Libya’da 2011’de yarım kalan işlerden doğan alacaklar üç yoldan takip edilir: iki devlet arasındaki mutabakat süreci içinde işveren idareyle müzakere, sözleşmedeki uyuşmazlık yolu ve Türkiye-Libya yatırım anlaşmasına dayanan tahkim. 13 Ağustos 2020 tarihli Mutabakat Zaptı, firmalarla Libyalı işveren idarelerin 90 gün içinde uzlaşmasını, olmazsa 180 gün içinde kesin hesap çıkarılmasını öngörmüş; Ortak Çalışma Grubu 2025’te toplanmış, Aralık 2025’te firmalarla Libya kamu idareleri arasında birebir görüşme takvimi kararlaştırılmıştır. Türkiye’de, Libya’daki kişiler lehine verilmiş teminat mektuplarından doğan tazmin talepleri dikkate alınmaz (2011/2001 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı m.5/4); yeni işler ve yeniden başlayan projeler 2021’de bu kuralın dışına çıkarılmıştır (4225 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı). Yatırım anlaşması 22 Nisan 2011’de yürürlüğe girmiştir ve bu tarihten önce doğan uyuşmazlıkları kapsamaz (m.10); tahkimden önce yazılı bildirim ve 90 günlük bekleme gerekir (m.8). Cengiz İnşaat bu yolla 51,2 milyon ABD doları tazminat ve teminat mektuplarının serbest bırakılması kararını almıştır; buna karşılık Fransız Yargıtayı 2024 ve 2025’te, eski alacaklara ilişkin sulh anlaşmalarına dayanan iki dosyada anlaşmanın zaman sınırını dar yorumlamıştır.
Bu rehber, Libya’da 2011 öncesinde iş üstlenmiş ve hakedişini, makine ve ekipmanının bedelini ya da teminat mektubunu hâlâ geri alamamış Türk müteahhitler ile onların finans ve hukuk ekipleri için yazıldı. Dosyanın 2011’den bugüne takvimini, hangi alacak kalemlerinin hangi belgeyle istenebileceğini, teminat mektuplarına ilişkin 2011 ve 2021 kararlarını, mutabakat sürecinde idareyle yapılacak görüşmeyi ve uzlaşma metninde bulunması gerekenleri, Libya hukukundaki zamanaşımını, Türkiye-Libya yatırım anlaşmasının hükümlerini ve Türk müteahhitlerin Libya’ya karşı aldığı yedi hakem kararından çıkan dersleri, kararın Libya’nın yurt dışındaki varlıklarından tahsilindeki engelleri anlatır. Sayfanın sonunda işveren idareye gönderilecek alacak bildirimi, yatırım anlaşması uyarınca uyuşmazlık bildirimi (Türkçe ve İngilizce) ve bankaya başvuru yazısı örnekleri bulunur.
Bu yazının dayanakları. Türkiye Cumhuriyeti ile Libya arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma (25.11.2009; yürürlük 22.04.2011) m.1, 2, 4, 5, 8, 10 ve 12; Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin 1970 (2011) ve 1973 (2011) sayılı kararları; 21.06.2011 tarihli ve 2011/2001 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (RG 02.07.2011, 27982) m.5; 4225 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 07.07.2021); Türkiye ile Libya arasında 13.08.2020 tarihinde imzalanan Mutabakat Zaptı (RG 15.09.2020); 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.49 ve 60-62; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.32/2 ve 42/2; 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.13 ve 6274 sayılı Kanun; Libya İdari Sözleşmeler Yönetmeliği (2007 tarihli ve 563 sayılı Karar; 31.10.2024 tarihli ve 600 sayılı Kararla yürürlükten kaldırılmış, yerine yeni düzenleme getirilmiştir) ve 2023 tarihli ve 10 sayılı Ticari Tahkim Kanunu; Cengiz İnşaat v Libya (ICC 21537/ZF/AYZ, 07.11.2018) ve Fransız Yargıtayı, 12.02.2025, 21-22.978; Nurol v Libya, Fransız Yargıtayı, 12.02.2025, 22-11.436; Etrak v Libya (ICC 22236/ZF/AYZ, 22.07.2019) ve Fransız Yargıtayı, 09.10.2024, 23-14.368; Üstay v Libya (ICC 22673/ZF/AYZ) ve Fransız Yargıtayı, 17.12.2025; Öztaş v Libya (ICC 21603/ZF/AYZ, 14.06.2018); Güriş v Libya (ICC, 04.02.2020 ve 23.11.2021) ve Paris İstinaf Mahkemesi, 19.12.2023; Tekfen-TML v Libya (ICC 21371/MCP/DDA, 11.02.2020).
Yazı 16 Kasım 2026 tarihinde kamuya açık kaynaklar esas alınarak hazırlanmıştır. İki ülke arasındaki görüşmeler sürmektedir; mutabakat sürecinin güncel aşaması Ticaret Bakanlığı ve Türkiye Müteahhitler Birliği duyurularından, Libya hukukuna ilişkin hususlar ise bir Libya hukukçusundan ayrıca teyit edilmelidir.
Libya, Türk müteahhitlerin 1972’de yurt dışına açıldığı ilk ülkedir. Ticaret Bakanlığının açıkladığı verilere göre Türk firmaları bu ülkede bugüne kadar 641 proje ve 31,5 milyar ABD doları tutarında iş üstlenmiştir. Şubat 2011’de başlayan ayaklanma ve ardından gelen iç savaş bu işlerin büyük bölümünü bir anda durdurdu: şantiyeler yağmalandı, yaklaşık 25 bin Türk işçi tahliye edildi, makine parkları ve kamplar geride kaldı. Türkiye Müteahhitler Birliği Ağustos 2020’de yarım kalan projelerin tutarını yaklaşık 19 milyar, tahsil edilemeyen hakedişleri yaklaşık 1 milyar, Libya’daki teminatları yaklaşık 1,7 milyar, makine, ekipman ve diğer zararları yaklaşık 1,3 milyar ABD doları olarak açıklamıştı.
Aradan geçen sürede bu dosya üç ayrı kulvarda ilerledi. Bir yanda iki devlet arasında müzakere ve mutabakat metinleri var. Öte yanda bazı firmalar Libya mahkemelerinde dava açtı, bazıları idarelerle sulh anlaşmaları imzaladı. Üçüncü bir grup ise Türkiye-Libya yatırım anlaşmasına dayanarak Libya Devletine karşı tahkime gitti; bu dosyaların bir kısmı kazanıldı, bir kısmı reddedildi, bir kısmında alınan kararlar yıllardır tahsil edilmeye çalışılıyor. Bu rehber, üç kulvarın kurallarını ve birbirine etkisini mevzuat ve kararlar üzerinden anlatır. Yabancı devlete karşı alacağın genel kuralları için yabancı devlet veya kamu idaresi borcunu ödemiyor rehberimize, yurt dışı projelerdeki diğer uyuşmazlıklar için yurt dışı müteahhitlik uyuşmazlıkları merkezi sayfamıza bakabilirsiniz.
Libya Dosyasının Takvimi: 2011’den 2026’ya
Libya alacaklarında dönüm noktaları
| Tarih | Olay | Müteahhit için anlamı |
|---|---|---|
| Şubat-Mart 2011 | Ayaklanma başladı; şantiyeler tahliye edildi. BM Güvenlik Konseyi 1970 (26.02.2011) ve 1973 (17.03.2011) sayılı kararları aldı | İşlerin durduğu tarih; zararın ve uyuşmazlığın hangi tarihte doğduğu sonraki bütün tartışmaların merkezinde |
| 22.04.2011 | Türkiye-Libya yatırım anlaşması yürürlüğe girdi | Bu tarihten önce doğan uyuşmazlıklar anlaşmanın kapsamı dışında (m.10) |
| 21.06.2011 | 2011/2001 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (RG 02.07.2011) | Libya’daki kişiler lehine verilmiş teminat mektuplarından doğan tazmin talepleri Türkiye’de dikkate alınmaz (m.5/4) |
| 2013 | Bazı firmalarla yeniden işe başlama protokolleri ve sulh anlaşmaları imzalandı | Protokollerdeki ödemelerin çoğu yapılmadı; bu belgeler sonraki tahkimlerin konusu oldu |
| 2014 | İkinci iç savaş | Yeniden başlama girişimleri sona erdi; yeni zararlar doğdu |
| 13.08.2020 | Mutabakat Zaptı imzalandı (RG 15.09.2020; 24.09.2020’de yürürlüğe girdiği açıklandı) | Firma ile işveren idare arasında 90 gün içinde uzlaşma, olmazsa 180 gün içinde kesin hesap |
| 07.07.2021 | 4225 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı | Yeni işler ve yeniden başlayacak projeler için teminat mektubu verilmesinin önü açıldı |
| 29.04.2025 ve Eylül 2025 | Türkiye-Libya Ortak Çalışma Grubunun ilk iki toplantısı (Trablus ve Ankara) | Görüşme mekanizması beş yıl sonra fiilen işlemeye başladı |
| 16.10.2025 | İstanbul’da Ortak Çalışma Grubu ikinci toplantı tutanağı ve JETCO deklarasyonu imzalandı | Alacakların takibi için yol haritası |
| 09.12.2025 | Firmalarla Libya kamu idareleri arasında birebir görüşme takviminin belirlenmesi kararlaştırıldı | Dosyanızın kesin hesabı ve belgeleri hazır olmalı |
Bu takvim yalnızca bir kronoloji değildir; her satırın hukuki bir sonucu vardır. Zararın Nisan 2011’den önce mi sonra mı doğduğu yatırım tahkiminin kapısını açar veya kapatır. Teminat mektubunun 2011’den önce mi, 2021’den sonra mı verildiği Türkiye’deki bankanın ödeme yapıp yapamayacağını belirler. 2013’te imzalanmış bir protokol veya sulh anlaşması hem alacağın ikrarı hem de yeni bir uyuşmazlığın başlangıcı olabilir. Dosyanızı değerlendirirken ilk iş, kendi takviminizi bu tabloyla yan yana koymaktır.
Türkiye’de de bu dönemde bazı kolaylıklar sağlanmıştı. Libya’daki olaylar nedeniyle zarar gören mükelleflerin durumu Vergi Usul Kanununun 13. maddesi kapsamında mücbir sebep sayılmış, 6274 sayılı Kanunla (RG 11.02.2012) bu mükelleflerin 6111 sayılı Kanun kapsamında yapılandırılan borçlarına ilişkin ödeme süreleri uzatılmıştı. Bu düzenlemeler bugün büyük ölçüde tarihsel önem taşır; ancak o döneme ait vergi ve prim ihtilaflarında hâlâ dayanak oluşturabilir.
