Yurt dışındaki işveren teminat mektubunu nakde çevirmek istediğinde para, çoğu dosyada Türkiye’deki bankanın yabancı bankaya verdiği kontrgarantiden çıkar; bu nedenle ödemeyi durdurmanın Türkiye’deki yolu, Türk bankasının kontrgaranti kapsamında ödeme yapmasını ihtiyati tedbirle önletmektir. Teminat mektubu ve kontrgaranti, asıl sözleşmeden bağımsız garanti taahhütleridir (Yargıtay İBK 13.12.1967, E.1966/16, K.1967/7); bu nedenle tedbir, işveren ile müteahhit arasındaki olağan bir tartışmaya değil, ödeme talebinin açıkça hakkın kötüye kullanılması olduğunu gösteren belgelere dayanmalıdır (TMK m.2/2). Talep eden haklılığını yaklaşık olarak ispat eder ve kural olarak teminat gösterir (HMK m.390/3, m.392). Tahkim şartı tedbir istemeye engel değildir; tahkim yeri yurt dışında olsa da Türk mahkemesinden tedbir istenebilir (4686 sayılı Kanun m.1/3 ve m.6). Mektup veya kontrgaranti ICC’nin Talep Garantileri Hakkında Yeknesak Kuralları’na (URDG 758) tabiyse, garantör banka talebi beş iş günü içinde inceler ve “uzat ya da öde” talebinde ödemeyi en fazla 30 takvim günü askıya alabilir.
Bu rehber, yurt dışında iş yapan ve işveren lehine teminat mektubu verdirmiş Türk müteahhitler, ihracatçılar ve onların finans ekipleri için yazıldı. Mektubun Türk bankasının kontrgarantisiyle yabancı bir banka tarafından düzenlendiği yapıda ödeme talebinin hangi sırayla geldiğini, URDG 758 kurallarının bankalara hangi süreleri ve yükümlülükleri yüklediğini, Türkiye’de ihtiyati tedbirin hangi belgelerle, hangi mahkemeden ve hangi sürelerde istendiğini, kararın yurt dışında ne işe yaradığını, “uzat ya da öde” talebine, iade edilmeyen mektuba ve nakde çevrilen mektuba karşı neler yapılacağını kanun maddeleriyle anlatır. Sayfanın sonunda bir ihtiyati tedbir talep dilekçesi örneği yer alır. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.128, 502, 506 ve 510; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.6, 10, 14, 389-399; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.1, 3, 6 ve 10; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.24, 40 ve 50; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.257; Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları (13.12.1967, E.1966/16, K.1967/7; 11.06.1969, E.1969/4, K.1969/6); Yargıtay İçtihatları Birleştirme Hukuk Genel Kurulu, 27.12.2017, E.2016/1, K.2017/6; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 22.03.2022, E.2019/201, K.2022/354; Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 12.10.2022, E.2022/3529, K.2022/4699; Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 05.07.1996, E.1996/1255, K.1996/5043; ICC Talep Garantileri Hakkında Yeknesak Kurallar (URDG 758) m.1, 5, 15, 16, 20, 23, 24, 25, 26, 34 ve 35.
Yazı 16 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat metinleri esas alınarak hazırlanmıştır. URDG 758, Milletlerarası Ticaret Odası’nın telif hakkına tabi bir metnidir; burada yalnızca madde numaralarıyla ve kendi ifademizle anılmıştır. Bu kurallar, ancak mektup veya kontrgaranti metninde bunlara tabi olunduğu açıkça yazılmışsa uygulanır; bakılacak ilk belge sizin mektubunuzun ve kontrgarantinizin metnidir.
Yurt dışında iş alan müteahhit, teklif aşamasında geçici, sözleşme imzalanırken kesin, avans alırken de avans teminat mektubu vermek zorunda kalır. İşveren çoğu zaman Türk bankasının mektubunu doğrudan kabul etmez; kendi ülkesindeki, tanıdığı bir bankanın mektubunu ister. Bu durumda Türk bankası o ülkedeki bankaya bir kontrgaranti verir, yerel banka da buna güvenerek işverene mektubu düzenler. Müteahhit, bu iki banka işleminin hiçbirinde taraf değildir, ama bütün riskin sonunda dayandığı yer onun Türkiye’deki kredi limiti ve hesaplarıdır.
Uyuşmazlık çıktığında işveren yerel bankaya ödeme talebi gönderir. Yerel banka işverene öder ve aynı gün Türk bankasından kontrgaranti tutarını ister. Türk bankası ödediği anda müteahhide rücu eder. Bu zincir birkaç iş günü içinde tamamlanabilir. Müteahhidin elinde iki imkân vardır: zincirin Türkiye’deki halkasını, yani Türk bankasının ödemesini tedbirle durdurmak ve bankaların talebi kendi kurallarına göre gerçekten incelemesini sağlamak. İkisi de hız ister ve ikisi de belgeye dayanır.
Yurt Dışı Teminat Mektubu Nasıl Kurulur? Doğrudan Mektup ve Kontrgaranti
Yurt dışı işlerde teminat iki biçimde verilir. Doğrudan yapıda Türk bankası mektubu yabancı işverene kendisi düzenler; işveren ödeme talebini doğrudan Türk bankasına gönderir. Dolaylı yapıda ise Türk bankası yabancı bankaya kontrgaranti verir, yabancı banka da işverene kendi mektubunu düzenler. Uygulamada kamu idareleri ve büyük işverenler çoğunlukla ikinci yapıyı ister. Türkçe uygulamada mektubu yaptıran müteahhide “lehtar”, mektubun verildiği işverene “muhatap” denir; URDG 758’in İngilizce metninde ise müteahhit “applicant” veya “instructing party”, işveren “beneficiary” olarak geçer. Bu yazıda karışıklık olmaması için taraflar müteahhit, işveren, Türk bankası ve yabancı banka olarak anılmıştır.
Kontrgarantili yapıda dört ilişki ve ödeme yönü
| İlişki | Taraflar | Ödeme talebi kime gelir | Uyuşmazlıkta bakılacak metin |
|---|---|---|---|
| Asıl sözleşme | İşveren ile müteahhit | Ödeme talebi bu ilişkiden doğan iddiaya dayanır | Sözleşmenin uygulanacak hukuk ve tahkim hükümleri |
| Teminat mektubu | Yabancı banka ile işveren | İşveren yabancı bankaya başvurur | Mektup metni ve mektubun tabi olduğu hukuk |
| Kontrgaranti | Türk bankası ile yabancı banka | Yabancı banka Türk bankasına başvurur | Kontrgaranti metni; URDG 758’e tabiyse kuralların 34. ve 35. maddeleri |
| Gayrinakdi kredi | Müteahhit ile Türk bankası | Türk bankası ödedikten sonra müteahhide rücu eder | Genel kredi sözleşmesi ve kontrgaranti talimatı |
Bu yapının hukuki niteliği Türk hukukunda yerleşmiştir. Yargıtay’ın 13.12.1967 tarihli (E.1966/16, K.1967/7) ve 11.06.1969 tarihli (E.1969/4, K.1969/6) içtihadı birleştirme kararları teminat mektubunu kefalet değil, garanti sözleşmesi olarak nitelendirmiştir. Kanuni dayanak, üçüncü bir kişinin fiilini başkasına karşı üstlenenin, bu fiilin gerçekleşmemesinden doğan zararı gidermekle yükümlü olduğunu söyleyen hükümdür (TBK m.128/1). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da bankanın sorumluluğunun fer’i değil, asıl borçtan bağımsız ve asli bir borç olduğunu tekrarlamıştır (22.03.2022, E.2019/201, K.2022/354). Kontrgaranti de aynı nitelikte bağımsız bir taahhüttür: Türk bankası, yabancı bankanın mektubu kapsamında ödeme yapmak zorunda kalması riskini üstlenir. URDG 758 bu bağımsızlığı açıkça kurala bağlar (m.5): mektup asıl sözleşmeden, kontrgaranti de hem asıl sözleşmeden hem de dayandığı mektuptan bağımsızdır.
