve yetkililerini kontrol edin; ilk işte mümkünse tesisi görün veya bir gözetim şirketine kontrol ettirin.
- Teslim tarihini ve gecikme cezasını yazın. Belirli bir teslim tarihi, gecikme cezası ve belirli bir gecikmeden sonra sözleşmeyi sona erdirme hakkı açıkça yazılmalıdır.
- Uygulanacak hukuku ve uyuşmazlık yerini belirleyin. Tahkim veya yetki şartını, kararın icra edileceği yeri düşünerek seçin. Türk mahkemeleri yetkili kılınacaksa bedelin iade yerinin alıcının işyeri olduğunu da yazın.
- Hesap değişikliği kuralı koyun. Banka bilgilerinin yalnızca imzalı yazıyla ve telefonla teyit edilerek değiştirilebileceğini yazın; e-postayla gelen değişikliği teyitsiz uygulamayın.
- Incoterms kuralını bilinçli seçin. FOB, CFR ve CIF’te hasar yüklemeyle size geçer; bu durumda nakliyat sigortasını ve taşıyıcıyı da kontrol edin.
Süreler
Ön ödemeli ithalat uyuşmazlığında başlıca süreler
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Teslim tarihi belirlenmemişse teslim | Sözleşmenin kurulmasından sonra makul süre | CISG m.33/c |
| Satıcıya verilecek ek süre | Makul uzunlukta; alıcı belirler | CISG m.47/1 |
| Mal geç geldiyse sona erdirme | Teslimi öğrendikten sonra makul süre içinde | CISG m.49/2-a |
| Kalan ödemelerin durdurulması | Durdurma derhâl bildirilir | CISG m.71/3 |
| Satıcının mücbir sebep bildirimi | Engeli öğrenmesinden itibaren makul süre içinde alıcıya ulaşmalı | CISG m.79/4 |
| Türk hukukunda belirli süreli ticari satış | Teslimi isteyen alıcı sürenin bitiminde hemen bildirir | TBK m.212/3 |
| Avans teminat mektubunda bankanın incelemesi | İbrazı izleyen günden itibaren beş iş günü | URDG 758 m.20/a |
| Dolandırıcılıkta hesabın askıya alınması | Kırk sekiz saate kadar | CMK m.128/A |
| İhtiyati hacizden sonra takip veya dava | Yedi gün | İİK m.264/1 |
| Türk hukukunda genel zamanaşımı | On yıl | TBK m.146 |
Satıcıya Ek Süre Bildirimi Örneği
Aşağıdaki metin, ön ödeme aldığı hâlde malı teslim etmeyen satıcıya teslim için ek süre veren bildirim için hazırlanmış bir örnektir. CISG’nin uygulandığı satışlar için yazılmıştır; sözleşmeye başka bir hukuk uygulanıyorsa o hukuka göre değiştirilmelidir. Bildirim, satıcının sözleşmedeki adresine kuryeyle ve yazışmalarda kullanılan e-posta adreslerine birlikte gönderilmeli, gönderim kayıtları saklanmalıdır (CISG m.27). Köşeli parantez içindeki yerler dosyaya göre doldurulmalı, dosyaya uymayan seçenekler çıkarılmalıdır.
TESLİM İÇİN EK SÜRE BİLDİRİMİ
GÖNDEREN : [İthalatçı şirketin unvanı], [adres]; vekili Av. [Ad SOYAD], [baro ve sicil no], [adres]
MUHATAP : [Satıcı şirketin unvanı], [adres], [e-posta]
SÖZLEŞME : [Tarih] tarihli, [no] numaralı satış sözleşmesi / proforma fatura
KONU : Ödenen bedele karşın teslim edilmeyen malın teslimi için ek süre verilmesidir.
AÇIKLAMALAR
1. Yukarıdaki sözleşmeyle müvekkil sizden [malın tanımı ve miktarı] satın almıştır. Bedel [tutar ve para birimi] olup teslim şekli [Incoterms kuralı ve yeri], teslim tarihi [tarih / ödemeden itibaren …. gün] olarak kararlaştırılmıştır.