Hangi Alacak Kalemleri Söz Konusu?
“Libya alacağı” tek bir kalem değildir. Her kalemin dayanağı, ispat belgesi ve hangi yolda ileri sürülebileceği farklıdır. Müzakere masasında da tahkimde de kalemlerin ayrı ayrı ve belgeleriyle ortaya konması gerekir.
Libya dosyalarında alacak ve zarar kalemleri
| Kalem | Dayanak ve ispat | Not |
|---|---|---|
| İdarece onaylanmış, ödenmemiş hakedişler | Sözleşme; onaylı hakediş raporları, ödeme emirleri, banka yazışmaları | En güçlü kalemdir; idarenin onayı alacağın ikrarı niteliği taşır |
| Yapılmış ancak hakedişe bağlanmamış işler | Ataşmanlar, şantiye günlükleri, müşavir yazışmaları, fotoğraflar | Kesin hesap görüşmesinin konusudur; ispatı güçtür |
| Makine, ekipman, kamp ve malzeme kaybı | Envanter, gümrük geçici ithal kayıtları, faturalar, yağma tutanakları, idarenin mücbir sebep yazıları | İç kâr marjı eklenmiş bedeller tahkimde kabul görmemiştir |
| Tahliye ve şantiyenin korunması giderleri | Uçak ve gemi kiralama sözleşmeleri, personel kayıtları | Sözleşmedeki mücbir sebep hükmüne bakılır |
| Teminat mektubu komisyonları | Banka dekontları ve komisyon dökümleri | Cengiz kararında tazminata eklenmiştir |
| Teminat mektuplarının iadesi ve serbest bırakılması | Mektup asılları, uzatma yazışmaları | Para talebi değil, bir yükümlülükten kurtulma talebidir |
| Kâr kaybı | Sözleşme bedeli ve maliyet projeksiyonları | Erken aşamadaki projelerde fazla varsayımsal bulunarak reddedilmiştir |
| Faiz ve kur farkı | Sözleşme, uygulanacak hukuk veya hakem kararı | Cengiz kararında 1 Eylül 2011’den itibaren basit faiz işletilmiştir |
İşveren idarelerin de karşı kalemleri vardır. En önemlisi, mahsup edilmemiş avanslardır: idare, işin başında ödediği ve hakedişlerden henüz kesilmemiş avansın iadesini ister ve avans teminat mektubunu bu nedenle elinde tutar. Kesin hesap çıkarılırken avansın yapılan işle ne kadarının mahsup edildiği, sahaya getirilmiş ve yağmalanmış malzemenin avansa sayılıp sayılmayacağı ayrıca tartışılır. Gecikme cezası ve eksik iş iddiaları da masaya gelebilir; bu iddialara karşı idarenin 2011’de olayları mücbir sebep olarak nitelendirdiği yazılar belirleyicidir.
Teminat Mektupları: 2011 Kararı, 2021 İstisnası ve Bankayla İlişki
Libya’daki işler için verilen avans ve kesin teminat mektupları, alacaklar kadar önemli bir sorundur. Mektuplar çoğu zaman Libya’daki bir bankanın işveren idareye verdiği mektuba dayanır; bu mektubun arkasında bir Avrupa bankası ve en sonda Türk bankasının kontrgarantisi bulunur. Mektup nakde çevrilirse para zincirin sonundaki Türk bankasından çıkar ve banka müteahhide rücu eder. İş durduğu hâlde mektuplar iade edilmedikçe müteahhit komisyon ödemeye ve kredi limitini dolu tutmaya devam eder.
BM Güvenlik Konseyi 1973 sayılı kararında, yaptırımlar nedeniyle ifası etkilenen sözleşme ve işlemlerle bağlantılı olarak Libya makamları veya Libya’daki kişiler lehine talepte bulunulamamasını sağlayacak önlemlerin alınmasını devletlerden istemiştir (par. 27). Türkiye bu kararları 21.06.2011 tarihli ve 2011/2001 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla uygulamaya koymuştur. Kararın 5. maddesinin dördüncü fıkrasına göre, Türkiye’de yerleşik gerçek veya tüzel kişiler adına, Libya’da yerleşik gerçek veya tüzel kişiler ile bunların adına veya yönlendirmesiyle hareket edenler lehine verilmiş teminat mektuplarından kaynaklanan tazmin talepleri, Güvenlik Konseyi yaptırımları kaldıran yeni bir karar alıncaya kadar dikkate alınmaz.
Bu koruma, zamanla başka bir soruna yol açmıştır: bankalar Libya için yeni teminat mektubu düzenleyemez hâle gelmiş, yeniden başlayacak işler ve yeni projeler için mektup bulunamamıştır. 7 Temmuz 2021’de yayımlanan 4225 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla, Türkiye Müteahhitler Birliğinin açıklamasına göre, Libya’da üstlenilecek yeni işler ile yeniden işe başlama sözleşmesi imzalanacak yarım kalmış projeler 2011 Kararının dışına çıkarılmış; geçmiş tarihli mektuplara sağlanan koruma ise sürdürülmüştür.
Teminat mektubunun durumuna göre kural
| Mektup | Kural | Yapılacak |
|---|---|---|
| 2011 öncesi verilmiş, iş yeniden başlamamış | Tazmin talebi Türkiye’de dikkate alınmaz (2011/2001 sayılı Karar m.5/4) | Bankadan yazılı teyit alın; mektubun iadesini ve kaydın kapatılmasını isteyin |
| 2011 öncesi verilmiş, yeniden işe başlama sözleşmesi imzalanmış | 4225 sayılı Karar kapsamında istisna gündeme gelir | Yeniden başlama sözleşmesini imzalamadan önce mektupların akıbetini düzenleyin |
| 2021 sonrası yeni iş için verilmiş | Genel kurallar uygulanır; koruma yoktur | Mektup metnini, vadesini ve tazmin şartlarını baştan müzakere edin |
| Vadesi dolmuş, iade edilmemiş | Mektubun tabi olduğu hukuka ve metnine göre değişir | Lehtardan ibra veya iade yazısı; bankadan risk kaydının kapatılması talebi |
| “Uzat ya da öde” talebi gelmiş | Talep, mektubun türüne ve tarihine göre değerlendirilir | Bankaya derhal yazılı itiraz; gerekiyorsa ihtiyati tedbir |
Komisyon yükü ayrı bir başlıktır. Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu ile Türkiye Müteahhitler Birliğinin düzenlediği Türkiye-Libya bankacılık ilişkileri çalıştayının sonuç raporunda, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumunun 2019 ve 2020’de aldığı kararlar doğrultusunda bankaların 2011 öncesi mektuplar için komisyon tahsilini bir süre durdurduğu, ancak sonradan yeniden komisyon alınmaya başlandığı ve mektupların Avrupa bankaları üzerinden verilmesinin maliyeti artırdığı kaydedilmiştir. Ödenen komisyonlar, Libya tarafına yöneltilecek zarar kalemleri arasında ayrıca gösterilmelidir; Cengiz kararında hakem heyeti hem bu masraflara hükmetmiş hem de Libya’nın mektupları doğrudan veya işveren idareye talimat vererek serbest bırakmasına karar vermiştir.
Birinci Yol: Mutabakat Süreci ve İşveren İdareyle Müzakere
Ticaret Bakanlığı, Libya alacaklarının niteliğini baştan beri aynı şekilde tanımlamıştır: sorunlar firmalar ile Libyalı işveren idareler arasındaki sözleşmelerden doğmaktadır ve çözümü de firma ile idare arasındaki görüşmelerle bulunacaktır. İki devlet arasındaki metinler bu görüşmelerin önünü açan ve çerçevesini çizen belgelerdir; firmanın yerine geçip alacağı tahsil etmez.
13 Ağustos 2020’de Ankara’da imzalanan Mutabakat Zaptı bu çerçevenin temelidir. Türkiye Müteahhitler Birliğinin açıkladığı ana hatlara göre iki hükümet, kendi idarelerinin Türk müteahhitlerin üstlendiği projelere ilişkin taahhütlerini destekleyeceğini beyan etmiş; işveren idareler ile müteahhitlerin metnin yürürlüğe girmesinden itibaren 90 gün içinde işlerin devamı veya hak ve borçlar konusunda uzlaşmaya varabilmesi, görüşmelere başlanamaması, anlaşma sağlanamaması veya projenin sonlandırılması hâlinde ise 180 gün içinde kesin hesap hazırlanarak hak ve borçlar konusunda anlaşmaya varılması öngörülmüştür. Uygulamayı izlemek üzere bir Ortak Çalışma Grubu kurulmuştur. Bakanlık, firmaların ilgili Libya idarelerine yazılı olarak başvurmasını ve görüşme taleplerini Bakanlığa, Trablus Büyükelçiliğine ve meslek kuruluşlarına bildirmesini istemiştir.
Salgın, Libya’daki siyasi bölünme ve sonraki gelişmeler nedeniyle Ortak Çalışma Grubu ilk toplantısını ancak 29 Nisan 2025’te Trablus’ta yapabilmiş, ikinci toplantı Eylül 2025’te Ankara’da gerçekleşmiş, ikinci toplantının tutanağı 16 Ekim 2025’te İstanbul’da imzalanmıştır. Ticaret Bakanı 9 Aralık 2025’te, Libya Ulaştırma Bakanı, Türkiye Müteahhitler Birliği ve firmaların katıldığı toplantının ardından, ihtilaflı alacaklar konusunda Türk firmaları ile Libya kamu idareleri arasında birebir görüşme takviminin belirlenmesi ve görüşmelerin başlatılması konusunda mutabakata varıldığını açıklamıştır. Bu yazının hazırlandığı tarih itibarıyla, alacakların toplu olarak ödenmesine ilişkin kamuya açıklanmış bir takvim bilinmemektedir.