Ödeme Talebi Hangi Sırayla Gelir? Zincirin Takvimi
Aşağıdaki tablo, mektup ve kontrgarantinin URDG 758’e tabi olduğu tipik bir dosyada ödeme talebinin bankalar arasında nasıl ilerlediğini gösterir. Kurallara tabi olmayan mektuplarda süreler, mektubun ve kontrgarantinin kendi metnine ve tabi oldukları hukuka göre belirlenir.
URDG 758’e tabi kontrgarantili yapıda ödeme zinciri
| Aşama | Ne olur | Kural |
|---|---|---|
| İşverenin talebi | İşveren yabancı bankaya yazılı ödeme talebi sunar; talebe müteahhidin asıl sözleşmeden doğan hangi yükümlülüğü ihlal ettiğini belirten bir beyan eşlik eder | URDG 758 m.15(a) |
| Müteahhide bilgi | Yabancı banka talebi gecikmeksizin Türk bankasına, Türk bankası da gecikmeksizin müteahhide bildirir | URDG 758 m.16 |
| Yabancı bankanın incelemesi | Talebin mektuba uygun olup olmadığı, sunumu izleyen günden itibaren en fazla beş iş günü içinde incelenir | URDG 758 m.20 |
| Kontrgaranti talebi | Yabancı banka Türk bankasından kontrgaranti tutarını ister; talebe, kendisine mektup kapsamında uygun bir talep sunulduğunu belirten beyan eşlik eder | URDG 758 m.15(b) |
| Türk bankasının incelemesi | Türk bankası da beş iş günü içinde inceler; uygun bulmazsa bütün uyumsuzlukları gösteren ret bildirimini aynı süre içinde gönderir | URDG 758 m.20 ve 24 |
| Ödeme ve rücu | Türk bankası öder ve genel kredi sözleşmesine göre müteahhide rücu eder | TBK m.128; genel kredi sözleşmesi |
Bu takvimin müteahhit için iki sonucu vardır. Birincisi, tedbir başvurusu için kullanılabilecek süre çok kısadır; yabancı bankanın talebi Türk bankasına ulaştığında Türk bankasının en fazla beş iş günü vardır. Uygulama kılavuzlarında, ödemeyi yasaklayan bir mahkeme kararının da bankanın bu beş iş günlük inceleme süresini uzatmadığı belirtilmektedir. Tedbir kararı, ödeme yapılmadan önce Türk bankasına tebliğ edilmiş olmalıdır. İkincisi, URDG 758 m.16 gereği müteahhit, talebi öğrenen ilk kişilerden biridir. Türk bankasından gelen bilgi yazısı, tedbir başvurusunun başladığı andır.
URDG 758: Bankaları Bağlayan Kurallar
Milletlerarası Ticaret Odası’nın Talep Garantileri Hakkında Yeknesak Kuralları’nın 2010 revizyonu (URDG 758), uluslararası teminat mektuplarında en sık atıf yapılan kurallar dizisidir. Kurallar, bir mektubun veya kontrgarantinin metninde bunlara tabi olunduğu açıkça belirtildiğinde uygulanır (m.1/a). Kanun değildir; ancak mektubun tabi olduğu hukukun emredici hükümleri saklı kalmak kaydıyla, tarafların sözleşmesinin parçası olarak bağlayıcıdır. Müteahhit bakımından önemli kurallar şunlardır.
URDG 758’de müteahhidi doğrudan ilgilendiren kurallar
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Uygulama alanı | Mektup veya kontrgaranti kurallara tabi olduğunu açıkça belirtmelidir | m.1(a) |
| Bağımsızlık | Mektup asıl ilişkiden, kontrgaranti hem asıl ilişkiden hem mektuptan bağımsızdır | m.5 |
| Talebin içeriği | Lehtarın talebine, borçlunun asıl ilişkiden doğan hangi yükümlülüğünü ihlal ettiğini belirten bir beyan eşlik eder; mektup bu şartı açıkça kaldırabilir | m.15(a) |
| Kontrgaranti talebi | Kontrgaranti talebine, garantöre mektup kapsamında uygun bir talep sunulduğunu belirten beyan eşlik eder | m.15(b) |
| Bilgi verme | Garantör talebi talimat verene veya kontrgarantöre, kontrgarantör de talimat verene gecikmeksizin bildirir | m.16 |
| İnceleme süresi | Sunumu izleyen günden itibaren en fazla beş iş günü | m.20 |
| Uzat ya da öde | Garantör ödemeyi en fazla 30 takvim günü askıya alabilir; askıya almak zorunda değildir | m.23 |
| Ret bildirimi | Uygun olmayan talep reddedilirse bütün uyumsuzluklar beş iş günü içinde bildirilir; bildirilmezse garantör uyumsuzluğu ileri süremez | m.24 |
| Sona erme | Mektup, iade edilsin edilmesin, süresinin dolmasıyla sona erer; süre veya sona erme olayı hiç belirtilmemişse düzenlenmesinden üç yıl sonra sona erer | m.25(b) ve (c) |
| Mücbir sebep | Sunum mücbir sebeple engellenirken süresi dolan mektup ve kontrgaranti 30 takvim günü uzar | m.26 |
| Uygulanacak hukuk | Aksi kararlaştırılmadıkça mektup garantörün, kontrgaranti kontrgarantörün işyerinin bulunduğu yer hukukuna tabidir | m.34 |
| Yetkili mahkeme | Aksi kararlaştırılmadıkça aynı ölçütle belirlenen yer mahkemesi | m.35 |
Tablodaki kuralların ikisi müteahhit için özellikle önemlidir. Birincisi m.15(a)’daki beyan şartıdır. İşverenin talebi, müteahhidin hangi yükümlülüğü ihlal ettiğini belirtmiyorsa ve mektup bu şartı kaldırmamışsa talep uygun değildir. Bazı işverenler mektup metnine bu şartı kaldıran bir ibare koydurur; sözleşme müzakeresinde bu ibarenin kabul edilmemesi, ileride haksız taleplere karşı ilk savunma hattıdır. İkincisi m.24’teki ret bildirimi kuralıdır. Türk bankası yabancı bankanın talebini uygun bulmazsa bunu beş iş günü içinde, bütün uyumsuzlukları göstererek bildirmek zorundadır; bildirmezse uyumsuzluğu sonradan ileri süremez. Müteahhidin kendi bankasıyla aynı gün temas kurması bu yüzden önemlidir.
İşveren bazen teminat mektubu yerine teminat akreditifi (stand-by L/C) ister. Bu belgeler çoğunlukla Milletlerarası Ticaret Odası’nın ISP98 kurallarına tabi tutulur. Kurallar dizisi değişse de mantık aynıdır: banka belgeye bakar, asıl sözleşmeye bakmaz.
Kontrgarantiye Hangi Hukuk Uygulanır, Hangi Mahkeme Bakar?
Teminat zincirindeki her halka ayrı bir hukuka tabi olabilir. Asıl sözleşme çoğu zaman işin yapıldığı ülkenin hukukuna, yabancı bankanın mektubu o bankanın ülkesinin hukukuna tabidir. Türk bankasının verdiği kontrgaranti ise çoğu dosyada Türk hukukuna tabidir. Bunun iki dayanağı vardır.
