Yabancı bir devlet, bakanlık veya kamu kuruluşu hakedişinizi ödemiyorsa iki ayrı engeli aşmanız gerekir: yargı bağışıklığı ve icra bağışıklığı. Türkiye’de yabancı devlete özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yargı bağışıklığı tanınmaz; tebligat diplomatik temsilciliğe yapılabilir (MÖHUK m.49). Ancak yabancı devlet aleyhine ilamsız takip yapılamaz (İİK m.42/2). Önce bir mahkeme kararı veya tenfiz edilmiş bir hakem kararı alınır; icra emrinde devletin malları hakkında cebri icra yapılabileceği ayrıca ihtar edilir (İİK m.32/2). Elçilik ve konsolosluk binaları ile bunların giderleri için tutulan banka hesapları haczedilemez; diplomatik veya konsolosluk amaçlı kullanılmayan mallar haczedilebilir (Yargıtay 12. HD, 24.05.2004, E.2004/6469, K.2004/13007). Sözleşmedeki tahkim şartı uyuşmazlığın çözümünü sağlar, ama icra bağışıklığından feragat sayılmaz. Yatırım anlaşmaları ise ek bir yol açar: Türk müteahhit Cengiz İnşaat, Libya’ya karşı yaklaşık 51 milyon ABD doları tutarında bir hakem kararı almış, karar Fransa’da 2025’te kesinleşmiştir.
Bu rehber, işvereni yabancı bir devlet, bakanlık, belediye veya kamu şirketi olan ve alacağını tahsil edemeyen Türk müteahhitler için yazıldı. Yargı ve icra bağışıklığının farkını, borçlunun kim olduğunun neden önemli olduğunu, sözleşme tahkimi ile yatırım tahkimi arasındaki seçimi, Türk müteahhitlerin yabancı devletlere karşı açtığı tahkimlerden çıkan dersleri, kararın Türkiye’de ve yurt dışında hangi mallara karşı icra edilebileceğini ve sözleşme imzalanırken alınacak önlemleri anlatır. Sayfanın sonunda yabancı devlet aleyhine haciz talebi ile yatırım anlaşması kapsamında uyuşmazlık bildirimi örnekleri yer alır. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.40, 47, 49 ve 60-62; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.32/2, 42/2, 82/1-1, 89 ve 257; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.10; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.89; 1961 tarihli Diplomatik İlişkiler Hakkında Viyana Sözleşmesi m.22 ve 25; 1963 tarihli Konsolosluk İlişkileri Hakkında Viyana Sözleşmesi m.31; Devletler ile Diğer Devletlerin Vatandaşları Arasındaki Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü Hakkında Sözleşme (ICSID) m.25, 53, 54 ve 55; Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve İcrası Hakkında New York Sözleşmesi (1958); İngiltere State Immunity Act 1978 s.3, 9, 13 ve 14; ABD Foreign Sovereign Immunities Act, 28 U.S.C. §1605 ve 1610; Yargıtay 12. HD, 24.05.2004, E.2004/6469, K.2004/13007; Adalet Bakanlığı İcra İşleri Dairesi Başkanlığının 29.09.2020 tarihli ve 6125 sayılı yazısı; Salini v Morocco (ICSID ARB/00/4, 2001); Bayındır v Pakistan (ICSID ARB/03/29, 2005 ve 2009); Kılıç v Turkmenistan (ICSID ARB/10/1, 2013); Cengiz İnşaat v Libya (ICC 21537/ZF/AYZ, 2018) ve Fransız Yargıtayı, 12.02.2025, 21-22.978; La Générale des Carrières et des Mines v FG Hemisphere [2012] UKPC 27.
Yazı 16 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır. Yatırım anlaşmalarının hükümleri anlaşmadan anlaşmaya değiştiğinden, somut dosyada ilgili anlaşmanın metni ayrıca incelenmelidir.
Türk müteahhitlerin yurt dışında üstlendiği işlerin önemli bir bölümünde işveren bir devlettir: yol, köprü, hastane, konut ve enerji projelerini bakanlıklar, belediyeler, devlet şirketleri veya kalkınma fonları ihale eder. Bu işlerin ödeme riski de devletin bütçesine, döviz rezervine ve siyasi istikrarına bağlıdır. Hükümet değişir, bütçe kesilir, savaş çıkar ya da yeni yönetim önceki yönetimin sözleşmelerini tanımak istemez; ödemeler durur.