Mutabakat sürecinde firmanın yapacakları
| Adım | İçerik | Dikkat |
|---|---|---|
| Yazılı başvuru | İşveren idareye proje, sözleşme ve talepleri gösteren yazı | Başvurunun tarihi ve tebliği belgelenmeli; Bakanlığa ve Büyükelçiliğe bilgi verilmeli |
| Kesin hesap dosyası | Yapılan iş, onaylı hakedişler, ödemeler, avans mahsubu, zarar kalemleri | Her kalem belgeye bağlanmalı; idarenin karşı kalemleri öngörülmeli |
| Görüşme tutanakları | Her toplantının sonunda imzalı tutanak | İdarenin alacağı kabul ettiği her yazı zamanaşımı bakımından değerlidir |
| Uzlaşma metni | Devam, tasfiye veya ödeme planı | Aşağıdaki tabloya bakınız |
| Diğer yolların korunması | Tahkim ve dava haklarının saklı tutulması | Görüşmeler süreleri durdurmaz; bildirimi ayrıca yapın |
Müzakere masasına oturmadan önce 2013 deneyimi hatırlanmalıdır. O yıl birçok firma idarelerle yeniden işe başlama protokolü veya sulh anlaşması imzalamış, bu belgelerdeki ödemelerin çoğu yapılmamıştır. Cengiz dosyasında 13 Haziran 2013 tarihli protokollerdeki tutarlar ödenmemiş; Etrak ve Üstay dosyalarında Libya Maliye Bakanlığının imzaladığı sulh anlaşmaları sonradan Libya mahkemelerinde iptal ettirilmiş; Öztaş dosyasında 18 Mart 2013 tarihli fesih anlaşmasındaki dört taksitin hiçbiri ödenmemiştir. Öztaş dosyası ayrıca önemli bir dersi gösterir: fesih anlaşmasında tahkim şartı bulunmadığı için hakem heyeti anlaşmanın tarafı olan Libya şirketi bakımından yetkisiz olduğuna karar vermiş, devlete karşı yatırım anlaşmasına dayanan talepler de reddedilmiştir.
Uzlaşma veya tasfiye metninde bulunması gerekenler
| Hüküm | Neden gerekli? | Not |
|---|---|---|
| Borcun açık ikrarı ve tutarı | İspat ve zamanaşımı | Para birimi ve kalemler ayrı ayrı yazılmalı |
| Ödeme takvimi ve gecikme faizi | Ödenmeme hâlinde talebin hesaplanması | Taksitlerden birinin ödenmemesinde tamamının muaccel olması |
| İmzalayanın yetkisi | Anlaşmanın sonradan geçersiz sayılmasını önlemek | Yetki belgesi ve gerekiyorsa üst makam onayı metne eklenmeli |
| Teminat mektuplarının iadesi | Komisyon ve tazmin riskinin sona ermesi | Belirli bir tarih ve lehtarın bankaya yazacağı ibra yazısı |
| Tahkim şartı | Anlaşmanın ihlalinde başvurulacak yol | Libya dışında bir tahkim yeri; şartın geçerliliği için gereken onaylar |
| İbranın kapsamı | Ödenmeyen kalemlerin kaybedilmemesi | İbra ödemeye bağlanmalı; ödeme yapılmazsa önceki hakların geri dönmesi |
| Yatırım anlaşmasından doğan hakların saklı tutulması | Devlete karşı tahkim yolunun korunması | Açık bir saklı tutma cümlesi |
İkinci Yol: Sözleşmedeki Uyuşmazlık Hükmü ve Libya Hukuku
Libya’da kamu idareleriyle yapılan inşaat sözleşmeleri idari sözleşme sayılır. 2011 öncesinde imzalanan sözleşmelerin çoğu, 2007 tarihli ve 563 sayılı Kararla yürürlüğe konulan İdari Sözleşmeler Yönetmeliğine tabidir. Bu yönetmelik uluslararası tahkim şartına ancak Bakanlar Kurulunun onayıyla izin veriyordu; bu nedenle Türk müteahhitlerin sözleşmelerinin büyük bölümünde tahkim şartı yoktur ve Libya mahkemeleri yetkili kılınmıştır. Cengiz ve Öztaş dosyalarındaki sözleşmeler bunun örneğidir. Yönetmelik, 31 Ekim 2024 tarihli ve 600 sayılı Kararla çıkarılan yeni düzenlemeyle yürürlükten kaldırılmıştır; yeni sözleşmelerde bu düzenleme esas alınacaktır.
Libya mahkemelerinde dava açıp kazanan Türk firmaları vardır: Etrak 2012’de Beyda mahkemesinden, Üstay 2011’de Derne mahkemesinden lehine karar almıştır. Ancak kararın alınması ödemenin yapıldığı anlamına gelmemiş, bu firmalar kararın icrası için idareyle sulh anlaşması yapmak zorunda kalmış, sulh anlaşmaları da ödenmemiştir. Etrak’ın lehine verilen karar ise yıllar sonra, 2018’de istinafta kaldırılmış, 2013 tarihli sulh anlaşması da 2019’da Trablus mahkemesince iptal edilmiştir; Libya’da kazanılan bir davanın kesinleşmiş ve tahsil edilebilir bir alacak anlamına gelmediği bu dosyada açıkça görülmüştür. Libya’da devlet aleyhine kararların icrası, bütçe ve ödeme mevzuatına bağlı ayrı bir süreçtir.
Sözleşme yolunda temel sorular
| Soru | Libya hukukundaki durum | Sonuç |
|---|---|---|
| Sözleşmede tahkim şartı var mı? | 2007 yönetmeliğinde tahkim şartı Bakanlar Kurulu onayına bağlıydı | Çoğu sözleşmede Libya mahkemeleri yetkili |
| Yabancı hakem kararı Libya’da icra edilebilir mi? | Libya, bilindiği kadarıyla New York Sözleşmesine taraf değildir; 2023 tarihli ve 10 sayılı Ticari Tahkim Kanunu yabancı hakem kararlarının icrasını karşılıklılık esasına bağlar | Kararın Libya dışındaki varlıklardan tahsili planlanmalı |
| Zamanaşımı ne kadar? | Genel süre 15 yıldır; ticari sözleşmeler için 10 yıllık süre öngörüldüğü belirtilmektedir | Sürenin kesildiğini gösteren belgeler toplanmalı |
| Zamanaşımı nasıl kesilir veya durur? | Borcun ikrarı süreyi keser ve yeniden başlatır; mücbir sebep ve engel hâllerinde süre durur | Onaylı hakedişler, protokoller ve idare yazıları ikrar bakımından değerlendirilmeli |
| Türk mahkemesinde dava açılabilir mi? | Yabancı devlete özel hukuk ilişkilerinde yargı bağışıklığı tanınmaz (MÖHUK m.49) | Türk mahkemesinin yetkisi ve kararın Libya’da tanınması ayrı sorunlardır |
Zamanaşımı bu dosyaların en az konuşulan, en riskli başlığıdır. Libya hukukunda genel zamanaşımı süresi 15 yıldır ve 2011’de doğan alacaklar bakımından bu süre 2026’da dolmuştur veya dolmak üzeredir. Süreyi kurtaran iki mekanizma vardır: borcun idare tarafından açık veya örtülü biçimde kabul edilmesi süreyi keser ve yeniden başlatır; savaş gibi alacaklının hakkını aramasını imkânsız kılan engeller ise süreyi durdurur. 2013 protokolleri, sonraki yıllardaki mutabakat yazışmaları ve idarenin hakedişleri teyit eden her yazısı bu nedenle yalnızca ispat belgesi değil, zamanaşımını kesen işlemlerdir. Hangi belgenin ikrar sayılacağı ve hangi dönemin engel sayılacağı Libya hukukuna göre belirlenir; dosyanız için bir Libya hukukçusundan yazılı görüş alınmadan bu konuda varsayımla hareket edilmemelidir.
Türk mahkemelerinde dava açılması teorik olarak mümkündür; yabancı devlete özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yargı bağışıklığı tanınmaz ve tebligat diplomatik temsilciliğe yapılabilir (MÖHUK m.49). Ancak sözleşmedeki yetki şartı, Türk mahkemesinin milletlerarası yetkisi ve alınacak kararın Libya’nın Türkiye’deki haczedilebilir varlıklarıyla sınırlı kalacak olması bu yolu çoğu dosyada elverişsiz kılar. Bu konunun ayrıntıları yabancı devlet veya kamu idaresi borcunu ödemiyor rehberimizdedir.
Üçüncü Yol: Türkiye-Libya Yatırım Anlaşması ve Tahkim
Türkiye ile Libya arasındaki Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma 25 Kasım 2009’da imzalanmış ve 22 Nisan 2011’de yürürlüğe girmiştir. Anlaşma, Türk yatırımcılara Libya Devletine karşı doğrudan tahkime başvurma hakkı tanır. Sözleşmenizde tahkim şartı bulunmasa ve işveren idare ayrı bir tüzel kişi olsa bile, Libya Devletinin anlaşmadaki yükümlülüklerini ihlal ettiği ileri sürülerek bu yola gidilebilir. Türk müteahhitlerin Libya’ya karşı açtığı davaların tamamına yakını bu anlaşmaya dayanır.
Türkiye-Libya yatırım anlaşmasının temel hükümleri
| Madde | İçerik | Müteahhit için anlamı |
|---|---|---|
| m.1 | Yatırım, ev sahibi ülke hukukuna uygun her türlü malvarlığını kapsar: şirket payları, para alacakları, mülkiyet hakları, sözleşmeyle tanınan haklar | Libya’daki proje şirketindeki pay, sözleşmeden doğan para alacağı ve fesih anlaşmasından doğan alacak yatırım sayılmıştır |
| m.2/2 | Adil ve hakkaniyete uygun muamele; tam koruma ve güvenlik; keyfi veya ayrımcı önlemlerle yatırımın engellenmemesi | Şantiyelerin yağmalanması bakımından başlıca dayanak |
| m.4 | Kamulaştırma ancak kamu yararı için, ayrımcılık yapılmadan ve gecikmesiz, yeterli ve etkin tazminatla yapılabilir | Şantiyeye, makinelere veya proje alanına el konulması |
| m.5 | Savaş, ayaklanma ve benzeri olaylardan doğan zararlarda, kendi yatırımcılarına veya üçüncü ülke yatırımcılarına tanınandan daha az elverişli olmayan muamele | Başka yatırımcılara ödeme yapıldığı ispatlanırsa aynı muamele istenebilir |
| m.8 | Yazılı ve ayrıntılı bildirim; 90 gün içinde çözülmezse yatırımcının seçimine göre Libya mahkemeleri veya uluslararası tahkim (ICSID, UNCITRAL kurallarına göre ad hoc tahkim veya ICC); seçim kesindir | Libya ICSID Sözleşmesine taraf olmadığından uygulamada ICC tahkimi seçilmiştir |
| m.10 | Anlaşma, yürürlükten önce veya sonra yapılmış yatırımlara uygulanır; yürürlükten önce doğmuş uyuşmazlıklara uygulanmaz | 22 Nisan 2011’den önce doğan uyuşmazlıklar kapsam dışıdır |
| m.12 | On yıl süreyle yürürlükte kalır ve feshedilmedikçe devam eder; sona ermeden önce yapılmış yatırımlar on yıl daha korunur | Anlaşma hâlen yürürlüktedir |
Anlaşmanın 8. maddesi iki sınır daha içerir. Uluslararası tahkime, ilgili mevzuat uyarınca gerekli izinleri almış ve fiilen başlamış yatırım faaliyetlerinden doğrudan doğan uyuşmazlıklar götürülebilir; taşınmazlar üzerindeki aynî haklara ilişkin uyuşmazlıklar ise yalnızca ev sahibi ülke mahkemelerinin yetkisindedir. Cengiz dosyasında hakem heyeti, Libya’nın 2010 tarihli yatırım kanununun inşaat sözleşmelerini kapsamadığını, dolayısıyla ayrıca bir yatırım izni aranmayacağını kabul etmiştir. Bildirim şartı ise ciddiye alınmalıdır: aynı dosyada bildirim Ağustos 2015’te yapılmış, tahkim talebi yüz günden fazla bir süre sonra sunulmuştur; Öztaş dosyasında ICC arabuluculuk talebinin Libya’nın Paris Büyükelçiliğine ulaşması yazılı bildirim sayılmıştır.