Kontrgaranti URDG 758’e tabiyse ve metinde başka bir hukuk seçilmemişse, kontrgaranti kontrgarantörün, yani Türk bankasının kontrgarantiyi düzenleyen şubesinin veya işyerinin bulunduğu yer hukukuna tabidir (m.34); yetkili mahkeme de aynı ölçütle belirlenir (m.35). Kurallara tabi değilse ve hukuk seçimi yapılmamışsa Türk mahkemesi 5718 sayılı Kanunun 24. maddesini uygular. Bu hükme göre ticari faaliyet gereği kurulan sözleşmelerde en sıkı ilişkili hukuk, karakteristik edim borçlusunun işyeri hukukudur (m.24/4). Kontrgarantide karakteristik edim, ödeme taahhüdünü üstlenen bankanın edimidir.
Bu durumun müteahhit için anlamı şudur: Türk bankasının kontrgaranti kapsamında ödeme yapıp yapmayacağı, çoğu dosyada Türk hukukuna ve Türk mahkemelerinin yetkisine tabi bir sorudur. Yabancı bankanın işverene ödeme yapıp yapmayacağı ise o ülkenin hukukuna ve mahkemelerine tabidir. Türkiye’den alınan bir tedbir kararı ikinci soruyu çözmez, ama birinci soruyu doğrudan etkiler.
Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları belirler (5718 sayılı Kanun m.40). Genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6/1); sözleşmeden doğan davalar sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10) ve bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda o şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m.14/1). Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, Türk bankasının kontrgarantisine dayanılarak yabancı bir bankaca düzenlenen ve ihracat tamamlandığı hâlde yabancı alıcının iade etmediği teminat mektubunun hükümsüzlüğünün tespitine ilişkin Türkiye’de açılan davada verilen kararı onamış, bankanın karar düzeltme istemini reddetmiştir (05.07.1996, E.1996/1255, K.1996/5043). Karar oyçokluğuyla verilmiştir; karşı oyda, önce yurt dışındaki taraflara karşı yol izlenmesi gerektiği ve Türk kararının o ülkede tenfizinin uzun sürebileceği vurgulanmıştır. Bu ayrılık, bugün de dosya stratejisinin merkezindedir.
Türkiye’de Tedbir Hangi Durumda Verilir?
Mektubun ve kontrgarantinin bağımsız olması, ödemenin hiçbir koşulda durdurulamayacağı anlamına gelmez. Herkes haklarını kullanırken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır ve bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m.2). Yargıtay uygulaması da işverenin ödeme talebinin asıl ilişki bakımından açıkça hakkın kötüye kullanılması niteliği taşıdığı durumlarda tedbir yoluna gidilebileceğini, ancak bunun likit, yani başka bir araştırmaya gerek bırakmayan delillerle gösterilmesi gerektiğini kabul eder.
İhtiyati tedbirin genel şartı, mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesidir (HMK m.389/1). Talep eden, tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (m.390/3). Kontrgaranti dosyalarında yaklaşık ispat, işverenin talebinin dayandığı riskin gerçekleşmediğini veya talebin mektubun kapsamı dışında kaldığını gösteren belgelerle sağlanır.
Kontrgaranti dosyalarında tedbir ihtimali
| Durum | Tedbir ihtimali | Neden |
|---|---|---|
| İşveren kesin kabulü imzalamış, ardından kesin teminat mektubunu nakde çevirmek istiyor | Güçlü | Mektubun güvence altına aldığı risk işverenin kendi belgesiyle ortadan kalkmıştır |
| Avans hakedişlerden tamamen mahsup edilmiş, avans teminat mektubu için talep geldi | Güçlü | Avansın geri ödendiği onaylı hakedişlerle gösterilebilir |
| Talep, mektubun süresi dolduktan sonra veya mektupta yazılı olmayan bir risk için yapılmış | Güçlü | Talep mektubun kendi şartlarına aykırıdır; bu durum çoğu zaman bankanın ret sebebidir de |
| Uyuşmazlık kurulu veya hakem heyeti, işverenin dayandığı iddiayı reddetmiş | Güçlü | Talebin dayanağı yetkili merciin kararıyla çürütülmüştür |
| İşveren, sözleşmede kararlaştırılan süre uzatımlarını onaylamış, sonra gecikme gerekçesiyle talepte bulunuyor | Orta | İşverenin kendi yazıları çelişkiyi gösterir; ancak süre hesabı tartışmaya açıktır |
| İşveren müteahhidin ayıplı iş yaptığını, müteahhit ise ayıp olmadığını ileri sürüyor | Zayıf | Sonuç bilirkişi incelemesine bağlıdır; bu, bağımsız garantide olağan bir uyuşmazlıktır |
| İşveren feshi haklı, müteahhit haksız buluyor | Zayıf | Feshin haklılığı esas yargılamanın konusudur |
Tedbir Başvurusu: Kime Karşı, Hangi Mahkemede, Hangi Sürelerle?
Tedbir dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili olan mahkemeden, dava açıldıktan sonra ise ancak asıl davanın görüldüğü mahkemeden istenir (HMK m.390/1). Asıl uyuşmazlık işveren ile müteahhit arasındadır; tedbir talebi bu nedenle işverene karşı yöneltilir. Tedbir kararının uygulanacağı kişi ise Türk bankasıdır: mahkeme, bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi zararı engelleyecek her türlü tedbire karar verebildiğinden (HMK m.391/1), Türk bankasının kontrgaranti kapsamında ödeme yapmamasına karar verebilir. Bankanın tedbir kararından etkilenen üçüncü kişi olarak tedbire itiraz hakkı vardır (HMK m.394/3).
Sözleşmede tahkim şartı bulunması bu yolu kapatmaz. Taraflardan birinin tahkim yargılamasından önce veya yargılama sırasında mahkemeden ihtiyati tedbir istemesi ve mahkemenin buna karar vermesi tahkim anlaşmasına aykırılık oluşturmaz (4686 sayılı Kanun m.6/1); bu hüküm tahkim yeri Türkiye dışında olsa da uygulanır (m.1/3). Hakem kurulu, üçüncü kişileri bağlayan tedbire karar veremeyeceğinden (m.6/2), Türk bankasının ödemesini durduracak karar yalnızca devlet mahkemesinden alınabilir. Tahkim yeri Türkiye olan uyuşmazlıklarda, Kanunda mahkemece yapılacağı belirtilen işlerde davalının yerleşim yeri, olağan oturma yeri veya işyerinin bulunduğu yer, bunlar Türkiye’de yoksa İstanbul asliye hukuk mahkemesi görevli ve yetkilidir (m.3). Tahkim yeri yurt dışındaysa Kanunun yalnızca 5. ve 6. maddeleri uygulandığından, yetkili mahkeme HMK’nın genel yetki kurallarına göre belirlenir. Kontrgarantiyi düzenleyen Türk bankası şubesinin bulunduğu yer bu değerlendirmede öne çıkar (HMK m.14/1).
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 12.10.2022 tarihli kararında (E.2022/3529, K.2022/4699) bölge adliye mahkemesi daireleri arasındaki görüş ayrılığını gidermiş ve yabancılık unsuru taşıyan, tahkime tabi bir uyuşmazlıkta Türk mahkemesinin verdiği ihtiyati tedbire karşı yapılan itirazın, tahkim yargılaması başlamış olsa da Türk mahkemesince inceleneceğine karar vermiştir.