2. Müvekkil, sözleşmeye uygun olarak [tutar ve para birimi] tutarındaki [bedelin tamamını / avansı] [tarih] tarihinde [banka] aracılığıyla sözleşmede ve [tarih] tarihli faturanızda gösterilen [banka adı ve hesap numarası] hesabınıza ödemiştir. Transfer dekontu ektedir.
3. Kararlaştırılan teslim tarihi [tarih] tarihinde geçmiş, ancak mal bugüne kadar teslim edilmemiş, yüklemeye ilişkin bir taşıma belgesi de gönderilmemiştir. [Tarih] ve [tarih] tarihli yazışmalarda teslimin gecikmesi için [satıcının açıklaması] gerekçesi ileri sürülmüş, ancak bir teslim tarihi verilmemiştir.
4. Sözleşmeye uygulanan Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşmasının (CISG) 30. ve 33. maddeleri uyarınca malı kararlaştırılan tarihte teslim etmek ve malla ilgili belgeleri vermek zorundasınız. Antlaşmanın 47. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, malı teslim etmeniz ve [konşimento, ticari fatura, menşe şahadetnamesi ve çeki listesinden oluşan] belgeleri vermeniz için [tarih] tarihine kadar ek süre veriyoruz.
5. Bu süre içinde malın yüklendiğini gösteren ve taşıyan tarafından düzenlenmiş taşıma belgesinin bir örneğini, yükleme tarihini, gemi veya taşıma aracı bilgilerini müvekkile yazılı olarak bildirmenizi talep ederiz.
6. Ek süre içinde teslim yapılmazsa veya bu süre içinde teslim etmeyeceğinizi bildirirseniz müvekkil, Antlaşmanın 49. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi uyarınca sözleşmeyi sona erdirme hakkını kullanacak ve bunu size ayrıca bildirecektir. Bu durumda ödenen bedelin, ödeme tarihinden itibaren işleyecek faiziyle birlikte iadesi ve müvekkilin uğradığı bütün zararların tazmini sizden istenecektir (CISG m.74, 81, 84). Müvekkilin gecikme nedeniyle şimdiden doğmuş zararlarını isteme hakkı saklıdır (CISG m.47/2).
7. Bu bildirim, müvekkilin sözleşmeden ve uygulanacak hukuktan doğan diğer haklarından feragat ettiği anlamına gelmez. Sözleşmeye ilişkin herhangi bir değişiklik, banka bilgilerinize ilişkin bildirimler dâhil, ancak imzalı yazıyla ve müvekkilin yazılı onayıyla geçerli olacaktır.
SONUÇ
Malın teslim edilmesini ve belgelerin verilmesini [tarih] tarihine kadar talep ederiz; aksi hâlde sözleşmenin sona erdirileceğini, ödenen bedelin faiziyle iadesinin ve bütün zararların sizden isteneceğini bildiririz. [Tarih]
Alıcı Vekili
Av. [Ad SOYAD]
İngilizce Ek Süre Bildirimi Örneği
Satıcı yurt dışında olduğundan bildirim çoğu zaman İngilizce gönderilir. Aşağıdaki metin yukarıdaki Türkçe örneğin karşılığıdır.
NOTICE FIXING AN ADDITIONAL PERIOD FOR DELIVERY
FROM : [Buyer’s name], [address]; represented by Att. [Name SURNAME], [address]
TO : [Seller’s name], [address], [e-mail]
CONTRACT : Sales contract / proforma invoice no. [….] dated [date]
SUBJECT : Additional period for delivery of goods paid for in advance
STATEMENT
1. Under the above contract our client purchased [description and quantity of goods] from you. The price is [amount and currency]; the delivery term is [Incoterms rule and place] and the delivery date is [date / …. days after payment].
2. In accordance with the contract, our client paid [the full price / the advance payment] of [amount and currency] on [date] through [bank] to your account [bank name and account number] stated in the contract and in your invoice dated [date]. The remittance advice is enclosed.
3. The agreed delivery date of [date] has passed, but the goods have not been delivered and no transport document has been sent. In your messages dated [date] and [date] you referred to [seller’s explanation] as the reason for the delay, without giving a delivery date.
4. Under Articles 30 and 33 of the United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods (CISG), which governs the contract, you are bound to deliver the goods on the agreed date and to hand over the documents relating to them. Pursuant to Article 47(1) of the CISG, our client hereby fixes an additional period until [date] for you to deliver the goods and hand over the documents [consisting of the bill of lading, commercial invoice, certificate of origin and packing list].