Özel bir işverene karşı izlenen yollar devlete karşı aynı sonucu vermez. Devlet, kendi ülkesinde mahkemelerine hâkimdir; başka ülkelerde ise yargı ve icra bağışıklığına dayanır. Bu nedenle devlete karşı alacak, bir hukuk davasından çok, birden fazla ülkede yürütülen bir strateji gerektirir. Bu rehber, o stratejinin kanun maddelerini ve Türk müteahhitlerin bugüne kadar yaşadığı tecrübeleri bir araya getiriyor.
Yargı Bağışıklığı ve İcra Bağışıklığı: İki Ayrı Engel
Yargı bağışıklığı, bir devletin başka bir devletin mahkemelerinde yargılanamamasıdır. İcra bağışıklığı ise, aleyhine karar verilmiş olsa bile malvarlığının o kararın icrası için haczedilememesidir. İkisi birbirinden bağımsızdır: yargı bağışıklığının bulunmaması, devletin her malının haczedilebileceği anlamına gelmez.
Yargı bağışıklığı ve icra bağışıklığı
| Konu | Yargı bağışıklığı | İcra bağışıklığı |
|---|---|---|
| Soru | Devlet mahkemede yargılanabilir mi? | Devletin malları haczedilebilir mi? |
| Türk hukukunda kural | Özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda bağışıklık yoktur (MÖHUK m.49/1) | Kanunda genel bir düzenleme yoktur; diplomatik ve konsolosluk amaçlı mallar korunur |
| İnşaat sözleşmesi | Kural olarak özel hukuk ilişkisidir; bağışıklık ileri sürülemez | Kararın icrası malın niteliğine bağlıdır |
| Tahkim şartının etkisi | Tahkime ve tahkimi destekleyen mahkeme işlemlerine rıza sayılır | Kendi başına icra bağışıklığından feragat sayılmaz |
| Feragat | Açık veya örtülü olabilir | Kural olarak açık ve yazılı olmalıdır; diplomatik mallar için bazı ülkelerde özel feragat aranır |
Türk mahkemeleri 1982’den önce yabancı devletlere, eser sözleşmesi gibi özel hukuk alanına giren davalarda bile kesin bağışıklık tanıyordu. 1982 tarihli Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun bu uygulamayı sona erdirmiş, bugün yürürlükte olan 5718 sayılı Kanun da aynı kuralı korumuştur: yabancı devlete, özel hukuk ilişkilerinden doğan hukuki uyuşmazlıklarda yargı muafiyeti tanınmaz ve bu uyuşmazlıklarda yabancı devletin diplomatik temsilcilerine tebligat yapılabilir (MÖHUK m.49). Uluslararası uygulamada da devletin egemenlik yetkisine dayanan işlemleri ile herhangi bir kişinin yapabileceği ticari işlemleri arasında ayrım yapılır; inşaat sözleşmesi ikinci gruptadır. İngiltere’de mal ve hizmet tedarikine ilişkin sözleşmeler ticari işlem sayılır ve bunlarda bağışıklık yoktur (State Immunity Act 1978 s.3); ABD’de de ticari faaliyetlerden doğan davalar bağışıklığın istisnasıdır (28 U.S.C. §1605).
Borçlu Kim? Devlet, Bakanlık, Belediye veya Kamu Şirketi
Sözleşmenin karşı tarafı çoğu zaman “devlet” değil, bir bakanlık, belediye, kamu kurumu veya devlete ait bir şirkettir. Bu ayrım hem bağışıklık hem de icra bakımından belirleyicidir. Bir bakanlık genellikle devletin kendisidir ve devletin bütün malları üzerinde takip imkânı doğar, ama bağışıklık da devletinkidir. Ayrı tüzel kişiliği olan bir kamu şirketi ise kendi malvarlığıyla sorumludur; devletin malları kural olarak şirketin borcu için, şirketin malları da devletin borcu için haczedilemez.