Tedbir usulünün adımları ve süreleri
| Adım | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Talep | Tedbir sebebi ve türü açıkça belirtilir, haklılık yaklaşık olarak ispat edilir | HMK m.390/3 |
| Karşı taraf dinlenmeden karar | Hakların derhâl korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde | HMK m.390/2 |
| Teminat | Kural olarak gösterilir; talep resmî belgeye veya başkaca kesin bir delile dayanıyorsa mahkeme gerekçesini belirterek teminat almayabilir | HMK m.392/1 |
| Uygulama | Kararın tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde istenir; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar | HMK m.393/1 |
| İtiraz | Karşı taraf ve menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişi bir hafta içinde itiraz edebilir; itiraz kural olarak icrayı durdurmaz | HMK m.394 |
| Teminat karşılığı kaldırma | Aleyhine tedbir verilen taraf mahkemece kabul edilecek teminatı gösterirse tedbir değiştirilebilir veya kaldırılabilir | HMK m.395 |
| Esas hakkında başvuru | Uygulamanın istendiği tarihten itibaren iki hafta içinde; tahkim yeri Türkiye ise tahkim davası otuz gün içinde açılır | HMK m.397/1; 4686 sayılı Kanun m.10/A |
| Tedbire aykırılık | Tedbir kararına aykırı davranan, şikâyet üzerine altı aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır | HMK m.398 |
| Haksız tedbir | Haksız çıkan taraf karşı tarafın zararını tazmin eder; dava hakkı bir yılda zamanaşımına uğrar | HMK m.399 |
Tahkim yeri yurt dışında olan dosyalarda esas hakkında başvurunun hangi sürede yapılacağı sorusu ayrıca tartışılabilir; HMK m.397/1’deki iki haftalık süreyi esas alarak tahkim başvurusunu bu süre içinde yapmak güvenli yoldur. Uyuşmazlık kurulu basamağı bulunan FIDIC esaslı sözleşmelerde bu basamağın tahkim başvurusu sayılıp sayılmayacağı da tartışmalıdır; bu nedenle tedbir talebi hazırlanırken esas hakkındaki başvurunun içeriği de aynı anda planlanmalıdır.
Teminat konusu önemlidir. Mahkeme haksız çıkılması hâlinde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayabileceği zarara karşılık teminat ister; teminatın tutarı ve türü mahkemenin takdirindedir. Yüksek tutarlı mektuplarda teminat, nakit yerine başka bir bankanın teminat mektubuyla gösterilebilir. Başvurudan önce bu teminatın nasıl sağlanacağı bankayla konuşulmalıdır; aksi hâlde tedbir kararı alınır ama teminat yatırılamadığı için uygulanamaz.
Türkiye’deki özel sektör sözleşmelerinde verilen teminat mektupları için aynı usulün ayrıntıları teminat mektubunun haksız yere nakde çevrilmesi rehberimizde, genel tedbir usulü ihtiyati tedbir yazımızda, tahkimdeki görünümü ise tahkimde geçici hukuki koruma yazımızda ele alınmıştır.
Türk Mahkemesinin Kararı Yurt Dışında Ne İşe Yarar?
Türk mahkemesinin tedbir kararı yalnızca Türkiye’de uygulanır. Yabancı bankanın işverene ödeme yapmasını doğrudan engellemez. Bu nedenle kontrgarantili yapıda tedbir sonrası tipik tablo şudur: yabancı banka işverene ödeme yapar, Türk bankasından kontrgaranti tutarını ister, Türk bankası ise Türkiye’deki tedbir nedeniyle ödeyemez. Yabancı banka bu durumda Türk bankasına karşı hukuki yollara başvurabilir. Kontrgaranti URDG 758’e tabi ve Türk bankasının işyeri hukukuna bağlıysa (m.34 ve 35) bu uyuşmazlığın da Türkiye’de görülmesi beklenir.
Öğretide, Türk mahkemesinin tedbir kararının yabancı ülkede icra kabiliyeti taşımasa bile, yabancı banka bakımından talebin hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olduğunu gösteren bir belge olarak değerlendirilebileceği ileri sürülmüştür. Ancak bu, yabancı bankanın takdirine ve o ülkenin hukukuna kalmış bir sonuçtur. İşverenin ödeme almasını engellemek gerekiyorsa mektubun tabi olduğu ülkede ayrıca hukuki adım atılması gerekir.
Ters yön de kapalıdır. Yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin olarak verilmiş ilamların Türkiye’de icrası için o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş olmaları ve Türk mahkemesince tenfiz kararı verilmesi gerekir (5718 sayılı Kanun m.50/1). Kesin hüküm niteliği taşımayan geçici tedbir kararlarının bu yolla Türkiye’de icra edilmesi kural olarak mümkün görülmez. Müteahhit, işin yapıldığı ülkede ödemeyi durduran bir karar almış olsa bile, Türk bankasının ödemesini durdurmak için Türkiye’de ayrıca başvurmalıdır.
“Uzat ya da Öde” Talebi Geldi
Yurt dışı işlerde en sık karşılaşılan talep, ödemeden önce gelen uzatma isteğidir. İşveren, mektubun süresi dolmak üzereyken bankaya “mektubu şu tarihe kadar uzatın, uzatmazsanız tutarı ödeyin” şeklinde bir talep gönderir. Talep, iş gerçekten devam ettiği için mektubun ayakta tutulmasını sağlamaya yönelik olabileceği gibi, müteahhit üzerinde baskı kurmaya da yönelik olabilir.
URDG 758’e tabi mektuplarda garantör banka, “uzat ya da öde” talebi aldığında ödemeyi en fazla 30 takvim günü askıya alabilir; askıya almak zorunda değildir (m.23). Banka talebi gecikmeksizin talimat verene bildirir (m.16). Kontrgarantili yapıda yabancı banka bu talebi Türk bankasına, Türk bankası da müteahhide iletir ve çoğu zaman kontrgarantinin de aynı süreyle uzatılmasını ister. Müteahhidin kararı birkaç gün içinde vermesi gerekir.
“Uzat ya da öde” talebinde seçenekler
| Seçenek | Sonuç | Ne zaman düşünülür |
|---|---|---|
| Uzatmayı kabul etmek | Mektup ve kontrgaranti yeni süreyle devam eder; komisyon maliyeti sürer | İş devam ediyorsa ve talep sözleşmeye uygunsa |
| Daha kısa süre veya düşük tutarla uzatmayı önermek | İşveren kabul ederse talep geri alınır; kabul etmezse ödeme talebi canlı kalır | Avans büyük ölçüde mahsup edilmişse veya iş bitmek üzereyse |
| Uzatmayı reddetmek | Talep uygunsa banka öder; kontrgaranti talebi Türk bankasına gelir | Mektubun güvence altına aldığı risk ortadan kalkmış ve bu belgeyle gösterilebiliyorsa, tedbirle birlikte |
| Türkiye’de tedbir istemek | Türk bankasının kontrgaranti kapsamındaki ödemesi durdurulabilir | Talebin açıkça haksız olduğu belgeyle gösterilebiliyorsa |
Türkiye’deki mektuplarda gelen benzer yazılar için “süreyi uzatın, yoksa nakde çeviririz” yazısı başlığına bakabilirsiniz. Yurt dışı işlerde fark, kararın birkaç gün içinde verilmesi gerektiği ve iki bankanın da ayrı ayrı uzatma işlemi yapacağıdır.
İş Bitti, Mektup İade Edilmiyor ve Komisyon İşliyor
Uyuşmazlığın sessiz biçimi budur: iş tamamlanmış, kabul yapılmıştır, ama işveren mektubu iade etmez. Türk bankası kontrgaranti yükümlülüğü devam ettiği için komisyon tahsil etmeye ve müteahhidin limitini kullanılmış saymaya devam eder. Yıllarca süren komisyon yükü ve kilitli limit, yeni iş almayı zorlaştırır.
İlk bakılacak yer mektubun ve kontrgarantinin süre hükmüdür. URDG 758’e tabi bir mektup, iade edilsin edilmesin, süresinin dolmasıyla sona erer (m.25/b-i). Mektupta ne süre ne de sona erme olayı yazılıysa kurallar mektubun düzenlenmesinden üç yıl sonra sona ereceğini öngörür (m.25/c). Ancak mektubun “lehtar serbest bırakana kadar” geçerli olacağı açıkça yazılmışsa kurallar bu sonucu değiştirmez; özellikle kamu işverenleri bu tür süresiz kayıtları talep etmektedir. Mektup, lehtarın imzaladığı ve garantörü sorumluluktan kurtaran bir belgenin bankaya sunulmasıyla da sona erer.