5. Within this period, please inform our client in writing of the date of shipment and the vessel or means of transport, and send a copy of the transport document issued by the carrier.
6. If the goods are not delivered within the additional period, or if you declare that you will not deliver within that period, our client will exercise its right to declare the contract avoided under Article 49(1)(b) of the CISG and will notify you separately. In that case, the refund of the price paid, together with interest from the date of payment, and compensation for all losses of our client will be claimed from you (CISG Articles 74, 81 and 84). Our client’s right to claim damages for the delay already incurred is reserved (CISG Article 47(2)).
7. This notice is without prejudice to all other rights of our client under the contract and the applicable law. Any change to the contract, including any notice concerning your bank details, will be valid only if made by a signed letter and confirmed in writing by our client.
CONCLUSION
You are requested to deliver the goods and hand over the documents by [date]; failing which the contract will be avoided and the refund of the price with interest and compensation for all losses will be claimed from you. [Date]
Counsel for the Buyer
Att. [Name SURNAME]
Sona Erdirme ve Bedel İadesi Bildirimi Örneği
Ek süre teslim yapılmadan dolduğunda gönderilecek kısa bildirim aşağıdadır. Sona erdirme ancak bu bildirimle hüküm doğurur (CISG m.26). Satıcı yurt dışındaysa aynı metin İngilizce olarak da gönderilmelidir; İngilizce karşılığı bu örneğin altındadır.
SÖZLEŞMENİN SONA ERDİRİLMESİ VE BEDEL İADESİ TALEBİ
GÖNDEREN : [İthalatçı şirketin unvanı], [adres]; vekili Av. [Ad SOYAD], [adres]
MUHATAP : [Satıcı şirketin unvanı], [adres], [e-posta]
KONU : [Tarih] tarihli, [no] numaralı sözleşmenin sona erdirilmesi ve ödenen bedelin faiziyle iadesi talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. [Tarih] tarihli bildirimimizle, malı teslim etmeniz için CISG’nin 47. maddesinin 1. fıkrası uyarınca [tarih] tarihine kadar ek süre verilmiştir. Bu süre teslim yapılmadan dolmuştur. [Satıcı teslim etmeyeceğini bildirdiyse: [Tarih] tarihli yazınızla malı teslim etmeyeceğinizi bildirdiniz.]
2. Müvekkil, CISG’nin 49. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendi [ve (a) bendi] uyarınca yukarıdaki sözleşmeyi bu bildirimle sona erdirmektedir.
3. CISG’nin 81. maddesinin 2. fıkrası uyarınca müvekkilin [tarih] tarihinde ödediği [tutar ve para birimi] tutarındaki bedelin, aynı Antlaşmanın 84. maddesinin 1. fıkrası uyarınca ödeme tarihinden itibaren işleyecek faiziyle birlikte [tarih] tarihine kadar müvekkilin [banka adı, IBAN ve SWIFT kodu] hesabına iade edilmesini talep ederiz.
4. Müvekkilin [ikame alım farkı / müşterisine ödediği gecikme cezası / transfer ve banka masrafları] olarak uğradığı [tutar] tutarındaki zarar, belgeleriyle birlikte ayrıca bildirilecek ve sizden istenecektir (CISG m.74, 75).
5. Belirtilen tarihe kadar iade yapılmazsa müvekkil, [sözleşmede gösterilen tahkim yoluna / yetkili mahkemeye] başvuracak, Türkiye’de ve diğer ülkelerde bulunan malvarlığınız ve alacaklarınız üzerine ihtiyati haciz ve benzeri koruma tedbirleri isteyecektir. Bu bildirim müvekkilin diğer haklarından feragat ettiği anlamına gelmez.
SONUÇ
Sözleşmenin sona erdirildiğini bildirir, ödenen bedelin faiziyle birlikte [tarih] tarihine kadar iadesini talep ederiz. [Tarih]
Alıcı Vekili
Av. [Ad SOYAD]
NOTICE OF AVOIDANCE AND DEMAND FOR REFUND
FROM : [Buyer’s name], [address]; represented by Att. [Name SURNAME], [address]
TO : [Seller’s name], [address], [e-mail]
SUBJECT : Avoidance of contract no. [….] dated [date] and refund of the price with interest
STATEMENT
1. By our notice dated [date], an additional period until [date] was fixed under Article 47(1) of the CISG for you to deliver the goods. That period has expired without delivery. [If the seller refused: By your letter dated [date] you declared that you will not deliver the goods.]