Borçlunun niteliğine göre durum
| Borçlu | Bağışıklık | Hangi mallar takip edilebilir? |
|---|---|---|
| Devlet veya bakanlık | Devletin bağışıklık kuralları uygulanır | Devletin ticari amaçla kullanılan malları |
| Belediye veya yerel yönetim | Ülkeye göre değişir; çoğu zaman ayrı tüzel kişidir | Yerel yönetimin kendi malları |
| Devlete ait kamu şirketi | Ticari faaliyetlerinde kural olarak bağışıklığı yoktur | Şirketin kendi malları; devletin malları kural olarak hayır |
| Merkez bankası | Mallarına özel koruma tanınır | Uluslararası uygulamada çok sınırlı |
| Kalkınma bankası veya finans kuruluşu | Sözleşmenin tarafı değildir | Doğrudan ödeme taahhüdü yoksa takip edilemez |
Privy Council, Kongo Demokratik Cumhuriyeti’ne ait bir maden şirketine ilişkin 2012 tarihli Gécamines kararında, devlete ait ve ayrı tüzel kişiliği bulunan bir kurumun kural olarak devletten bağımsız sayılacağını; bu varsayımın ancak devletin kurumu fiilen kontrol ettiği ve kurumun egemenlik işlevleri yürüttüğü gibi istisnai durumlarda aşılabileceğini kabul etmiştir. Bu nedenle sözleşme imzalanırken karşı tarafın kim olduğu, devletin ödemeyi garanti edip etmediği ve kamu şirketinin malvarlığı mutlaka incelenmelidir. Sözleşmeyi kamu şirketi imzalıyorsa, maliye bakanlığından alınacak bir devlet garantisi riski önemli ölçüde azaltır.
Yol Haritası: Hangi Yoldan Tahsil?
Devlete karşı alacak için tek bir doğru yol yoktur. Çoğu dosyada birden fazla yol aynı anda veya sırayla kullanılır. Seçimi belirleyen üç soru vardır: sözleşmede hangi uyuşmazlık çözüm yolu öngörülmüş, Türkiye ile işverenin ülkesi arasında bir yatırım anlaşması var mı ve devletin icra edilebilir malları hangi ülkelerde bulunuyor?
Yabancı devletten alacak tahsilinde yollar
| Yol | Avantajı | Dezavantajı |
|---|---|---|
| Müzakere ve diplomatik destek | Hızlı ve ucuz olabilir; ödeme planı veya mahsup imkânı | Bağlayıcı değildir; süreler işlemeye devam eder |
| Sözleşmedeki ticari tahkim (çoğu zaman ICC) | Sözleşmede öngörülmüştür; karar New York Sözleşmesiyle tenfiz edilebilir | Uyuşmazlık kurulu basamakları ve süreler; icra bağışıklığı devam eder |
| Yatırım anlaşmasına dayanan tahkim | Devletin egemenlik işlemlerine karşı koruma; tam koruma ve güvenlik, adil ve hakkaniyete uygun muamele, kamulaştırma güvenceleri | Salt sözleşme ihlali her zaman yeterli değildir; ön şartlar ve masraflar |
| İşverenin ülkesindeki mahkemeler | Devletin malları o ülkededir | Bağımsızlık ve süre riski |
| Türk mahkemeleri | Kendi dilinizde, kendi ülkenizde | Tahkim şartı varsa kullanılamaz; karar yurt dışında tanınmayabilir |
Sözleşmedeki Tahkim Şartı ve Bağışıklıktan Feragat
Bir devletin ticari bir sözleşmede tahkim şartını kabul etmesi, o sözleşmeden doğan uyuşmazlıkları hakem heyetinin çözmesine rıza göstermesi demektir. Birçok ülkenin mevzuatı, tahkim anlaşması yapan devletin tahkimle ilgili mahkeme işlemlerinde, örneğin hakem kararının iptali veya tanınması davalarında yargı bağışıklığı ileri süremeyeceğini kabul eder (İngiltere State Immunity Act 1978 s.9; ABD 28 U.S.C. §1605). Ancak aynı mevzuat, tahkim şartını icra bağışıklığından feragat saymaz. İngiltere’de devletin malları üzerinde icra için devletin yazılı rızası gerekir; bu rıza yoksa yalnızca ticari amaçla kullanılan veya kullanılması amaçlanan mallar icraya konu olabilir ve merkez bankasının malları ticari amaçla kullanılan mal sayılmaz (State Immunity Act 1978 s.13 ve 14).