Süresiz mektuplarda çözüm, işverenden imzalı bir serbest bırakma yazısı almak ya da mektubun hükümsüzlüğünü mahkeme kararıyla tespit ettirmektir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin yukarıda anılan 1996 tarihli kararına konu olayda ihracat tamamlanmış, yabancı alıcı mektubu iade etmemiş, bankalar komisyon almaya devam etmiş ve satıcı Türkiye’de mektubun hükümsüzlüğünün tespitini istemişti; yerel mahkemenin tespit kararı Dairece onanmıştır (E.1996/1255, K.1996/5043). Kararın karşı oyunda belirtildiği gibi, Türk kararının yabancı banka ve işveren bakımından sonuç doğurması o ülkede tanınmasına bağlıdır. Bu nedenle tespit davası düşünülürken, mektubun düzenlendiği ülkede de serbest bırakma veya iade için adım atılması planlanmalıdır.
FIDIC sözleşmelerinde performans teminatının hangi belgeden sonra ve kaç gün içinde iade edileceği, teminat kesintisinin ne zaman ödeneceği ve ibranamenin nasıl şartlı verileceği yurt dışı projede kesin hesap ve teminat iadesi rehberimizde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Mektup Nakde Çevrildi: Banka, Depo ve Rücu
Tedbir alınamamış ya da reddedilmişse Türk bankası kontrgaranti tutarını yabancı bankaya öder ve müteahhide döner. Bu aşamada üç ayrı soru vardır.
Birincisi bankanın depo talebidir. Genel kredi sözleşmeleri çoğu zaman, risk gerçekleşmeden de bankanın teminat mektubu tutarını nakit olarak depo ettirmesine izin verir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu tür bir sözleşme hükmüne dayanılarak depo istenebileceğini kabul etmiştir (22.03.2022, E.2019/201, K.2022/354). Ancak Yargıtay İçtihatları Birleştirme Hukuk Genel Kurulu, teminat gösterme borcu için ihtiyati haciz kararı verilemeyeceğine karar vermiştir (27.12.2017, E.2016/1, K.2017/6). Aynı Hukuk Genel Kurulu kararına göre mektup bedeli tazmin edilmeden ve rücu hakkı doğmadan icra takibi de yapılamaz. Yabancı bankanın talebi gelir gelmez bankanın hesaplara bloke veya haciz yoluna gitmesi bu çerçevede değerlendirilmelidir. Bankanın depo ve limit uygulamaları için banka kredi limitini kesti yazımıza bakabilirsiniz.
İkincisi bankanın ödemesinin doğru olup olmadığıdır. Bankanın teminat mektubu talimatını yerine getirirken müşterisine karşı konumu öğretide vekâlete benzer bir iş görme ilişkisi olarak değerlendirilir; vekâlete ilişkin hükümler, niteliklerine uygun düştükleri ölçüde Kanunda düzenlenmemiş iş görme sözleşmelerine de uygulanır (TBK m.502/2). Vekil, üstlendiği işi vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür (TBK m.506/2); vekâlet veren, vekâletin gereği gibi ifası için yapılan giderleri ödemekle yükümlüdür (m.510/1). Türk bankası, URDG 758’in aradığı beyanı içermeyen veya kontrgaranti şartlarına uymayan bir talebe ödeme yapmışsa, müteahhit bankanın rücu talebine karşı ödemenin gereği gibi yapılmadığını ileri sürebilir. Bu savunma, bankanın talebi inceleme ve ret bildirimi yükümlülüklerine (m.20 ve 24) uyup uymadığı üzerinden kurulur.
Üçüncüsü paranın işverenden geri alınmasıdır. Mektup nakde çevrildikten sonra para, asıl sözleşmenin uyuşmazlık çözüm yolunda işverene karşı ileri sürülecek iade ve tazminat talebiyle istenir. Sözleşmede tahkim şartı varsa talep tahkimde görülür; lehe çıkan kararın Türkiye’de veya başka bir ülkede icrası için tenfiz gerekir. İşverenin Türkiye’de malvarlığı veya Türkiye’deki bir kişiden alacağı varsa, rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş para alacağı için ihtiyati haciz istenebilir (İİK m.257/1). Bu yolların bütünü için yurt dışı müteahhitlik uyuşmazlıkları merkezi sayfamıza bakabilirsiniz.
Mektubu Vermeden Önce: Müzakere Edilecek Hükümler
Kontrgaranti uyuşmazlıklarının çoğu, mektup metni imzalanırken kaybedilir. İşveren mektup metnini çoğu zaman ihale dokümanında hazır verir; ancak sözleşmenin imzasından önce bazı noktalarda değişiklik istemek mümkündür ve değerlidir.
- Beyan şartı korunmalıdır. Mektubun URDG 758’e tabi olması ve m.15(a)’daki beyan şartının kaldırılmaması, işverenin talebinde hangi ihlale dayandığını yazmasını zorunlu kılar. Bu beyan, Türkiye’deki tedbir başvurusunda talebin haksızlığını göstermenin de başlangıç noktasıdır.
- Süre açıkça yazılmalıdır. Kesin bir sona erme tarihi veya sona erme olayı yazılmalı, “serbest bırakılana kadar” kaydından kaçınılmalıdır.
- Avans teminat mektubunda azalma hükmü olmalıdır. Mektup tutarının her hakedişte mahsup edilen avans oranında kendiliğinden azalacağı yazılmalıdır. Azalma hükmü yoksa avansın tamamı mahsup edilse bile mektup ilk tutarıyla ayakta kalır.
- Talep belgeye bağlanabilir. Mektubun yalnızca mühendis belgesi, uyuşmazlık kurulu kararı veya hakem kararı gibi bağımsız bir belgeyle birlikte nakde çevrilebileceğinin kararlaştırılması, ilk talepte ödemenin riskini azaltır.
- Kontrgarantinin hukuku ve yetki hükmü Türkiye olmalıdır. URDG 758’e tabi bir kontrgarantide başka bir seçim yapılmamışsa bu sonuç kurallar gereği zaten doğar (m.34 ve 35); yabancı bankanın farklı bir seçim dayatıp dayatmadığı kontrol edilmelidir.
- Uzatma talimatları yazılı ve dar olmalıdır. Bankaya verilen talimatta, müteahhidin yazılı onayı olmadan kontrgarantinin uzatılmayacağı açıkça yazılmalıdır.
Yurt dışı müteahhitler için kamu destekli seçenekler de vardır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Destekler Platformu’ndaki özet bilgi formuna göre Türk Eximbank’ın Yurt Dışı Teminat Mektubu Programı kapsamında, yurt dışında proje üstlenmiş müteahhitlik firmaları için işveren ihale makamına, alıcı firmaya veya bunların bankasına geçici, kesin ve avans teminat mektubu ile teminat akreditifi verilebilmektedir; programda proje bedelinin asgari yüzde 30’u oranında Türk mal veya hizmet katkısı şartı aranmaktadır. Programın güncel koşulları başvuru öncesinde bankadan teyit edilmelidir. Öğretide, ihracat kredi kuruluşlarının teminat mektuplarının haksız nakde çevrilmesi riskine karşı sunduğu sigorta ürünleri de ayrıca incelenmiştir.