En kritik soru: uyuşmazlık hangi tarihte doğdu?
Libya’daki ayaklanma Şubat 2011’de başlamış, anlaşma ise 22 Nisan 2011’de yürürlüğe girmiştir. Bu iki tarih arasındaki yaklaşık iki ay, Libya dosyalarının kaderini belirleyen ayrımdır. Cengiz dosyasında hakem heyetinin ihlal saydığı olayların tamamı yürürlük tarihinden sonradır: Ağustos 2011’de kampların düzenli ordu birlikleri ve silahlı gruplarca basılıp yağmalanması, Kasım ve Aralık 2013’teki baskın ve hırsızlıklar, Mart 2014’te bir kampın silahlı bir grupça ele geçirilmesi. Nurol dosyasında hakem heyeti yürürlükten önceki ödenmemiş fatura uyuşmazlıklarını kapsam dışında, 2013 tarihli devam protokolleri ile 2014’teki fesihten doğan uyuşmazlıkları kapsam içinde saymış, Fransız Yargıtayı 12.02.2025 tarihli kararıyla bu ayrımı onaylamıştır.
Eski alacaklarda ise tablo değişmiştir. Etrak ve Üstay dosyaları 1980’li ve 1990’lı yıllarda yapılmış işlerden doğan alacaklara, bu alacaklar için alınmış Libya mahkemesi kararlarına ve 2013’te imzalanıp ödenmeyen sulh anlaşmalarına dayanıyordu. Hakem heyetleri, sulh anlaşmasının eski uyuşmazlığı sona erdirdiğini ve anlaşmanın ihlalinin yürürlük tarihinden sonra doğmuş yeni bir uyuşmazlık olduğunu kabul etti. Fransız Yargıtayı bu yaklaşımı iki kez reddetti: 09.10.2024 tarihli kararında Etrak kararının Fransa’da icra edilebilirliğini onaylayan istinaf kararını, 17.12.2025 tarihli kararında Üstay dosyasında iptal istemini reddeden istinaf kararını bozdu. Gerekçe bir ikilem içerir: sulh anlaşmasından doğan uyuşmazlık asıl yatırımdan bağımsız sayılırsa anlaşmanın aradığı “doğrudan yatırım faaliyetinden doğma” şartı karşılanmaz; asıl yatırıma bağlı sayılırsa uyuşmazlık yürürlük tarihinden önce doğmuştur.
Türk müteahhitlerin Libya’ya karşı yatırım tahkimleri
| Dosya | Sonuç | Ders |
|---|---|---|
| Cengiz İnşaat (ICC, Paris, 07.11.2018) | Tam koruma ve güvenlik yükümlülüğünün ihlali; 51,2 milyon ABD doları, 01.09.2011’den itibaren faiz ve teminat mektuplarının serbest bırakılması. Libya’nın iptal istemi Paris İstinaf Mahkemesince (25.05.2021) ve temyizi Fransız Yargıtayınca (12.02.2025) reddedildi | Yürürlük tarihinden sonraki yağma ve el koyma olayları, belgelenmiş batık maliyetle birlikte en güçlü taleptir |
| Nurol (ICC, kısmi karar 22.11.2018) | Heyet yetkili olduğuna karar verdi; Fransız Yargıtayı 12.02.2025’te Libya’nın temyizini reddetti | 22.04.2011 öncesi fatura uyuşmazlıkları dışarıda; 2013 protokolleri ve 2014 feshi içeride |
| Etrak (ICC, Cenevre, 22.07.2019) | Sulh anlaşmasına uyulmaması adil ve hakkaniyete uygun muamelenin ihlali sayıldı; yaklaşık 21,9 milyon ABD doları. İsviçre Federal Mahkemesi iptal istemini reddetti (02.11.2020); karar ABD’de onaylandı (2025); Fransa’da icra kararı Yargıtayca bozuldu (09.10.2024) | Devletin sulh yapıp sonra kendi mahkemesinde iptal ettirmesi ihlal sayılabilir; ancak tahkim yeri ve icra ülkesi sonucu değiştirir |
| Üstay (ICC, Paris; yetki kararı 30.11.2020) | Heyet yetkili olduğuna karar verdi; Paris İstinaf Mahkemesi iptal istemini reddetti (23.01.2024); Fransız Yargıtayı bu kararı bozdu (17.12.2025) | Eski alacağın 2013 sulhuna bağlanması Paris’te zaman sorununu çözmedi |
| Öztaş (ICC, Paris, 14.06.2018) | 2013 tarihli fesih anlaşmasındaki bedelin ödenmemesi; heyet Libya şirketi bakımından yetkisiz olduğuna, çoğunlukla da devlete karşı taleplerin reddine karar verdi | Salt ödememe anlaşma ihlali değildir; fesih anlaşmasına tahkim şartı konmalıdır |
| Güriş (ICC, Paris; 04.02.2020 ve 23.11.2021) | Kısmi kararda 2016’daki silahlı saldırı ve proje alanının geri verilmesi bakımından ihlal tespit edildi; nihai kararda zarar ispatlanamadığı için tazminata hükmedilmedi ve masrafların yüzde 70’i davacıya yükletildi. Paris İstinaf Mahkemesi iptal istemini reddetti (19.12.2023) | İhlalin tespiti yetmez; zararın belgeyle ispatı gerekir |
| Tekfen-TML (ICC, 11.02.2020) | Büyük Yapay Nehir projesine ilişkin taleplerin büyük bölümü reddedildi; uyuşmazlığın 2023’te sulhle sona erdiği bildirildi | Şubat-Mart 2011 olaylarına dayanan talepler zaman ve ispat bakımından en zor olanlardır |
Esas bakımından ölçütler
Cengiz kararı tam koruma ve güvenlik yükümlülüğünün iki yönünü açıklamıştır. Devletin kendi organları yatırıma doğrudan zarar vermemelidir; devlet ayrıca, imkânları ve ülkenin durumu ölçüsünde, üçüncü kişilerin vereceği zararı önlemek için makul özeni göstermelidir. Heyet, kampları basan birliklerin düzenli orduya bağlı olmasını, ayaklanmaya katılıp sonradan yeni yönetimin parçası hâline gelen silahlı grupların eylemlerinin de devlete isnat edilebileceğini ve Libya’nın kamplar için hiçbir koruma sağlamadığını esas almıştır. Savunmanın “güvenlik durumu korumaya elverişli değildi” itirazı, benzer bir başka Türk projesine otuz asker tahsis edilmiş olması karşısında kabul edilmemiştir. Bu tür bir emsal, sizin dosyanızda da aranması gereken delildir.
Ödenmeyen hakediş ve protokol bedelleri ise aynı kararlarda farklı değerlendirilmiştir. Cengiz dosyasında 2013 protokollerinin ödenmemesi, kötü niyet veya kamu gücünün kötüye kullanılması gösterilemediği için sözleşmesel bir uyuşmazlık sayılmış ve adil ve hakkaniyete uygun muamele talebi reddedilmiştir. Öztaş dosyasında çoğunluk, bir sözleşmeden doğan borcun ödenmemesinin tek başına anlaşma ihlali olmadığını belirtmiştir. Etrak dosyasındaki fark, devletin tutumudur: Libya indirimli bir sulhu ödeme ve iç hukuktaki itirazından vazgeçme vaadiyle imzalatmış, sonra ödememiş, itirazını sürdürmüş ve anlaşmayı iptal ettirmek için yeni davalar açmıştır. Savaş zararlarına ilişkin 5. madde ise ancak başka yatırımcılara daha elverişli davranıldığı somut olarak ispatlanırsa işler; Cengiz dosyasında bu ispat yapılamamıştır. Yatırım tahkiminin genel kuralları için yatırım tahkimi ve devlete karşı talepler ve adil ve hakkaniyete uygun muamele yazılarımıza bakabilirsiniz.
Süreler: Hangi Tarih Neyi Belirler?
Libya dosyalarında süreler ve kritik tarihler
| Süre veya tarih | Kaynak | Sonuç |
|---|---|---|
| 22 Nisan 2011 | Yatırım anlaşması m.10 ve m.12 | Bu tarihten önce doğan uyuşmazlıklar anlaşmanın kapsamı dışındadır |
| Yazılı bildirimden itibaren 90 gün | Yatırım anlaşması m.8 | Bu süre dolmadan tahkim talebi verilmemelidir |
| Yürürlükten itibaren 90 ve 180 gün | 13.08.2020 tarihli Mutabakat Zaptı | Uzlaşma ve kesin hesap için öngörülen takvim; görüşmeler 2025’te Ortak Çalışma Grubu çerçevesinde sürdürülmüştür |
| 15 yıl (genel) ve ticari sözleşmelerde 10 yıl | Libya hukukundaki zamanaşımı kuralları | Kesilme ve durma sebepleri dosya bazında belirlenmelidir |
| Mektubun vadesi ve “uzat ya da öde” talepleri | Teminat mektubu metni | Her uzatma talebi bankaya yazılı olarak yanıtlanmalıdır |
| İlk dava yönetimi toplantısı | ICC Tahkim Kuralları (2026) m.25 | Bu toplantıdan sonra yeni talep heyetin iznine bağlıdır |
| Hakem kararının iptali ve tenfizi süreleri | Tahkim yeri hukuku ve icra ülkesi hukuku | Tahkim yeri seçimi kararın akıbetini etkiler |
Mutabakat Zaptındaki 90 ve 180 günlük süreler, görüşmelerin takvimine ilişkindir. Kamuya açıklanan metinlerde bu sürelerin geçmesiyle alacağın sona ereceğine dair bir hüküm yer almamaktadır; nitekim süreç 2025’te Ortak Çalışma Grubu toplantılarıyla ve Aralık 2025’te kararlaştırılan birebir görüşmelerle devam etmiştir. Ancak bu görüşmeler ne Libya hukukundaki zamanaşımını ne de yatırım anlaşmasındaki koşulları kendiliğinden askıya alır. Müzakereye güvenip başka hiçbir adım atmamak, on beşinci yılda en pahalı hatadır.