Sözleşmede bağışıklığa ilişkin hükümler
| Hüküm | Ne sağlar? | Not |
|---|---|---|
| Tahkim şartı | Uyuşmazlığın hakem heyetince çözülmesi; tahkimle ilgili mahkeme işlemlerinde yargı bağışıklığından korunma | Tahkim yeri New York Sözleşmesine taraf bir ülke olmalı |
| Yargı bağışıklığından açık feragat | Ticari olup olmadığı tartışmasını ortadan kaldırır | Feragatin kapsamı geniş yazılmalı |
| İcra bağışıklığından açık feragat | Ticari mallar üzerinde icrayı kolaylaştırır | Diplomatik mallar ve merkez bankası malları için ayrıca ve açıkça belirtilmeli |
| Belirli malların ödemeye tahsisi | Belirli bir hesap veya gelirin alacak için güvence olması | En etkili güvencelerden biridir |
| Uygulanacak hukuk | Sözleşmeye işverenin ülkesi dışında tarafsız bir hukuk | Kamu işverenleri çoğu zaman kendi hukukunu ister |
Fransa’da 2016 tarihli Sapin II Kanunu ile yabancı devletin mallarına yönelik ihtiyati veya icrai tedbirler önceden hâkim iznine bağlanmış, diplomatik misyonların malları için ise açık ve özel bir feragat aranmıştır. Bu nedenle icra bağışıklığından feragat hükmü yazılırken diplomatik malların ve merkez bankası varlıklarının feragate dahil olup olmadığı ayrıca ve açıkça belirtilmelidir. Uygulamada kamu işverenleri bu tür hükümleri nadiren kabul eder; ancak teklif aşamasında talep edilmesi en azından ticari mallar bakımından feragat sağlayabilir.
Yatırım Anlaşmasıyla Tahkim
Türkiye’nin pek çok ülkeyle imzaladığı ikili yatırım anlaşmaları, Türk yatırımcılara ev sahibi devlete karşı uluslararası tahkime başvurma hakkı tanır. Yatırım tahkimi, sözleşmedeki tahkimden farklıdır: sözleşmeye değil, iki devlet arasındaki anlaşmaya dayanır ve devletin egemenlik yetkisini kullanarak yatırıma zarar vermesine karşı koruma sağlar. Bu anlaşmaların bir kısmı uyuşmazlığın Dünya Bankası bünyesindeki Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü Merkezine (ICSID), bir kısmı ICC veya UNCITRAL kurallarına göre tahkime götürülmesine imkân verir.
İnşaat sözleşmesinin “yatırım” sayılıp sayılmadığı uzun süre tartışılmıştır. ICSID hakem heyeti 2001 tarihli Salini v Morocco kararında, bir otoyol inşaatı sözleşmesini yatırım saymış ve katkı, süre, risk ve ev sahibi ülkenin kalkınmasına katkı ölçütlerini kullanmıştır. Türk müteahhit Bayındır’ın Pakistan’a karşı açtığı davada da hakem heyeti 2005 tarihli yetki kararında otoyol inşaatı sözleşmesini yatırım saymıştır.