Kontrgaranti Kapsamında Ödemenin Durdurulması İçin İhtiyati Tedbir Talep Dilekçesi Örneği
Aşağıdaki örnek, kesin kabulü yapılmış bir yurt dışı yapım işinde işverenin kesin teminat mektubunu nakde çevirmek istediği ve asıl sözleşmede yurt dışında tahkim öngörüldüğü bir dosya için hazırlanmıştır. Köşeli parantez içindeki yerler kendi dosyanıza göre doldurulmalı, mahkeme ve süreler dosyanın özelliğine göre ayrıca belirlenmelidir.
[İSTANBUL] NÖBETÇİ ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ HÂKİMLİĞİNE
TEDBİR TALEP EDEN: [Müteahhit] İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş. — [adres], [vergi kimlik numarası]
VEKİLİ: Av. [ad soyad] — [adres]
KARŞI TARAF: [İşveren kurumun veya şirketin tam unvanı] — [yabancı ülkedeki adresi]
TEDBİRİN UYGULANACAĞI ÜÇÜNCÜ KİŞİ: [Türk Bankası] A.Ş. [şube adı] Şubesi — [adres]
KONU: [Türk Bankası] A.Ş.’nin [yabancı banka] lehine düzenlediği [tarih ve numara] sayılı, [tutar ve döviz cinsi] tutarlı kontrgaranti kapsamında ödeme yapmasının, esas hakkında verilecek karar kesinleşinceye kadar ihtiyati tedbir yoluyla durdurulması ve kararın karşı taraf dinlenmeden verilmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Müvekkil şirket ile karşı taraf arasında [tarih] tarihinde, [ülke] [şehir] bölgesinde [işin adı] yapımı için sözleşme imzalanmıştır. Sözleşme FIDIC Kırmızı Kitap [baskı] genel koşullarına dayanmakta, uyuşmazlıkların [tahkim kurumu] kuralları uyarınca [tahkim yeri]’nde tahkim yoluyla çözüleceğini öngörmektedir.
2. Sözleşme gereği müvekkil, karşı taraf lehine kesin teminat vermiştir. Karşı tarafın talebiyle teminat, [yabancı banka] tarafından [tarih ve numara] sayılı mektupla düzenlenmiş; bu mektup, müvekkilin talimatıyla [Türk Bankası] A.Ş.’nin yabancı banka lehine verdiği ve konu kısmında belirtilen kontrgarantiye dayanmaktadır. Mektup ve kontrgaranti ICC Talep Garantileri Hakkında Yeknesak Kurallar’a (URDG 758) tabidir.
3. İş [tarih] tarihinde tamamlanmış, karşı tarafın yetkilileri tarafından [tarih] tarihli geçici kabul ve [tarih] tarihli kesin kabul tutanakları imzalanmıştır. Kesin kabul tutanağında işin sözleşmeye uygun olarak tamamlandığı, eksik ve kusur bulunmadığı açıkça yazılıdır. Karşı taraf ayrıca [tarih] tarihli yazısıyla kesin hesabı onaylamış ve müvekkile [tutar] ödeme yapmıştır.
4. Sözleşmenin [madde] maddesi uyarınca kesin teminat, kesin kabulden sonra [süre] içinde iade edilecektir. Karşı taraf bu süre içinde mektubu iade etmemiş, bunun yerine [tarih] tarihinde yabancı bankaya ödeme talebinde bulunmuştur. Talepte, sözleşmeden doğan hangi yükümlülüğün ihlal edildiği yazılı değildir; yalnızca tutarın ödenmesi istenmektedir.
5. Yabancı banka [tarih] tarihinde [Türk Bankası] A.Ş.’ye başvurarak kontrgaranti tutarının ödenmesini istemiş, banka da aynı gün bu talebi müvekkile bildirmiştir. URDG 758 m.20 uyarınca bankanın talebi inceleme süresi sunumu izleyen günden itibaren en fazla beş iş günüdür. Bu süre [tarih] tarihinde dolacak, banka ödeme yaptığı anda müvekkilin hesaplarından rücu edecektir.
A. TMK m.2 ve TBK m.128: Ödeme talebi hakkın açıkça kötüye kullanılmasıdır
6. Teminat mektubu ile kontrgarantinin asıl sözleşmeden bağımsız garanti taahhütleri olduğu Yargıtay’ın 13.12.1967 tarihli ve E.1966/16, K.1967/7 sayılı içtihadı birleştirme kararından bu yana yerleşik kabuldür. Ancak bağımsızlık ilkesi, lehtarın garantiyi garanti amacının tamamen dışında ve açıkça haksız biçimde kullanmasını hukukun koruması anlamına gelmez. Herkes haklarını kullanırken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır ve bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m.2).
7. Kesin teminatın güvence altına aldığı risk, işin sözleşmeye uygun biçimde tamamlanmamasıdır. Karşı tarafın kendi yetkililerinin imzasını taşıyan kesin kabul tutanağı bu riskin gerçekleşmediğini göstermektedir. Karşı tarafın kendi belgesiyle ortadan kalktığını kabul ettiği bir risk için ödeme istemesi, teminatın amacına açıkça aykırıdır. Bu tespit için asıl sözleşme hakkında bir inceleme yapılmasına gerek yoktur; ekli belgeler kendiliğinden yeterlidir.
B. HMK m.389/1: Tedbir gerektiren tehlike mevcuttur
8. Kontrgaranti kapsamında ödeme yapıldığında [tutar] tutarındaki bedel yabancı ülkedeki karşı tarafa geçecek, müvekkil bu bedeli ancak yurt dışında yürütülecek bir tahkim yargılaması ve bunu izleyecek tenfiz süreciyle geri isteyebilecektir. Bu süreçlerin yıllar alacağı, karşı tarafın o ülkedeki malvarlığı üzerinde icra imkânının belirsiz olduğu ortadadır. Mevcut durumda meydana gelecek değişme nedeniyle hakkın elde edilmesi önemli ölçüde zorlaşacak, gecikme sebebiyle ciddi bir zarar doğacaktır.
9. Ödemeyle birlikte banka müvekkile rücu edecek, müvekkilin kredi limitleri ve devam eden diğer yurt dışı projelerdeki teminat kapasitesi doğrudan etkilenecektir. Bu zarar, sonradan para ile tamamen giderilebilecek nitelikte değildir.
C. HMK m.390/2 ve m.390/3: Karşı taraf dinlenmeden karar verilmesi gerekmektedir
10. Bankanın inceleme süresi kısa olup [tarih] tarihinde dolmaktadır. Karşı tarafın yurt dışında bulunması nedeniyle davet ve tebligat süreci bu süreyi aşacaktır. Haklarımızın derhâl korunmasında zorunluluk bulunduğundan tedbirin karşı taraf dinlenmeden verilmesini talep ediyoruz. Haklılığımız ekteki kabul tutanakları, kesin hesap onayı ve ödeme belgeleriyle yaklaşık olarak ispat edilmiştir.
Ç. 4686 sayılı Kanun m.1/3 ve m.6: Tahkim şartı tedbire engel değildir
11. Taraflar arasındaki tahkim şartı ve tahkim yerinin yurt dışında olması, bu talebe engel değildir. Taraflardan birinin tahkim yargılamasından önce mahkemeden ihtiyati tedbir istemesi tahkim anlaşmasına aykırılık oluşturmaz ve bu hüküm tahkim yeri Türkiye dışında olsa da uygulanır. Hakem kurulu üçüncü kişileri bağlayan tedbire karar veremeyeceğinden, Türkiye’deki bankanın ödemesini durduracak karar ancak Sayın Mahkemenizce verilebilir. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi’nin 12.10.2022 tarihli ve E.2022/3529, K.2022/4699 sayılı kararı da bu tür tedbirlerde Türk mahkemelerinin yetkisini teyit etmektedir.