Yatırım anlaşmasının metninde tahkime başvuru için ayrıca bir süre sınırı görülmemektedir. Bununla birlikte zaman, delilleri ve uyuşmazlığın doğduğu tarihe ilişkin tartışmayı ağırlaştırır; hakem heyetleri, yıllar sonra ileri sürülen ve belgesi eksik kalan zarar kalemlerine tazminat vermemektedir. Güriş dosyası bunun açık örneğidir.
Kararın Tahsili: Libya’nın Varlıkları ve Engeller
Libya’ya karşı bir hakem kararı almak, dosyanın yarısıdır. Libya bu kararları kendiliğinden ödememekte, iptal ve icraya itiraz yollarının tamamını kullanmaktadır. Karar Libya içinde icra edilmek istenirse yabancı hakem kararlarına ilişkin sınırlı rejimle ve devlet mallarına ilişkin kurallarla karşılaşılır. Bu nedenle tahsil, Libya’nın yurt dışındaki varlıkları üzerinden planlanır ve orada da iki engel vardır: devletin icra bağışıklığı ve Libya’nın yurt dışı varlıklarının önemli bölümünün yaptırımlar nedeniyle dondurulmuş olması.
Etrak dosyası, tahsil sürecinin nasıl işlediğini ülke ülke gösterir.
Bir kararın icra haritası: Etrak örneği
| Ülke | Tarih | Sonuç |
|---|---|---|
| İsviçre (tahkim yeri) | 02.11.2020 | Federal Mahkeme Libya’nın iptal istemini reddetti; karar kesinleşti |
| Almanya | 04.10.2021 | Münih Eyalet Yüksek Mahkemesi tenfiz istemini reddetti |
| Fransa | 14.03.2023 ve 09.10.2024 | Paris İstinaf Mahkemesi icra kararını onadı; Fransız Yargıtayı bu kararı zaman bakımından yetki gerekçesiyle bozdu |
| ABD | 03.03.2025 | Columbia Bölgesi Federal Mahkemesi kararı onayladı; faizle birlikte yaklaşık 30 milyon ABD doları üzerinden hüküm kurdu |
| ABD | 19.09.2025 | Mahkeme Libya’nın malvarlığına ilişkin bilgi ve belge sunmasına hükmetti; uyulmaması hâlinde haftalık para cezası uyarısı yaptı |
| ABD | 08.12.2025 | Mahkeme, makul sürenin geçtiğini ve Libya’nın ödemeden kaçınmaya çalıştığını tespit ederek hacze izin verdi |
| Curaçao | Mart 2026 (basına yansıyan) | Bir Türk müteahhidin Libya’ya karşı aldığı yaklaşık 20 milyon dolarlık ICC kararının tanınması reddedildi; hacizli varlıklar icra bağışıklığı kapsamında sayıldı |
Aynı karar bir ülkede kesinleşmiş, bir diğerinde tenfiz edilememiş, üçüncüsünde icra aşamasına gelmiştir. Bunun iki nedeni vardır. Birincisi, her ülkenin mahkemesi hakem heyetinin yetkisini kendi ölçütleriyle denetler; yürürlük tarihinden önceki alacaklara dayanan kararlar bu denetimde zorlanmaktadır. İkincisi, icra bağışıklığı her ülkede o ülkenin hukukuna göre uygulanır ve kural olarak yalnızca devletin ticari amaçla kullandığı varlıklar haczedilebilir.
Libya’nın yurt dışındaki en büyük varlık havuzu olan Libya Yatırım Otoritesinin varlıkları ise iki ayrı gerekçeyle korunmaktadır. Otorite, devletten ayrı tüzel kişiliği bulunan bir kurumdur ve varlıklarının önemli bölümü BM Güvenlik Konseyi kararları ile bunları uygulayan düzenlemeler uyarınca 2011’den beri dondurulmuştur. Fransız Yargıtayı 7 Eylül 2022 tarihli iki kararında, yaklaşık bir milyar dolarlık hakem kararına dayanan Kuveytli bir alacaklının Otoritenin Fransa’daki dondurulmuş varlıklarına koydurduğu hacizleri, yaptırım mevzuatı uyarınca gerekli izin alınmadığı gerekçesiyle geçersiz saymıştır; aynı mahkemenin 2026’da da izin şartını teyit ettiği bildirilmiştir. Dondurulmuş varlıklar, yetkili makamın izni olmadan bir alacaklıya aktarılamaz.
Fransız Yargıtayının 5 Şubat 2026 tarihli kararı, Hazine izninin icra hâkiminin izninden önce alınması gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. Libya varlıklarına Avrupa’da başvurmadan önce izlenecek sıra ve diğer ülkelerdeki icra bağışıklığı kuralları için hakem kararının yurt dışında icrası rehberimize bakılabilir.
Libya’ya karşı icrada varlık türleri
| Varlık | Durum | Not |
|---|---|---|
| Büyükelçilik ve konsolosluk binaları ile hesapları | Haczedilemez | Viyana Sözleşmeleri; Türkiye’de Yargıtay 12. HD’nin 2004 tarihli kararı |
| Libya Yatırım Otoritesinin dondurulmuş varlıkları | Yaptırım makamının izni olmadan haczedilemez | Ayrı tüzel kişilik ayrıca tartışılır |
| Merkez bankası rezervleri | Kural olarak haczedilemez | Çoğu ülkede özel koruma |
| Devlet şirketlerinin varlıkları | Kural olarak devletin borcu için haczedilemez | Şirketin devletin aracı olduğunun ispatı gerekir |
| Devletin ticari amaçla kullandığı varlıklar ve üçüncü kişilerden alacakları | Haczedilebilir | Varlık araştırması ve malın niteliğinin ispatı gerekir |
Türkiye’de icra bakımından da aynı kurallar geçerlidir. Libya’ya karşı ilamsız takip yapılamaz (İİK m.42/2); önce yabancı hakem kararının tenfizi gerekir (MÖHUK m.60-62) ve icra emrinde devlete ait mallar hakkında cebri icra yapılabileceği ayrıca ihtar edilir (İİK m.32/2). 2011/2001 sayılı Kararın malvarlığı dondurmaya ilişkin hükümleri de gözetilmelidir. Bu aşamanın ayrıntıları ve haciz talebi örneği için yabancı devlet veya kamu idaresi borcunu ödemiyor rehberimize, tenfiz davası için yabancı hakem kararının tenfizi yazımıza, yaptırım listeleri ve malvarlığı dondurma kuralları için yaptırım listeleri ve malvarlığının dondurulması yazımıza bakabilirsiniz.
Libya’ya Dönerken: Yeniden İşe Başlama ve Yeni Sözleşmeler
İki ülke, eski alacakların çözümünü Türk müteahhitlerin Libya’daki yeni projelere katılımıyla birlikte ele almaktadır. İdareler çoğu zaman eski projenin yeniden başlatılmasını veya yeni bir iş verilmesini, eski alacakların tasfiyesiyle aynı pakette görüşmek ister. Bu paketin hukuki riskleri vardır.
Yeniden başlama ve yeni sözleşmelerde dikkat edilecekler
| Konu | Risk | Önlem |
|---|---|---|
| Eski alacağın yeni sözleşmeye bağlanması | Yeni iş verilmesi karşılığında eski taleplerden vazgeçme | Eski alacak ayrı bir tasfiye protokolüyle ve ödeme takvimiyle düzenlenmeli |
| Teminat mektupları | 2021 istisnası nedeniyle yeni mektuplar Türkiye’deki korumadan yararlanmaz | Mektup tutarı, vadesi ve tazmin şartı sınırlandırılmalı; eski mektuplar iade ettirilmeli |
| Güvenlik | Şantiyenin yeniden zarar görmesi | Sözleşmeye güvenlik yükümlülüğü, askıya alma ve tahliye maliyetine ilişkin hükümler |
| Ödeme güvencesi | Hakedişlerin yeniden birikmesi | Akreditif veya banka ödeme garantisi; kısa ödeme süreleri ve askıya alma hakkı |
| Uyuşmazlık çözümü | Libya mahkemelerine bağlı kalmak | Libya dışında tahkim yeri; şartın geçerliliği için gereken onayların alınması |
| Sigorta | Siyasi risk ve savaş zararları | Kamu ve özel siyasi risk sigortası imkânları |
| Taraf | Tahsil edilecek malvarlığı olmayan bir idare veya şirket | Devlet garantisi veya Maliye Bakanlığının taahhüdü |
Ticaret Bakanlığı da 2020’de firmalara, yeniden işe başlanması hâlinde imzalanacak sözleşmelerde güvenlik koşullarına ilişkin hükümlere yer verilmesini ve sigorta imkânlarının kullanılmasını tavsiye etmişti. Savaş ve iç karışıklık hâlinde sözleşmesel haklar için savaş, darbe, yaptırım: yurt dışı projede mücbir sebep rehberimize, ödenmeyen hakedişler karşısında işi durdurma ve tahsil yolları için yurt dışındaki işverenden hakediş tahsili rehberimize bakabilirsiniz.
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
Libya dosyası için belge listesi
| Belge | Neyi ispatlar? | Not |
|---|---|---|
| Sözleşme, ekleri ve zeyilnameler | Taraflar, bedel, ödeme, uyuşmazlık hükmü | Arapça asıl metin ve onaylı tercümesi |
| Onaylı hakediş raporları ve ödeme emirleri | Kesinleşmiş alacak ve idarenin ikrarı | Onay tarihleri zamanaşımı bakımından önemlidir |
| İdareyle 2011 sonrası yazışmalar, mücbir sebep yazıları | Olayların niteliği, idarenin tutumu | Her yazı ikrar ve kesilme bakımından değerlendirilmelidir |
| 2013 protokolleri ve sulh anlaşmaları | Borcun kabulü; yeni uyuşmazlığın tarihi | İmzalayanın yetkisine ilişkin belgeler |
| Envanter, gümrük kayıtları, faturalar, sigorta belgeleri | Makine ve ekipmanın varlığı ve değeri | Geçici ithal kayıtları en güçlü delildir |
| Yağma ve el koymaya ilişkin tutanak, fotoğraf, tanık beyanı | Olayın tarihi ve failleri | Tarih, yatırım anlaşmasının kapsamını belirler |
| Tahliye belgeleri ve giderleri | Zararın bir bölümü | Uçuş ve gemi kayıtları, personel listeleri |
| Teminat mektupları, uzatma yazıları, komisyon dökümleri | Devam eden risk ve masraf | Bankadan güncel döküm istenmelidir |
| Denetlenmiş mali tablolar ve proje maliyet kayıtları | Batık maliyet ve net yatırım | Hakem heyetleri defter değerini esas almaktadır |
| Bakanlık, Büyükelçilik ve meslek kuruluşlarına yapılan başvurular | Sürecin takibi | Tarihli ve kayıtlı olmalı |
On beş yıl önceki bir şantiyenin belgelerini bugün toplamak güçtür: şantiye arşivleri yağmalanmış, personel dağılmış, bazı şirketler el değiştirmiştir. Yine de Türkiye’de kalan kayıtlar çoğu zaman sanıldığından fazladır. Gümrük çıkış beyannameleri, bankaların teminat ve akreditif dosyaları, sigorta poliçeleri, dönemin denetim raporları ve tahliye sırasında resmî makamlarla yapılan yazışmalar yeniden derlenebilir. Dosyanın eksikleri, müzakere masasına oturmadan veya bildirim göndermeden önce bilinmelidir.