Türk müteahhitlerin yatırım tahkimlerinden dersler
| Dosya | Sonuç | Ders |
|---|---|---|
| Bayındır v Pakistan (ICSID, 2009) | İnşaat sözleşmesi yatırım sayıldı; ancak işverenin sözleşmeyi feshetmesi egemenlik işlemi değil sözleşmesel bir işlem bulunarak talepler esastan reddedildi | Salt ödememe veya fesih, yatırım anlaşmasının ihlali için çoğu zaman yeterli değildir; devletin egemenlik yetkisini kullanması aranır |
| Kılıç v Turkmenistan (ICSID, 2013) | Anlaşmadaki yerel mahkemelere önce başvurma şartı yerine getirilmediği için yetkisizlik kararı verildi | Anlaşmanın ön şartları (müzakere süresi, yerel mahkeme şartı) eksiksiz yerine getirilmelidir |
| Sehil v Turkmenistan (ICSID, 2015 yetki kararı) | Aynı anlaşma hükmü başka bir heyet tarafından seçimlik sayıldı | Aynı hüküm farklı heyetlerce farklı yorumlanabilir; risk almayın |
| Cengiz İnşaat v Libya (ICC, Paris, 07.11.2018) | Şubat 2011 ayaklanmalarından sonra şantiyelere yapılan saldırılarda Libya’nın tam koruma ve güvenlik yükümlülüğünü (Türkiye-Libya anlaşması m.2/2) ihlal ettiği kabul edildi; yaklaşık 51,2 milyon ABD doları tazminata ve proje teminat mektuplarının serbest bırakılmasına karar verildi; kâr kaybı talebi reddedildi | Savaş ve iç karışıklıkta tam koruma ve güvenlik yükümlülüğü güçlü bir dayanaktır; teminatların iadesi de aynı tahkimde istenebilir |
| Cengiz ve Nurol v Libya, Fransız Yargıtayı (12.02.2025, 21-22.978 ve 22-11.436) | Libya’nın temyizleri reddedildi; devletin tahkime rızasının anlaşmadaki genel tahkim teklifinden doğduğu, yatırımın hukuka uygun olup olmadığı ve yolsuzluk iddialarının yetki değil esas aşamasında incelenecek konular olduğu kabul edildi | Tahkim yeri olarak Paris gibi tahkim dostu bir yer seçilmesi kararın ayakta kalmasını kolaylaştırır |
Nurol dosyasındaki yetki kararı zamanı da gösterir: Türkiye-Libya yatırım anlaşması 22 Nisan 2011’de yürürlüğe girmiştir. Hakem heyeti, bu tarihten önce doğan ödenmemiş fatura uyuşmazlıklarını anlaşmanın zaman bakımından kapsamı dışında, 2013 tarihli devam protokolleri ve 2014 feshinden doğan uyuşmazlıkları ise kapsam içinde saymış; Fransız Yargıtayı bu ayrımı onaylamıştır. Uyuşmazlığın hangi tarihte doğduğu, yatırım tahkiminde ilk incelenecek konulardan biridir. Libya dosyalarının tamamı, teminat mektuplarına ilişkin 2011 ve 2021 kararları, mutabakat süreci ve Libya’ya karşı alınan kararların icrası için Libya’daki müteahhit alacakları rehberimize bakabilirsiniz.
Bayındır kararı, yatırım tahkimine başvurmadan önce sorulması gereken temel soruyu gösterir: Devlet yalnızca bir sözleşme tarafı gibi mi davranmıştır, yoksa egemenlik yetkisini mi kullanmıştır? Ödenmeyen bir hakediş tek başına sözleşme uyuşmazlığıdır. Buna karşılık bir kanun, kararname veya idari işlemle sözleşmenin ortadan kaldırılması, şantiyeye el konulması, teminatın kamu gücüyle tahsili, yargı yolunun fiilen kapatılması veya savaş ve iç karışıklıkta yatırımın korunmaması gibi durumlar yatırım anlaşmasının ihlalini oluşturabilir. Savaş ve iç karışıklık hâlleri için savaş, darbe, yaptırım: yurt dışı projede mücbir sebep rehberimize bakabilirsiniz.
Türkiye-Türkmenistan Yatırım Anlaşmasının VII/2. maddesindeki yerel mahkeme şartı, Kılıç ve Sehil kararlarında farklı yorumlanmıştır. Bu kararların Türk müteahhitler için sonuçları Türkmenistan’da müteahhit alacağı rehberimizde anlatılmıştır.
Suriye kamu kurumlarıyla yapılan sözleşmelerde tahkim şartının geçerliliği 51/2004 sayılı Kanunun 66. maddesindeki ön onaya bağlıdır; devlet fiillerine karşı Türkiye-Suriye Yatırım Anlaşmasının VII. maddesi altı aylık müzakere ve bir yıllık yerel yargı aşamasından sonra ICSID, UNCITRAL veya ICC tahkimine imkân verir. Ayrıntılar Suriye’de Türk müteahhit rehberimizde anlatılmıştır.