2. Our client hereby declares the above contract avoided pursuant to Article 49(1)(b) [and (a)] of the CISG.
3. Under Article 81(2) of the CISG, please refund the price of [amount and currency] paid by our client on [date], together with interest from the date of payment under Article 84(1), to our client’s account [bank name, IBAN and SWIFT code] by [date].
4. Our client’s losses of [amount], consisting of [the difference in price of the substitute purchase / delay penalties paid to its customer / transfer and bank charges], will be notified separately with supporting documents and claimed from you (CISG Articles 74 and 75).
5. If the refund is not made by that date, our client will commence [arbitration under the contract / proceedings before the competent court] and will apply for attachment and other interim measures over your assets and receivables in Türkiye and elsewhere. This notice is without prejudice to all other rights of our client.
CONCLUSION
The contract is hereby avoided, and you are requested to refund the price with interest by [date]. [Date]
Counsel for the Buyer
Att. [Name SURNAME]
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Satış sözleşmesi, proforma fatura veya sipariş teyidi; teslim tarihi, teslim şekli, uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözüm hükümleri
- Ödemenin transfer dekontu, banka SWIFT mesajı ve ödemenin izlendiği takip kayıtları
- Satıcının banka bilgilerini bildirdiği bütün yazılar; hesap değişikliği varsa o e-posta ve teknik başlık bilgileri
- Satıcıyla bütün yazışmalar; teslim tarihine ve gecikme gerekçelerine ilişkin mesajlar
- Varsa konşimento veya diğer taşıma belgeleri ve taşıyandan alınan yükleme teyidi
- Satıcının ülkesindeki ticaret sicili kaydı ve şirket bilgileri
- Avans teminat mektubu, akreditif veya nakliyat sigortası poliçesi
- Gönderilen ek süre ve sona erdirme bildirimleri ile gönderim kayıtları
- Zarar belgeleri: ikame alım faturaları, müşteriye ödenen cezalar, masraf faturaları
- Dolandırıcılık varsa bankaya yapılan geri çağırma talebi ve savcılık başvurusu
Sık Yapılan Hatalar
- “En kısa zamanda” demekle yetinmek. Ek süre belirli bir tarih olarak yazılmalıdır (CISG m.47/1).
- Ek süre dolduktan sonra sona erdirme bildirimi göndermemek. Sona erdirme bildirimle hüküm doğurur (m.26).
- Satıcı sorunlu görünürken kalan taksitleri ödemeye devam etmek. Ödeme durdurulabilir ve bu durum hemen bildirilmelidir (m.71/1, 71/3).
- Mal geç geldiğinde sessiz kalmak. Geç teslimde sona erdirme hakkı teslimi öğrendikten sonra makul sürede kullanılmazsa kaybedilir (m.49/2-a).
- Yolda kaybolan mal için satıcıyla uğraşmak. FOB, CFR ve CIF’te hasar yüklemeyle alıcıya geçer; talep taşıyana ve sigortacıya yöneltilir (m.66, 67).
- E-postayla gelen hesap değişikliğini teyit etmeden ödemek. Satıcıya ulaşmayan ödeme kural olarak bedel borcunu sona erdirmez (m.57).
- Dolandırıcılığı fark edince bankaya ve savcılığa geç başvurmak. Türkiye’deki hesaplarda askıya alma kırk sekiz saatle sınırlıdır (CMK m.128/A).
- Mücbir sebep yazısını kabul edip iade istememek. Mücbir sebep satıcıyı yalnızca tazminattan kurtarır; iade hakkı devam eder (m.79/5).
- Zararı azaltmamak. İkame mal aranmazsa artan zarar istenemeyebilir (m.77).
- Teminat mektubunun süresini kaçırmak. Son geçerlilik tarihinden sonra talep hakkı düşer.
Hukukçular Evi Ön Ödemeli İthalat Uyuşmazlıklarında Ne Yapar?