D. HMK m.392/1: Teminat alınmaması veya düşük teminat belirlenmesi gerekmektedir
12. Talebimiz karşı tarafın kendi imzasını taşıyan kabul tutanaklarına ve kesin hesap onayına dayanmaktadır. Bu belgeler kesin delil niteliğindedir. Sayın Mahkemenizin teminat alınmamasına, bu kabul edilmezse düşük bir teminat belirlenmesine ve teminatın banka teminat mektubu olarak da gösterilebileceğine karar vermesini talep ediyoruz.
HUKUKİ SEBEPLER
13. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.128; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.389-399; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.1 ve 6; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.24 ve 40; ICC URDG 758 m.5, 15, 16 ve 20; ilgili mevzuat.
DELİLLER
14. Sözleşme ve ekleri; teminat mektubu ve kontrgaranti metinleri; geçici ve kesin kabul tutanakları; kesin hesap onay yazısı ve ödeme belgeleri; karşı tarafın ödeme talebi ve bankanın bildirim yazısı; taraflar arası yazışmalar; bilirkişi incelemesi; her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM
15. Açıklanan nedenlerle; [Türk Bankası] A.Ş.’nin [yabancı banka] lehine düzenlediği [tarih ve numara] sayılı kontrgaranti kapsamında herhangi bir ödeme yapmamasına, esas hakkında verilecek kararın kesinleşmesine kadar karşı taraf dinlenmeden ihtiyati tedbir kararı verilmesine, teminat alınmamasına, bu talep kabul edilmezse uygun bir teminat belirlenmesine ve kararın bankaya derhâl bildirilmesine karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederiz.
[Tarih]
Tedbir talep eden vekili
Av. [ad soyad]
EKLER: Vekâletname; sözleşme; teminat mektubu ve kontrgaranti örnekleri; kabul tutanakları; kesin hesap onayı; ödeme talebi ve banka bildirim yazısı; yeminli tercümeler.
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Teminat mektubunun ve kontrgarantinin tam metni, düzenleme tarihleri, tutarları, sona erme tarihleri ve tabi oldukları kurallar.
- Müteahhidin Türk bankasına verdiği kontrgaranti talimatı ve genel kredi sözleşmesi.
- Asıl sözleşme, özel ve genel koşullar; teminata ilişkin maddeler.
- Geçici ve kesin kabul tutanakları, onaylanmış hakedişler, avans mahsup tablosu, kesin hesap onayı.
- İşverenin ödeme veya “uzat ya da öde” talebi, yabancı bankanın talebi ve Türk bankasının bildirim yazısı.
- Süre uzatımı onayları, uyuşmazlık kurulu veya hakem kararları, işverenle yazışmalar.
- Bütün yabancı dildeki belgelerin yeminli tercümeleri; gerekiyorsa apostil.
- Tedbir teminatının hangi bankadan ve hangi türde sağlanacağına ilişkin ön yazışma.
Sık Yapılan Hatalar
- Tedbiri yabancı bankanın talebi geldikten sonra düşünmek. Türk bankasının en fazla beş iş günü vardır; dilekçe, deliller ve teminat bu süreden önce hazır olmalıdır.
- Tedbiri asıl sözleşmedeki olağan tartışmaya dayandırmak. Ayıp, gecikme veya feshin haklılığı gibi bilirkişi gerektiren konular, bağımsız garantide tedbir için genellikle yeterli görülmez.
- Kendi bankasıyla konuşmamak. Türk bankası yabancı bankanın talebini kurallara göre incelemek ve uyumsuzlukları bildirmek zorundadır; müteahhidin bu incelemeye katkısı çoğu zaman belirleyicidir.
- Mektup metninde beyan şartının kaldırılmasını kabul etmek. İşverenin hangi ihlale dayandığını yazma zorunluluğu ortadan kalkınca talebin haksızlığını göstermek zorlaşır.
- Avans mektubunda azalma hükmü koydurmamak. Avans tamamen mahsup edilse bile mektup ilk tutarıyla ayakta kalır.
- Süresiz mektubu yıllarca taşımak. Komisyon yükü ve kilitli limit, serbest bırakma yazısı veya tespit davasıyla sona erdirilmelidir.
- Türkiye’deki tedbiri yeterli saymak. Karar yabancı bankanın işverene ödemesini engellemez; gerekiyorsa o ülkede de başvuru yapılmalıdır.
Hukukçular Evi Kontrgaranti Dosyalarında Ne Yapar?
Mektup ve kontrgaranti metinlerini, tabi oldukları kuralları ve asıl sözleşmenin teminat hükümlerini birlikte okuyarak talebin uygun olup olmadığını ve hangi belgelerle haksızlığının gösterilebileceğini saptıyoruz. Türk bankasıyla aynı gün temas kurarak bankanın inceleme süresini ve ret bildirimi imkânını takip ediyor, tedbir dilekçesini, delil listesini ve teminat önerisini birkaç gün içinde hazırlayıp mahkemeye sunuyoruz. Tedbir kararının bankaya ulaştırılmasını, esas hakkındaki başvurunun süresinde yapılmasını ve itirazlara karşı savunmayı yürütüyoruz.
Uzat ya da öde taleplerinde seçenekleri müteahhitle birlikte değerlendiriyor, iade edilmeyen mektuplarda serbest bırakma yazısı ve tespit davası yollarını işletiyor, mektup nakde çevrilmişse bankanın rücu ve depo taleplerine karşı müteahhidi temsil ediyor ve paranın işverenden geri alınması için tahkim ve tenfiz süreçlerini planlıyoruz. Mektubun düzenlendiği ülkede yerel hukukçularla birlikte çalışıyoruz.
Mektup veya kontrgaranti için talep geldiyse ya da gelmesinden endişe ediyorsanız mektup metnini, kontrgarantiyi ve son yazışmaları 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Katar’da Türk Müteahhit: Hakediş, İşveren Öderse Öderim, Tahkim ve Tahsil
- Ukrayna’da Türk Müteahhit 2026: Savaş Riski, FIDIC İstisnai Olay, Sigorta ve Tahkim
- Romanya’da Türk Müteahhit: AB Fonlu FIDIC İhalesi, Fiyat Farkı ve Alacağın Tahsili
- Yurt Dışı Projede Kesin Hesap Kapanmıyor, Teminat İade Edilmiyor
- Libya’daki Müteahhit Alacakları: 2011 Zararları, Teminat Mektupları ve Yatırım Tahkimi
- Yurt Dışındaki İşveren Hakedişi Ödemiyor: Alacak Nasıl Tahsil Edilir?
- İşveren Yurt Dışı FIDIC Sözleşmesini Feshetti: Ne Yapmalı?
- FIDIC’te Süre Uzatımı ve Ek Ödeme: 28 Günlük Bildirim Kaçarsa Hak Düşer mi?
- Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi
- Teminat Mektubunun Haksız Yere Nakde Çevrilmesi (Türkiye’deki Sözleşmeler)
- İhtiyati Tedbir Talebi Dilekçesi Örneği
- İhtiyati Tedbir: Şartlar, Teminat, İtiraz
- Tahkimde Geçici Hukuki Koruma
- Tahkim Rehberi: Tahkim Şartı, Hakem Kararı ve Tenfiz
- Yabancı Mahkeme ve Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi
- Banka Kredi Limitini Kesti: Depo ve Hakkın Kötüye Kullanılması
- Yurt Dışı Transferin Muhabir Bankada Durdurulması
- Tahkimde Uygulanacak Hukuk
- Hakem Kararının Tahsili
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Kontrgaranti nedir?
Kontrgaranti, Türk bankasının yurt dışındaki bir bankaya verdiği ve o bankanın işverene düzenlediği teminat mektubu kapsamında ödeme yapması hâlinde bu tutarı karşılamayı üstlendiği garantidir. Yabancı banka işverene öder, ardından kontrgaranti kapsamında Türk bankasından ister; Türk bankası da müteahhide rücu eder.