Cezayir’de ise kamu tüzel kişilerinin tahkim ehliyeti kanundan doğar (Hukuk ve İdari Usul Kanunu m.975 ve 1006), ancak yabancı yükleniciyle milletlerarası tahkim Hükümet onayına bağlıdır (23-12 sayılı Kanun m.89). İdarenin bu onaya dayanarak İstanbul’daki hakem kararına karşı açtığı iptal davasına cevap örneği Cezayir’de Türk müteahhit rehberimizde yer almaktadır.
Kararın Türkiye’de İcrası
Yabancı devlete karşı alınan bir hakem kararı Türkiye’de doğrudan icraya konulamaz; önce tenfiz kararı alınmalıdır. Yabancı hakem kararlarının tenfizinde öncelikle New York Sözleşmesi uygulanır. Türkiye Sözleşmeye karşılıklılık ve ticari nitelik çekinceleriyle taraftır; bu nedenle karar Sözleşmeye taraf bir ülkede verilmiş olmalı ve uyuşmazlık Türk hukukuna göre ticari nitelik taşımalıdır. Sözleşmenin uygulanmadığı hâllerde MÖHUK m.60-62 uygulanır.
Tenfiz, tarafların yazılı olarak kararlaştırdıkları yer asliye mahkemesinden istenir; böyle bir anlaşma yoksa aleyhine karar verilen tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sâkin olduğu yer, o da yoksa icraya konu olabilecek malların bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (MÖHUK m.60/2). Dilekçeye tahkim sözleşmesinin veya şartının, kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış hakem kararının aslı veya onaylı örnekleri ile bunların onaylı tercümeleri eklenir (MÖHUK m.61). Devletler tenfiz aşamasında çoğu zaman kamu düzenine aykırılık ve tahkim şartının geçersizliği itirazlarını ileri sürer (MÖHUK m.62/1-b ve e); bu itirazların bir kısmında ispat yükü tenfize karşı çıkan taraftadır (m.62/2). Tenfiz davasının ayrıntıları için yabancı hakem kararının tenfizi rehberimize bakabilirsiniz.
Türkiye’de icra aşamaları
| Aşama | Hukuki dayanak | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Mahkeme kararı veya tenfiz kararı | MÖHUK m.49 ve 60-62; New York Sözleşmesi | Yabancı devlete karşı ilamsız takip yapılamaz (İİK m.42/2) |
| İlamlı icra takibi ve icra emri | İİK m.32 | İcra emrinde devlete ait mallar hakkında cebri icra yapılabileceği ayrıca ihtar edilir (İİK m.32/2) |
| Tebligat | MÖHUK m.49/2; Tebligat Kanunu | Diplomatik temsilciliğe tebligat yapılabilir; tebligatın usulüne uygunluğu ileride itiraz konusu olur |
| Haciz | İİK m.82/1-1 ve 89; Viyana 1961 m.22 ve 25; Viyana 1963 m.31 | Malın veya hesabın hangi amaçla kullanıldığı belirleyicidir |
| Paraya çevirme ve ödeme | İİK genel hükümleri | Bankalardaki paralar için haciz ihbarnamesine verilen cevaplar izlenmelidir |
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi 24.05.2004 tarihli kararında, yabancı devletlerin elçilik ve konsolosluk binalarının ve bu temsilciliklerin giderleri için tutulan banka hesaplarının haczedilemeyeceğini, buna karşılık diplomatik veya konsolosluk amacıyla kullanılmayan malların haczedilebileceğini kabul etmiştir (E.2004/6469, K.2004/13007). İİK m.82/1-1’deki “Devlet malları” ifadesi Türkiye Cumhuriyeti’nin mallarını ifade eder; yabancı devletin malları için belirleyici olan uluslararası hukuk kuralları ve özellikle 1961 ve 1963 tarihli Viyana Sözleşmeleridir. 1961 Sözleşmesinin 22. maddesi diplomatik misyon binalarını, bunlardaki eşyayı ve misyonun taşıtlarını arama, el koyma, haciz ve icra işlemlerinden muaf tutar; 25. maddesi ise kabul eden devletin misyonun görevlerini yerine getirmesi için gerekli kolaylıkları sağlamasını ister.