Libya Alacağı İçin Adım Adım
- Takviminizi çıkarın. Sözleşme tarihi, işin durduğu tarih, yağma ve el koyma olaylarının tarihleri, protokoller, son yazışma.
- Kalemleri ayırın ve belgeleyin. Onaylı hakediş, yapılmış iş, ekipman, teminat masrafı; her biri için belge ve tutar.
- Zamanaşımını kontrol ettirin. Libya hukukçusundan, sürenin kesildiği ve durduğu dönemlere ilişkin yazılı görüş alın.
- Teminat mektuplarının durumunu netleştirin. Bankadan yazılı döküm ve teyit isteyin.
- İşveren idareye yazılı başvuruda bulunun. Mutabakat süreci kapsamında görüşme talebi; Bakanlığa ve Büyükelçiliğe bilgi.
- Yatırım anlaşması yolunu değerlendirin. Uyuşmazlığın doğduğu tarih, ihlalin niteliği ve zararın ispatı; uygunsa 8. madde bildirimi.
- Uzlaşma metnini güvenceye bağlayın. İkrar, ödeme takvimi, teminatların iadesi, tahkim şartı, ödemeye bağlı ibra.
- Tahsili baştan planlayın. Tahkim yeri, icra edilecek ülkeler ve varlık araştırması.
İşveren İdareye Alacak Bildirimi ve Görüşme Talebi Örneği
Aşağıdaki örnek, 2011’de yarım kalan bir altyapı projesinin müteahhidi adına, mutabakat süreci kapsamında Libyalı işveren idareye gönderilmek üzere hazırlanmıştır. Yazı Arapça veya İngilizce tercümesiyle birlikte gönderilmeli, tebliği belgelenmeli, bir örneği Ticaret Bakanlığına ve Trablus Büyükelçiliğine iletilmelidir. Köşeli parantez içindeki yerler kendi dosyanıza göre doldurulmalıdır.
LİBYA DEVLETİ [İŞVEREN İDARENİN ADI] BAŞKANLIĞINA
Gönderen: [Müteahhit şirketin unvanı, adresi]
Vekili: [Avukatın adı soyadı, adresi]
Konu: [Tarih] tarihli ve [numara] sayılı [proje adı] sözleşmesinden doğan alacak ve zararlarımızın bildirilmesi, kesin hesabın çıkarılması ve teminat mektuplarının iadesi için görüşme talebimizdir.
AÇIKLAMALAR
1. Şirketimiz ile İdareniz arasında [tarih] tarihinde [proje adı] işine ilişkin [bedel] bedelli sözleşme imzalanmış, işe [tarih] tarihinde başlanmıştır. Şubat 2011’de ülkede başlayan olaylar nedeniyle şantiyede çalışma imkânı kalmamış, personelimiz [tarih] tarihinde tahliye edilmiş, iş bu tarihte yüzde [oran] seviyesinde durmuştur.
A. 13.08.2020 tarihli Mutabakat Zaptı: görüşme ve kesin hesap talebimiz
2. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Libya Devleti Hükümeti arasında 13.08.2020 tarihinde imzalanan Mutabakat Zaptı, Türk müteahhitler ile işveren idarelerin yarım kalan projelere ilişkin hak ve borçlar konusunda görüşerek uzlaşmasını, uzlaşma sağlanamayan veya sonlandırılan projelerde kesin hesabın hazırlanmasını öngörmektedir. Türkiye-Libya Ortak Çalışma Grubunun 2025 yılındaki toplantılarında ve iki ülke bakanlarının 9 Aralık 2025 tarihli görüşmesinde, firmalar ile Libya kamu idareleri arasında birebir görüşmelerin yapılması kararlaştırılmıştır. Bu yazı, anılan çerçevede İdarenizle görüşme talebimizdir.
B. Sözleşme m.[ ]: onaylanmış hakedişlerden doğan alacağımız
3. İdarenizce onaylanan [numaralar] numaralı hakedişlerden doğan [tutar ve para birimi] tutarındaki alacağımız bugüne kadar ödenmemiştir. Hakedişlerin onaylı örnekleri ve ödeme emirleri ektedir. Sözleşmenin [madde] maddesi uyarınca bu tutarlar onay tarihinden itibaren [gün] gün içinde ödenmek zorundaydı. İdarenizce ödenen [tutar] tutarındaki avansın [tutar] tutarındaki bölümü ödenen hakedişlerden mahsup edilmiş, kalan bölümü ise sahaya getirilen ve ekli envanterde gösterilen malzeme ve ekipmanla karşılanmıştır; avansın mahsubu kesin hesapta bu kayıtlara göre yapılmalıdır.
C. Sözleşme m.[ ] ve İdarenizin [tarih] tarihli yazısı: şantiye, makine ve ekipman zararımız
4. İdareniz [tarih] tarihli ve [sayı] sayılı yazısıyla 2011 yılında yaşanan olayların mücbir sebep oluşturduğunu kabul etmiştir. Şantiyemiz ve kamplarımız [tarih] tarihinde silahlı kişilerce basılmış, ekli envanterde gösterilen [tutar] değerindeki makine, ekipman ve malzemeye el konulmuş veya bunlar tahrip edilmiştir. Bu varlıklar işin yapılması için İdarenizin bilgisi dahilinde ülkeye getirilmiş olup gümrük kayıtları ve faturaları ektedir. Şantiyenin korunması İdarenizden [tarih] tarihli yazımızla talep edilmiş, herhangi bir koruma sağlanmamıştır. İşin durmasında şirketimize yüklenebilecek bir kusur bulunmadığından gecikmeye bağlı hiçbir yaptırım uygulanamaz.
Ç. Sözleşme m.[ ] ve teminat mektuplarının metni: mektupların iadesi
5. Sözleşme kapsamında İdarenize verilen [banka adı] kaynaklı [numara] sayılı avans teminat mektubu ile [numara] sayılı kesin teminat mektubu hâlen İdarenizin elindedir. İş on beş yıldır durmuş, avans yukarıda açıklandığı şekilde karşılanmıştır. Mektupların elde tutulmasını haklı kılan bir alacak bulunmadığından mektupların asıllarının iadesini ve İdarenizce ilgili bankaya mektuplardan doğan bütün haklardan vazgeçildiğinin bildirilmesini talep ediyoruz. Mektuplar nedeniyle bugüne kadar ödediğimiz [tutar] tutarındaki komisyon ve masraflar da zararımıza dahildir.
D. Hakların saklı tutulması
6. Bu başvuru, şirketimizin sözleşmeden, uygulanacak hukuktan ve Türkiye Cumhuriyeti ile Libya arasındaki 25.11.2009 tarihli Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşmadan doğan haklarını saklı tutarak yapılmaktadır. Görüşmeler sırasında yapılacak yazışmalar ve sunulacak öneriler, bu hakların herhangi birinden vazgeçme anlamına gelmez.
SONUÇ VE İSTEM
7. Açıklanan nedenlerle; bu yazının tebliğinden itibaren [gün] gün içinde görüşme tarihinin tarafımıza bildirilmesini, yukarıda belirtilen [tutar] hakediş alacağımız ile [tutar] zararımızın yazılı olarak teyit edilmesini, kesin hesabın birlikte çıkarılmasını, ödeme takviminin belirlenmesini ve teminat mektuplarının iadesini saygıyla talep ederiz.
[Şirket yetkilisi veya vekili]
[Tarih]
İmza
Ekler: 1. Sözleşme 2. Onaylı hakedişler ve ödeme emirleri 3. İdarenin [tarih] tarihli yazısı 4. Envanter, gümrük kayıtları ve faturalar 5. Teminat mektupları ve komisyon dökümü 6. Yetki belgesi
Bilgi: T.C. Ticaret Bakanlığı; T.C. Trablus Büyükelçiliği
Yatırım Anlaşması Uyarınca Uyuşmazlık Bildirimi Örneği (Türkçe ve İngilizce)
Anlaşmanın 8. maddesi, tahkime başvurmadan önce uyuşmazlığın Libya Devletine yazılı ve ayrıntılı olarak bildirilmesini ve 90 gün süreyle iyi niyetli görüşmelerle çözüm aranmasını şart koşar. Aşağıdaki örnek, şantiyesi yürürlük tarihinden sonra yağmalanan ve makinelerine el konulan bir müteahhit için hazırlanmıştır. Bildirim Libya Başbakanlığına, Dışişleri Bakanlığına, devleti davalarda temsil eden idareye ve Libya’nın Ankara Büyükelçiliğine birlikte gönderilmeli, tebliğ tarihleri belgelenmelidir.
UYUŞMAZLIK BİLDİRİMİ
Gönderen: [Müteahhit şirketin unvanı, adresi]
Muhatap: Libya Devleti; [Başbakanlık], [Dışişleri Bakanlığı], [devleti davalarda temsil eden idare]; Libya Devleti Ankara Büyükelçiliği
Konu: Türkiye Cumhuriyeti ile Libya arasında 25.11.2009 tarihinde imzalanan ve 22.04.2011 tarihinde yürürlüğe giren Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşmanın 8. maddesi uyarınca uyuşmazlık bildirimidir.
A. Anlaşma m.1 ve m.10: yatırımcı, yatırım ve kapsam
1. Şirketimiz Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına göre kurulmuş olup merkezi Türkiye’dedir. Şirketimiz, [tarih] tarihli [proje adı] sözleşmesi kapsamında Libya’da [şirket payı, şube, makine parkı ve kamp tesisleri] şeklinde yatırım yapmış, projeye [tutar] tutarında kaynak aktarmıştır. Bu varlıklar Anlaşmanın 1. maddesi anlamında yatırımdır. Aşağıda açıklanan uyuşmazlık, Anlaşmanın yürürlüğe girdiği 22.04.2011 tarihinden sonra meydana gelen olaylardan doğmuştur.