Sözleşmeyi, ödeme kayıtlarını, yazışmaları ve varsa taşıma belgelerini birlikte inceleyerek malın neden gelmediğini, uygulanacak hukuku, teslimin ve hasarın kime ait olduğunu ve ithalatçının hangi hakları hangi sırayla kullanacağını ortaya koyuyoruz. Satıcıya ek süre ve sona erdirme bildirimlerini Türkçe ve İngilizce hazırlıyor, avans teminat mektubu varsa talebi süresinde ve kurallara uygun biçimde yapıyoruz.
Ödenen bedelin faiziyle iadesi ve zararın tazmini için tahkim veya dava sürecini yürütüyor, satıcının Türkiye’deki malvarlığı veya Türkiye’deki müşterilerinden alacakları üzerine ihtiyati haciz istiyoruz. Ödeme dolandırıcı bir hesaba gittiyse bankaya yapılacak başvuruyu ve savcılık sürecini aynı gün başlatıyoruz. Yurt dışında işlem gereken dosyalarda o ülkedeki hukukçularla birlikte çalışıyoruz.
Dosyanız için sözleşmeyi, transfer dekontunu ve satıcıyla yazışmalarınızı 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz. Ödemenin dolandırıcı bir hesaba gittiğinden şüpheleniyorsanız saatler önemlidir; hemen arayın.
İlgili Rehberler
- Yabancı Şirketin Türkiye’deki Malvarlığına İhtiyati Haciz: Yetki, Tahkim Şartı, Teminat ve Dilekçe Örnekleri
- İhracat ve İthalat Uyuşmazlıkları Merkezi: Ödenmeyen Bedel, Ayıplı Mal, Akreditif, Tahkim ve Tenfiz
- Yurt Dışından İthal Edilen Mal Ayıplı veya Eksik Çıktı: Ayıp Bildirimi, Bedel İndirimi, İade ve Tazminat
- Yurt Dışındaki Alıcı Mal Bedelini Ödemiyor: Ek Süre İhtarı, Faiz, İhtiyati Haciz ve İhtarname Örneği
- Akreditif Belgeleri Reddedildi: Rezerv, Ret Bildirimi, Beş Banka İş Günü ve Feragat
- Vesaik Mukabili Satışta Alıcı Belgeleri Bankadan Çekmiyor
- Yurt Dışındaki Teminat Mektubu ve Kontrgaranti: Uzat ya da Öde, Tedbir
- Taşımada Hasar Gören veya Kaybolan Ticari Yük: Nakliyat Sigortası mı, Taşıyıcı mı Öder?
- Taşıma ve Deniz Ticareti Uyuşmazlıkları Merkezi
- Külçe Altın, Altın Tozu veya Elmas İçin Ön Ödeme Yaptım, Mal Gelmedi ya da Sahte Çıktı
- Hesap Ele Geçirme: Bilişim Yoluyla Hırsızlık mı, Nitelikli Dolandırıcılık mı?
- Param Geri Gelir mi? İlk 48 Saat ve CMK m.128/A
- Şirketin Yurt Dışı Transferi Muhabir Bankada Durduruldu
- Vadeli İthalatta KKDF Ek Tahakkuku ve Peşin Ödemenin İspatı
- Ticari Alacakların Tahsili, İcra Takibi ve İhtiyati Haciz
- Tahkim Rehberi: Tahkim Şartı, Hakem Kararı ve Tenfiz
- Ticaret Hukuku Rehberi
Sıkça Sorulan Sorular
Yurt dışındaki satıcıya ön ödeme yaptım, mal gelmedi; ilk ne yapmalıyım?
Önce ödemenin sözleşmede gösterilen satıcı hesabına gidip gitmediğini bankanızdan kontrol edin; farklı bir hesaba gittiyse aynı gün geri çağırma isteyin ve savcılığa başvurun. Ödeme doğru hesaba gittiyse satıcıya teslim için belirli bir tarih içeren yazılı ek süre verin (CISG m.47/1). Yazışmaları ve belgeleri güvenceye alın, satıcı yükleme yaptığını söylüyorsa konşimentoyu taşıyandan doğrulayın.
Satıcıya ne kadar ek süre vermeliyim?