Yurt dışındaki işveren teminat mektubunu nakde çevirmek istiyor; Türkiye’de durdurabilir miyim?
Türkiye’deki bankanın kontrgaranti kapsamında ödeme yapması ihtiyati tedbirle durdurulabilir (HMK m.389-392). Mektup ve kontrgaranti bağımsız taahhütler olduğundan mahkeme, talebin açıkça hakkın kötüye kullanılması olduğunu gösteren belgeler arar (TMK m.2). Türk mahkemesinin kararı yabancı bankanın işverene ödeme yapmasını doğrudan engellemez.
Sözleşmede yurt dışında tahkim var; Türk mahkemesi yine de tedbir verebilir mi?
Evet. Tahkim yargılamasından önce veya yargılama sırasında mahkemeden ihtiyati tedbir istenmesi tahkim anlaşmasına aykırılık oluşturmaz (4686 sayılı Kanun m.6/1) ve bu hüküm tahkim yeri Türkiye dışında olsa da uygulanır (m.1/3). Hakemler üçüncü kişileri bağlayan tedbire karar veremediğinden bankanın ödemesini durduracak karar devlet mahkemesinden alınır.
Türk bankası talebi ne kadar sürede inceler?
Kontrgaranti URDG 758’e tabiyse banka, talebin sunulmasını izleyen günden itibaren en fazla beş iş günü içinde inceler (m.20). Talebi uygun bulmazsa bütün uyumsuzlukları aynı süre içinde bildirmek zorundadır; bildirmezse uyumsuzluğu sonradan ileri süremez (m.24). Ödemeyi yasaklayan bir mahkeme kararı bu inceleme süresini uzatmaz.
İşverenin talebinde hangi ihlalin dayanak alındığı yazılı olmalı mı?
Mektup URDG 758’e tabiyse ve mektup bu şartı açıkça kaldırmamışsa, talebe borçlunun asıl ilişkiden doğan hangi yükümlülüğünü ihlal ettiğini belirten bir beyan eşlik etmelidir (m.15/a). Bu beyan yoksa talep uygun değildir. Kontrgaranti talebinde ise yabancı bankanın kendisine uygun bir talep sunulduğunu beyan etmesi gerekir (m.15/b).
“Uzat ya da öde” talebi geldi; ne kadar sürem var?
URDG 758’e tabi mektuplarda banka ödemeyi en fazla 30 takvim günü askıya alabilir; ancak askıya almak zorunda değildir (m.23). Bu nedenle karar birkaç gün içinde verilmeli, uzatma kabul edilecekse kontrgarantinin de uzatılması bankayla aynı anda konuşulmalıdır.
Tedbir için teminat göstermem gerekir mi?
Kural olarak evet. Talep resmî belgeye veya başkaca kesin bir delile dayanıyorsa mahkeme gerekçesini belirterek teminat almayabilir (HMK m.392/1). İşverenin imzaladığı kesin kabul tutanağı gibi belgeler bu bakımdan önemlidir. Teminat banka teminat mektubu olarak da gösterilebilir.
Tedbirden sonra ne kadar sürede dava veya tahkim açmalıyım?
Tedbir kararının uygulanması bir hafta içinde istenmeli (HMK m.393/1), esas hakkındaki başvuru uygulamanın istendiği tarihten itibaren iki hafta içinde yapılmalıdır (HMK m.397/1). Tahkim yeri Türkiye ise tahkim davası otuz gün içinde açılır (4686 sayılı Kanun m.10/A). Süreler kaçırılırsa tedbir kendiliğinden kalkar.
Kontrgarantiye hangi ülkenin hukuku uygulanır?
Kontrgaranti URDG 758’e tabiyse ve başka bir seçim yapılmamışsa, Türk bankasının kontrgarantiyi düzenleyen işyerinin bulunduğu yer hukuku uygulanır ve yetkili mahkeme de aynı ölçütle belirlenir (m.34 ve 35). Kurallara tabi değilse ve hukuk seçimi yoksa Türk mahkemesi en sıkı ilişkili hukuku, yani kural olarak bankanın işyeri hukukunu uygular (5718 sayılı Kanun m.24/4).
İş bitti ama işveren mektubu iade etmiyor; ne yapabilirim?
URDG 758’e tabi mektup, iade edilsin edilmesin, süresinin dolmasıyla sona erer; süre hiç yazılmamışsa düzenlenmesinden üç yıl sonra sona erer (m.25). Mektup “serbest bırakılana kadar” geçerli yazılmışsa işverenden imzalı serbest bırakma yazısı alınması veya mektubun hükümsüzlüğünün tespiti için dava açılması gerekir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi böyle bir tespit kararını onamıştır (E.1996/1255, K.1996/5043).
Banka, mektup henüz nakde çevrilmeden benden depo isteyebilir mi?
Genel kredi sözleşmesinde hüküm varsa isteyebilir (Yargıtay HGK, 22.03.2022, E.2019/201, K.2022/354). Ancak teminat gösterme borcu için ihtiyati haciz kararı verilemez (Yargıtay İçtihatları Birleştirme Hukuk Genel Kurulu, 27.12.2017, E.2016/1, K.2017/6) ve mektup bedeli tazmin edilmeden rücu için takip yapılamaz.
Banka kurallara uymayan bir talebe ödeme yaptıysa rücu edebilir mi?
Banka talimatı yerine getirirken müşterisinin haklı menfaatlerini gözeterek özenle davranmak zorundadır (TBK m.502/2 ve 506/2). Kurallara veya kontrgaranti şartlarına uymayan bir talebe ödeme yapılmışsa müteahhit, bankanın rücu talebine karşı ödemenin gereği gibi yapılmadığını ileri sürebilir (TBK m.510/1). Değerlendirme, bankanın inceleme ve ret bildirimi yükümlülüklerine uyup uymadığına göre yapılır.
Yabancı mahkemeden aldığım tedbir kararı Türk bankasını durdurur mu?
Kural olarak hayır. Yabancı mahkeme ilamının Türkiye’de icrası, o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş olmasına ve tenfiz kararı alınmasına bağlıdır (5718 sayılı Kanun m.50/1). Geçici tedbir kararları kesin hüküm niteliği taşımadığından Türk bankasının ödemesini durdurmak için Türkiye’de ayrıca başvuru yapılmalıdır.
Kaynakça
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (22.07.2020 tarihli ve 7251 sayılı Kanunla değişik m.391, 393, 394 ve 398 işlenmiş metin).
- 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu.
- Milletlerarası Ticaret Odası, Talep Garantileri Hakkında Yeknesak Kurallar, 2010 revizyonu (URDG 758); madde numaralarıyla.
- Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı, 13.12.1967, E.1966/16, K.1967/7.
- Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı, 11.06.1969, E.1969/4, K.1969/6.
- Yargıtay İçtihatları Birleştirme Hukuk Genel Kurulu, 27.12.2017, E.2016/1, K.2017/6 (Resmî Gazete, 29.06.2018, Sayı 30463).
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 22.03.2022, E.2019/201, K.2022/354.
- Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 12.10.2022, E.2022/3529, K.2022/4699.
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 05.07.1996, E.1996/1255, K.1996/5043.
- Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Destekler Platformu, Türk Eximbank Yurt Dışı Teminat Mektubu Programı özet bilgi formu.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi mektup ve kontrgaranti metni, asıl sözleşmesi ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Teminat mektubunuz için yurt dışından talep mi geldi?
Türk bankasının inceleme süresi beş iş günüdür. Mektup ve kontrgaranti metniniz, kabul tutanaklarınız ve son yazışmalarınızla hemen arayın; tedbir başvurusunu birlikte hazırlayalım.
İlgili ana rehberler
Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi · Tahkim Rehberi · Teminat Mektubu · Dilekçe Örnekleri · İletişim