B. Anlaşma m.2/2: tam koruma ve güvenlik yükümlülüğünün ihlali
2. [Tarih] tarihinde [yer]’deki şantiye ve kamplarımız [düzenli birlikler veya silahlı gruplar] tarafından basılmış, ekli envanterde gösterilen makine, ekipman ve malzemeye el konulmuş veya bunlar tahrip edilmiştir. [Tarih] tarihinde kampımız [grup adı] tarafından ele geçirilmiştir. Şirketimiz ve işveren idare şantiyenin korunmasını [tarihler] tarihli yazılarla yetkili makamlardan talep etmiş, herhangi bir koruma sağlanmamıştır. Aynı dönemde [benzer proje] için güvenlik gücü tahsis edilmiş olması, korumanın mümkün olduğunu göstermektedir.
C. Anlaşma m.4 ve m.5: el koyma ve savaş zararlarında eşit muamele
3. [Tarih] tarihli [karar veya işlem] ile proje alanımıza ve tesislerimize tazminat ödenmeksizin el konulmuştur. Ayrıca, 2011 ve sonrasındaki olaylardan zarar gören [diğer yatırımcılar]’a ödeme yapıldığı veya iş verildiği hâlde şirketimize aynı muamele gösterilmemiştir.
D. Anlaşma m.8: görüşme talebi ve tahkim
4. Şirketimizin bu olaylardan doğan zararı, ekli hesap özetinde gösterildiği üzere, [tutar ve para birimi]’dir. Anlaşmanın 8. maddesi uyarınca uyuşmazlığın iyi niyetli görüşmelerle çözülmesini talep ediyoruz. Bu bildirimin tebliğinden itibaren 90 gün içinde çözüme ulaşılamazsa uyuşmazlık aynı madde uyarınca uluslararası tahkime götürülecektir.
5. Bu bildirim, şirketimizin işveren idareyle yürüttüğü görüşmeleri ve sözleşmeden doğan haklarını etkilemez; iki ülke arasındaki mutabakat süreci kapsamında yapılan başvurularımız bu bildirimden bağımsızdır.
[Şirket yetkilisi]
[Tarih]
İmza
NOTICE OF DISPUTE
From: [Name and address of the contractor]
To: The State of Libya; [Office of the Prime Minister], [Ministry of Foreign Affairs], [State litigation authority]; Embassy of the State of Libya in Ankara
Subject: Notice of dispute under Article 8 of the Agreement between the Republic of Türkiye and Libya concerning the Reciprocal Promotion and Protection of Investments, signed on 25 November 2009 and in force since 22 April 2011
A. Articles 1 and 10 of the Agreement: investor, investment and scope
1. We are a company incorporated under the laws of the Republic of Türkiye with our seat in Türkiye. Under the [project] contract dated [date] we invested in Libya in the form of [shares in the project company, a branch, plant and equipment and camp facilities] and committed [amount] to the project. These assets are investments within the meaning of Article 1 of the Agreement. The dispute described below arises from events that occurred after the Agreement entered into force on 22 April 2011.
B. Article 2(2) of the Agreement: breach of full protection and security
2. On [date] our site and camps at [place] were raided by [regular units or armed groups], and the plant, equipment and materials listed in the attached inventory were seized or destroyed. On [date] our camp was taken over by [group]. We and the employer requested protection of the site from the competent authorities by letters dated [dates]; no protection was provided. Security forces were assigned to [comparable project] in the same period, which shows that protection was feasible.
C. Articles 4 and 5 of the Agreement: taking of property and equal treatment for war losses
3. By [decision or act] dated [date], our project site and facilities were taken without compensation. In addition, [other investors] affected by the events of 2011 and thereafter received payments or new work, whereas we were not accorded the same treatment.
D. Article 8 of the Agreement: request for consultations and arbitration
4. Our loss arising from these events amounts to [amount and currency], as set out in the attached summary. Pursuant to Article 8 of the Agreement, we request that the dispute be settled through consultations and negotiations in good faith. If no settlement is reached within 90 days of receipt of this notice, the dispute will be submitted to international arbitration in accordance with that Article.
5. This notice is without prejudice to our discussions with the employer and to our rights under the contract. Our applications made within the framework of the memorandum of understanding between the two States are independent of this notice.
[Authorised signatory]
[Date]
Signature
Bankaya Başvuru Yazısı Örneği
Aşağıdaki örnek, 2011 öncesinde Libya’daki bir idare lehine verilmiş ve hâlen iade edilmemiş teminat mektupları için kontrgarantiyi veren Türk bankasına gönderilmek üzere hazırlanmıştır.
[BANKANIN UNVANI] GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE
[Şube adı] Şubesi aracılığıyla
Başvuran: [Müteahhit şirketin unvanı, adresi, müşteri numarası]
Vekili: [Avukatın adı soyadı, adresi]
Konu: [Numaralar] sayılı kontrgarantilere ilişkin tazmin taleplerinin dikkate alınmaması, bilgi verilmesi ve masraf dökümü talebimizdir.
AÇIKLAMALAR
1. Şirketimizin talimatıyla Bankanız, Libya’da yerleşik [işveren idarenin adı] lehine [muhabir bankanın adı] aracılığıyla düzenlenen [tutar] tutarındaki avans teminat mektubu ile [tutar] tutarındaki kesin teminat mektubu için [tarihler] tarihlerinde kontrgaranti vermiştir. Mektupların konusu olan [proje adı] işi Şubat 2011’de Libya’da başlayan olaylar nedeniyle durmuş ve yeniden başlamamıştır.
A. 2011/2001 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı m.5/4: tazmin talepleri dikkate alınamaz
2. 02.07.2011 tarihli ve 27982 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 2011/2001 sayılı Bakanlar Kurulu Kararının 5. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, Türkiye’de yerleşik kişiler adına Libya’da yerleşik gerçek veya tüzel kişiler ile bunların adına veya yönlendirmesiyle hareket edenler lehine verilmiş teminat mektuplarından kaynaklanan tazmin talepleri dikkate alınmaz. Yukarıda belirtilen mektuplar bu hükmün kapsamındadır. Lehtar adına hareket eden muhabir bankadan gelecek tazmin talepleri de aynı hükme tabidir.
B. 4225 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı: mektuplar istisna kapsamında değildir
3. 07.07.2021 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 4225 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla getirilen istisna, Libya’da üstlenilecek yeni işler ile yeniden başlatılan projelere ilişkindir. Şirketimiz söz konusu proje için yeniden işe başlama sözleşmesi imzalamamış, yeni bir mektup talimatı vermemiştir. Mektuplarımız 2011 tarihli Kararın korumasından yararlanmaya devam etmektedir.
C. Genel kredi sözleşmesi ve TMK m.2: bilgi verme yükümlülüğü ve masraflar
4. Bankanız, müşterisinin menfaatini etkileyen gelişmeleri gecikmeksizin bildirmekle yükümlüdür. Lehtardan veya muhabir bankadan gelen ya da gelecek her tazmin, süre uzatımı veya “uzat ya da öde” talebinin aynı gün şirketimize yazılı olarak bildirilmesini, şirketimizin görüşü alınmadan herhangi bir ödeme veya uzatma yapılmamasını talep ediyoruz. Mektuplar nedeniyle 2011’den bugüne tahakkuk ettirilen komisyon ve masrafların yıllar itibarıyla dökümünün de tarafımıza verilmesini rica ederiz.
SONUÇ VE İSTEM
5. Açıklanan nedenlerle; anılan mektuplara ilişkin tazmin taleplerinin 2011/2001 sayılı Karar uyarınca dikkate alınmayacağının yazılı olarak teyit edilmesini, gelen ve gelecek bütün taleplerin şirketimize derhal bildirilmesini, komisyon ve masraf dökümünün verilmesini ve mektupların iadesi hâlinde risk kayıtlarının kapatılmasını talep ederiz.
Başvuran vekili
[Avukatın adı soyadı]
İmza
Sık Yapılan Hatalar
- Yalnızca devletler arası görüşmelerin sonucunu beklemek. Mutabakat metinleri firmanın yerine alacağı tahsil etmez; başvuru, kesin hesap ve belgeler firmanın işidir.
- Zamanaşımını hesaba katmamak. Libya hukukundaki genel süre 15 yıldır; 2011 alacakları için kesilme ve durma sebepleri belgelenmelidir.
- Olayların tarihini ayırmamak. 22 Nisan 2011’den önceki ve sonraki zararlar yatırım anlaşması bakımından farklı sonuç doğurur.
- Ödenmeyen hakediş için doğrudan yatırım tahkimine gitmek. Salt sözleşmesel ödeme uyuşmazlığı anlaşma ihlali sayılmamıştır.
- Tasfiye protokolüne tahkim şartı koymamak ve ibrayı ödemeye bağlamamak. 2013 protokollerinin çoğu ödenmemiştir.
- Zararı belgelemeden ihlale güvenmek. Güriş dosyasında ihlal tespit edilmiş, zarar ispatlanamadığı için tazminat verilmemiş ve masrafların çoğu davacıya kalmıştır.
- Kâr kaybına ve şişirilmiş ekipman bedellerine dayanmak. Hakem heyetleri belgelenmiş batık maliyeti esas almaktadır.
- Tahsili sona bırakmak. Tahkim yeri ve icra ülkeleri baştan seçilmezse karar, dondurulmuş veya bağışıklık kapsamındaki varlıklara takılır.
Hukukçular Evi Libya Dosyalarında Ne Yapar?
Libya’da alacağı, makinesi veya teminat mektubu kalan müteahhitler için önce dosyanın takvimini ve belgelerini çıkarıyor, alacak ve zarar kalemlerini ayırıyor, hangi kalemin hangi yolda ileri sürülebileceğini belirliyoruz. Libya hukukuna ilişkin konularda, özellikle zamanaşımı ve idari sözleşme mevzuatında, yerel hukukçularla birlikte çalışıyoruz.
Mutabakat süreci kapsamında işveren idareye yapılacak başvuruyu, kesin hesap dosyasını ve uzlaşma metinlerini hazırlıyor; teminat mektupları için bankalarla yazışmaları ve gerektiğinde ihtiyati tedbir başvurularını yürütüyoruz. Yatırım anlaşması yolunun uygun olduğu dosyalarda uyuşmazlık bildirimini ve tahkim talebini hazırlıyor, kararın tenfizi ve icrası için varlıkların bulunduğu ülkelerdeki hukukçularla birlikte strateji kuruyoruz.