Antlaşma yalnızca “makul uzunlukta” bir süre ister (CISG m.47/1). Süre; malın türüne, üretimin durumuna ve taşıma süresine göre belirlenir. Ek süre belirli bir tarih olarak yazılmalıdır. Ek süre boyunca satıcı ifa etmeyeceğini bildirmedikçe başka bir yola başvurulamaz, ama gecikme tazminatı hakkı saklıdır (m.47/2).
Ek süre doldu; sözleşme kendiliğinden sona erer mi?
Hayır. Satıcı ek süre içinde teslim etmezse alıcı sözleşmeyi sona erdirebilir (m.49/1-b), ancak sona erdirme karşı tarafa bildirimle hüküm doğurur (m.26). Ek süre dolduktan sonra ayrı bir sona erdirme bildirimi gönderilmelidir.
Ödediğim parayı faiziyle geri alabilir miyim?
Evet. Sözleşmeyi sona erdiren alıcı ödediği bedelin iadesini isteyebilir (CISG m.81/2); bedeli iade etmekle yükümlü satıcı, bedelin ödendiği tarihten itibaren faiz de öder (m.84/1). Faiz oranı sözleşmede yoksa uygulanacak iç hukuka göre belirlenir; Türk hukukunda yabancı para borcunda 3095 sayılı Kanun m.4/a uygulanır.
Mal yüklenmiş ama gemide kaybolmuş; satıcıdan paramı isteyebilir miyim?
Teslim şekline bağlıdır. FOB, CFR veya CIF satışta hasar mal gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer; hasar geçtikten sonra malın kaybolması, satıcının fiil veya ihmalinden kaynaklanmadıkça alıcıyı bedel borcundan kurtarmaz (CISG m.66, 67). Bu durumda talep taşıyana ve sigortacıya yöneltilir. DAP, DPU veya DDP satışta ise mal varış yerine ulaşmadıkça satıcı teslim etmiş sayılmaz.
Satıcı mücbir sebep olduğunu söylüyor; parayı iade etmek zorunda değil mi?
Mücbir sebep satıcıyı yalnızca tazminattan kurtarır; alıcının sözleşmeyi sona erdirme ve bedelin iadesini isteme hakkını ortadan kaldırmaz (CISG m.79/5). Ayrıca satıcı engelin kontrolü dışında olduğunu, önceden hesaba katılamayacağını ve aşılamayacağını ispat etmeli ve engeli makul sürede bildirmelidir (m.79/1, 79/4).
Kalan taksitleri ödemek zorunda mıyım?
Satıcının ifa yeteneğindeki ciddi bir eksiklik veya tutumu nedeniyle borçlarının önemli bir kısmını yerine getirmeyeceği anlaşılıyorsa kalan ödemeler durdurulabilir (CISG m.71/1). Durdurma derhâl satıcıya bildirilmeli; satıcı yeterli güvence verirse ödemeye devam edilmelidir (m.71/3).
Ödemeyi e-postayla bildirilen yeni hesaba yaptım, satıcı parayı almadığını söylüyor; ne yapmalıyım?
Bankanızdan ödemenin geri çağrılmasını hemen isteyin ve savcılığa başvurun. Para Türkiye’deki bir hesaba gittiyse banka hesabı kırk sekiz saate kadar askıya alabilir ve paraya el konulabilir (CMK m.128/A). Bilişim sistemlerinin veya bankaların araç olarak kullanıldığı dolandırıcılık nitelikli dolandırıcılıktır (TCK m.158/1-f). Satıcıya ulaşmayan ödeme kural olarak bedel borcunu sona erdirmez (CISG m.57); zararın kime ait olacağı uygulanacak hukuka ve olayın özelliklerine göre değerlendirilir.
Satıcıya Türkiye’de dava açabilir miyim?
Sözleşmede tahkim veya yabancı mahkeme yetkisi kararlaştırılmışsa kural olarak o yol izlenir (MÖHUK m.47). Aksi hâlde Türk mahkemesinin yetkisi iç hukuktaki yetki kurallarına göre belirlenir (MÖHUK m.40); sözleşmeden doğan davalar ifa yeri mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10). CISG bedelin nerede iade edileceğini açıkça düzenlemez; CISG Danışma Konseyinin 9 numaralı Görüşüne göre bedel alıcının işyerinde iade edilir, Türk hukuku uygulanıyorsa da para borcu alacaklının yerleşim yerinde ifa edilir (TBK m.89/1). Bu iki dayanak ithalatçının kendi işyerindeki mahkemede dava açmasını destekler; hukuk seçimi yoksa satıcının yetki itirazında bulunması beklenmelidir. Türkiye’de alınan kararın satıcının ülkesinde tenfiz edilip edilemeyeceği de baştan düşünülmelidir.