Libya’daki işinizden kalan bir alacağınız veya iade edilmeyen bir teminat mektubunuz varsa sözleşmenizi, son onaylı hakedişinizi ve idareyle son yazışmalarınızı 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Hakem Kararının Yurt Dışında İcrası: Devlet Varlıklarına Haciz ve İcra Bağışıklığı
- Cezayir’de Türk Müteahhit 2026: Kamu İhalesi, Ödeme Gecikmesi ve Devlet Kurumuyla Tahkim
- Suriye’de Türk Müteahhit 2026: Yaptırımlar Sonrası Sözleşme, Ödeme Güvencesi ve Tahkim
- Irak’ta Müteahhit Alacağı: Hakediş ve Teminat Ödenmiyor
- Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi
- Yabancı Devlet veya Kamu İdaresi Borcunu Ödemiyor
- Kontrgaranti: Yurt Dışı Teminat Mektubunun Nakde Çevrilmesi
- Savaş, Darbe, Yaptırım: Yurt Dışı Projede Mücbir Sebep
- Yurt Dışındaki İşveren Hakedişi Ödemiyor: Alacak Tahsili
- İşveren Sözleşmeyi Feshetti: Ne Yapmalı?
- FIDIC Uyuşmazlık Kurulu ve ICC Tahkimi
- ICC Görev Belgesi 2026 ve İlk Dava Yönetimi Toplantısı
- Yurt Dışı Şantiye İşçisinin Davası: Müteahhidin Savunması
- Yatırım Tahkimi ve Devlete Karşı Talepler
- Yatırım Tahkiminde Adil ve Hakkaniyete Uygun Muamele
- Yabancı Hakem Kararının Tenfizi
- Yabancı Mahkeme ve Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi
- Yaptırım Listeleri ve Malvarlığının Dondurulması
- Tahkim Yeri ve Uygulanacak Hukuk
- Tahkim Rehberi
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Libya’daki müteahhit alacakları ne zaman ödenecek?
Kamuya açıklanmış toplu bir ödeme takvimi bulunmamaktadır. Türkiye-Libya Ortak Çalışma Grubu 2025’te iki kez toplanmış, Aralık 2025’te Türk firmaları ile Libya kamu idareleri arasında birebir görüşme takviminin belirlenmesi kararlaştırılmıştır. Ödeme, her firmanın kendi işveren idaresiyle çıkaracağı kesin hesaba ve varılacak uzlaşmaya bağlıdır.
2020 tarihli Mutabakat Zaptı ne öngörüyor?
İki hükümetin idarelerinin taahhütlerini desteklemesini, firmalarla işveren idarelerin 90 gün içinde işlerin devamı veya hak ve borçlar konusunda uzlaşmasını, bu sağlanamazsa 180 gün içinde kesin hesap hazırlanmasını ve uygulamayı izleyecek bir Ortak Çalışma Grubunu öngörmektedir. Metin, firma ile idare arasındaki görüşmelerin çerçevesidir.
Mutabakat Zaptındaki süreleri kaçırdım; hakkım düştü mü?
Kamuya açıklanan metinlerde bu sürelerin geçmesiyle alacağın sona ereceğine dair bir hüküm yer almamaktadır ve süreç 2025’te yeniden işletilmiştir. Ancak Libya hukukundaki zamanaşımı ayrıca işler; idareye yazılı başvuru yapılması ve borcun kabulünü gösteren belgelerin toplanması gerekir.
Libya’daki teminat mektubum nakde çevrilebilir mi?
2011 öncesinde Libya’daki kişiler lehine verilmiş teminat mektuplarından doğan tazmin talepleri Türkiye’de dikkate alınmaz (2011/2001 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı m.5/4). Yeni işler ve yeniden başlatılan projeler için verilen mektuplar 4225 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla bu korumanın dışına çıkarılmıştır.
Yıllardır ödediğim teminat mektubu komisyonlarını isteyebilir miyim?
Komisyonlar, Libya tarafına yöneltilecek zarar kalemleri arasında gösterilebilir. Cengiz İnşaat dosyasında hakem heyeti, Haziran 2018’e kadar ödenen 3,2 milyon ABD doları tutarındaki teminat mektubu masrafını tazminata eklemiş ve mektupların serbest bırakılmasına karar vermiştir.
Sözleşmemde tahkim şartı yok; yine de tahkime gidebilir miyim?
Türkiye-Libya yatırım anlaşması, sözleşmedeki uyuşmazlık hükmünden bağımsız olarak Libya Devletine karşı tahkime başvurma imkânı tanır (m.8). Ancak talep, devletin anlaşmadaki yükümlülüklerini ihlal ettiğine dayanmalı ve uyuşmazlık 22 Nisan 2011’den sonra doğmuş olmalıdır.
2011’de yağmalanan şantiyem için tazminat alabilir miyim?
Cengiz İnşaat dosyasında Ağustos 2011 ve sonrasındaki yağma ve el koyma olayları tam koruma ve güvenlik yükümlülüğünün ihlali sayılmış ve 51,2 milyon ABD dolarına hükmedilmiştir. Sonuç, olayın tarihine, faillerin devlete bağlanabilmesine, korumanın mümkün olduğunun gösterilmesine ve zararın belgelenmesine bağlıdır.
Ödenmeyen hakedişim için yatırım tahkimi açılabilir mi?
Bir sözleşmeden doğan borcun ödenmemesi tek başına anlaşma ihlali sayılmamıştır; Cengiz ve Öztaş dosyalarında bu yöndeki talepler reddedilmiştir. Devletin kamu gücünü kullanarak ödemeyi engellemesi veya verdiği taahhütten dönmesi gibi ek unsurlar gerekir.
2013’te imzaladığımız protokol ödenmedi; ne yapabilirim?
Protokol, borcun kabulü olarak önemlidir. Protokolün ihlalinin yatırım anlaşması kapsamında yeni bir uyuşmazlık sayılıp sayılmayacağı ise tartışmalıdır: hakem heyetleri Etrak ve Üstay dosyalarında bunu kabul etmiş, Fransız Yargıtayı 2024 ve 2025 tarihli kararlarında bu yaklaşımı reddetmiştir. Tahkim yeri seçimi bu nedenle belirleyicidir.
Libya’ya karşı alınan hakem kararı nasıl tahsil edilir?
Libya kararları kendiliğinden ödememektedir. Karar, Libya’nın ticari varlıklarının bulunduğu ülkelerde tenfiz edilip icraya konulur. Büyükelçilik varlıkları haczedilemez; Libya Yatırım Otoritesinin dondurulmuş varlıkları yaptırım makamının izni olmadan haczedilemez. Etrak dosyasında ABD mahkemesi Aralık 2025’te hacze izin vermiştir.
Libya hukukunda zamanaşımı ne kadardır?
Genel zamanaşımı süresi 15 yıldır; ticari sözleşmeler için 10 yıllık süre öngörüldüğü belirtilmektedir. Borcun kabulü süreyi keser, mücbir sebep ve engel hâlleri süreyi durdurur. Dosyanız için sürenin dolup dolmadığı bir Libya hukukçusunun yazılı görüşüyle belirlenmelidir.
Libya’da yeniden iş alırsam eski alacağım ne olur?
İdareler eski alacakların tasfiyesini yeni işle birlikte görüşmek isteyebilir. Eski alacak ayrı bir protokolle, ödeme takvimi ve ödemeye bağlı ibra ile düzenlenmeli; yeni sözleşmeye eski taleplerden vazgeçme hükmü konulmamalıdır. Yeni iş için verilecek teminat mektupları 2011 tarihli korumadan yararlanmaz.
Kaynakça
- Türkiye Cumhuriyeti ile Libya arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma, 25.11.2009; yürürlük 22.04.2011.
- Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 1970 (2011) ve 1973 (2011) sayılı kararlar.
- 21.06.2011 tarihli ve 2011/2001 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (RG 02.07.2011, 27982); 4225 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 07.07.2021).
- Türkiye ile Libya arasında 13.08.2020 tarihinde imzalanan Mutabakat Zaptı (RG 15.09.2020); Ticaret Bakanlığının Ağustos 2020, Ekim 2025 ve 09.12.2025 tarihli açıklamaları; Türkiye Müteahhitler Birliğinin Ağustos 2020 ve Temmuz 2021 tarihli açıklamaları; Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu ve Türkiye Müteahhitler Birliği, Türkiye-Libya bankacılık ilişkileri çalıştayı sonuç raporu.
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu; 213 sayılı Vergi Usul Kanunu; 6274 sayılı Kanun (RG 11.02.2012).
- Libya: İdari Sözleşmeler Yönetmeliği (2007 tarihli ve 563 sayılı Karar) ve 2024 tarihli ve 600 sayılı Karar; 2023 tarihli ve 10 sayılı Ticari Tahkim Kanunu; Medeni Kanunun zamanaşımına ilişkin hükümleri.
- Cengiz İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş. v Libya, ICC 21537/ZF/AYZ, 07.11.2018; Paris İstinaf Mahkemesi, 25.05.2021; Fransız Yargıtayı, 12.02.2025, 21-22.978.
- Nurol v Libya, ICC, kısmi karar 22.11.2018; Fransız Yargıtayı, 12.02.2025, 22-11.436.
- Etrak İnşaat Taahhüt ve Ticaret A.Ş. v Libya, ICC 22236/ZF/AYZ, 22.07.2019; İsviçre Federal Mahkemesi, 02.11.2020; Fransız Yargıtayı, 09.10.2024, 23-14.368; ABD Columbia Bölgesi Federal Mahkemesi, 2025 tarihli kararlar.
- Üstay Yapı Taahhüt ve Ticaret A.Ş. v Libya, ICC 22673/ZF/AYZ, kısmi karar 30.11.2020; Paris İstinaf Mahkemesi, 23.01.2024; Fransız Yargıtayı, 17.12.2025.
- Öztaş v Libya, ICC 21603/ZF/AYZ, 14.06.2018; Güriş v Libya, ICC, 04.02.2020 ve 23.11.2021, Paris İstinaf Mahkemesi, 19.12.2023; Tekfen-TML v Libya, ICC 21371/MCP/DDA, 11.02.2020.
- Fransız Yargıtayı, 07.09.2022 tarihli kararlar (Libya Yatırım Otoritesinin dondurulmuş varlıkları).
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, olayların tarihi, belgeleri ve uygulanacak hukukla birlikte değerlendirilmelidir. İki ülke arasındaki görüşmelerin güncel durumu resmî duyurulardan teyit edilmelidir.
Libya’da hakedişiniz, makineniz veya teminat mektubunuz mu kaldı?
Kesin hesap dosyası, idareye başvuru, teminat mektupları ve yatırım anlaşması yolu için sözleşmeniz ve son hakedişinizle hemen arayın.
İlgili ana rehberler
Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi · Yabancı Devletten Alacak · Kontrgaranti · Tahkim Rehberi · İletişim