Satıcının Türkiye’de malı yok; yine de ihtiyati haciz isteyebilir miyim?
Yabancı tedarikçinin Türkiye’deki diğer müşterilerinden olan alacakları da haczedilebilir; haciz ihbarnamesi tebliğ edilen üçüncü kişi borcunu artık yalnızca icra dairesine ödeyebilir (İİK m.89/1). Borçlunun Türkiye’de belirli bir yerleşim yeri yoksa vadesi gelmemiş alacak için de ihtiyati haciz istenebilir (İİK m.257/2-1). Haciz haksız çıkarsa zarardan sorumlu olunur ve kural olarak teminat gösterilir (m.259).
Avans teminat mektubum var; nasıl nakde çeviririm?
Mektubun metnine ve tabi olduğu kurala bakılır. URDG 758’e tabi mektupta talep, satıcının temel ilişkiden doğan borçlarını hangi bakımdan ihlal ettiğini belirten bir beyanla desteklenmelidir (URDG 758 m.15/a); banka talebi beş iş günü içinde inceler (m.20/a). Talep, mektubun son geçerlilik tarihinden önce yapılmalıdır.
Türk hukuku uygulanıyorsa farklı olan nedir?
Teslim için belirli bir süre konulmuş ticari satışlarda satıcı temerrüde düşerse alıcının ifadan vazgeçip zararının giderilmesini istediği kabul edilir; malı hâlâ isteyen alıcı sürenin bitiminde bunu hemen bildirmelidir (TBK m.212/2-3). Diğer hâllerde ihtar, süre verilmesi ve seçimlik haklar TBK m.117, 123-125 hükümlerine göre kullanılır; ikame alım farkı TBK m.213’e göre istenir.
Ödenen avans muhasebede ve vergide nasıl izlenir?
Mal gelmeden yapılan ödeme sipariş avansı olarak izlenir. Satıcıya karşı dava açılmış veya icra takibi başlatılmışsa alacak için şüpheli alacak karşılığı ayrılabilir (VUK m.323). Mal sonradan gelir ve bedelin bir kısmı gümrük beyannamesinin tescilinden sonra ödenirse KKDF doğabileceğinden ödeme şekli beyannamede gerçeğe uygun gösterilmelidir.
Kaynakça
- Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (Viyana, 11 Nisan 1980); katılmanın uygun bulunduğuna dair 02.04.2009 tarihli ve 5870 sayılı Kanun.
- Milletlerarası Ticaret Odası (ICC), Talep Üzerine Ödenecek Garantiler İçin Yeknesak Kurallar, 2010 Revizyonu (URDG 758); Incoterms 2020.
- CISG Danışma Konseyi (CISG Advisory Council), 9 numaralı Görüş: Sözleşmenin Sona Erdirilmesinin Sonuçları (raportör Prof. Michael Bridge); Landgericht Giessen (Almanya), 17.12.2002; Cour d’appel de Paris (Fransa), 14.01.1998.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu; 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun.
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu; 7201 sayılı Tebligat Kanunu.
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu; 213 sayılı Vergi Usul Kanunu.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu.
- Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu Hakkında 88/12944 sayılı Karar.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, ödeme kayıtları, teslim şekli ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Yurt dışındaki satıcıya ödediniz, mal gelmedi mi? Birlikte değerlendirelim
Ek süre ve sona erdirme bildirimi, bedelin faiziyle iadesi, teminat mektubu talebi ve ihtiyati haciz için sözleşme, transfer dekontu ve yazışmalarla hemen arayın.
Süreyi kaçırmayın
Dolandırıcılıkta Türkiye’deki hesabın askıya alınması için kırk sekiz saat, ihtiyati hacizden sonra takip veya dava için yedi gün, mal geç geldiyse sona erdirme için makul süre. Ödemeniz yanlış hesaba gittiyse aynı gün arayın. Telefon: 0554 648 37 15.