Hangi mallar haczedilebilir?
| Mal | Durum | Not |
|---|---|---|
| Elçilik ve konsolosluk binaları | Haczedilemez | Viyana 1961 m.22; Viyana 1963 m.31 |
| Elçiliğin giderleri için tutulan banka hesapları | Haczedilemez | Yargıtay 12. HD, 2004; hesabın amacı bankadan sorulmalıdır |
| Diplomatik taşıtlar ve misyon eşyası | Haczedilemez | Viyana 1961 m.22/3 |
| Devletin ticari amaçla kullandığı taşınmazlar veya hesaplar | Haczedilebilir | Ticari amaç alacaklı tarafından ortaya konulmalıdır |
| Devletin Türk şirketlerinden veya kurumlarından olan ticari alacakları | Haciz ihbarnamesiyle haczedilebilir | İİK m.89; alacağın kaynağı ve amacı önemlidir |
| Merkez bankası rezervleri | Kural olarak haczedilemez | Uluslararası uygulamada güçlü bir koruma vardır |
| Devlet şirketinin malları | Devletin borcu için kural olarak haczedilemez | Ayrı tüzel kişilik; borçlunun kim olduğu yeniden incelenmelidir |
İhtiyati haciz bakımından İİK m.257’de yabancı devlete özgü bir yasak bulunmaz. Ancak haczedilemezlik sınırları ihtiyati haciz için de geçerlidir ve talepte malın niteliği ayrıca gösterilmelidir. Yurt dışındaki işverene karşı ihtiyati haciz koşulları için yurt dışındaki işverenden hakediş tahsili rehberimizdeki açıklamalar yabancı devlet bakımından da yol göstericidir. Tenfiz kararından sonraki icra adımları için tenfiz kararından sonra icra rehberimize bakabilirsiniz.
Yurt Dışında İcra: İngiltere, ABD ve Fransa
Borçlu devletin Türkiye’de haczedilebilir malı yoksa, karar devletin ticari varlıklarının bulunduğu ülkelerde icra edilir. New York Sözleşmesi sayesinde hakem kararı 170’ten fazla ülkede tenfiz edilebilir; ancak her ülke icra bağışıklığına kendi hukukunu uygular. Bu nedenle tenfiz yeri, devletin varlıklarının nerede olduğuna ve o ülkenin icra kurallarına göre seçilir.
2025-2026 tarihli İngiltere ve ABD Yüksek Mahkemesi kararları, ülke ülke icra bağışıklığı kuralları, devlet şirketleri ve alter ego, ICSID durdurma talebine cevap ve forum seçimi için hakem kararının yurt dışında icrası rehberimize bakılabilir.
Üç önemli icra yeri
| Ülke | Temel kural | Pratik sonuç |
|---|---|---|
| İngiltere | Devletin yazılı rızası yoksa yalnızca ticari amaçla kullanılan veya kullanılması amaçlanan mallar icraya konu olur (SIA 1978 s.13/4); misyon şefinin malın ticari amaçla kullanılmadığına dair belgesi aksi ispat edilinceye kadar yeterlidir (s.13/5); merkez bankası malları ticari mal sayılmaz (s.14/4) | Elçiliğin karma kullanılan cari hesabı korunur; ticari mal açıkça gösterilmelidir |
| ABD | Hakem kararının tanınmasına dayanan icrada ABD’de ticari faaliyette kullanılan mallar icraya konu olabilir (28 U.S.C. §1610(a)(6)); merkez bankasının kendi hesabına tuttuğu mallar açık feragat olmadıkça korunur (§1611(b)(1)) | Malın ABD’de bulunması ve ticari faaliyette kullanılması gerekir |
| Fransa | Yabancı devletin mallarına yönelik ihtiyati ve icrai tedbirler önceden hâkim iznine bağlıdır; diplomatik misyonların malları için açık ve özel feragat aranır (Sapin II, 2016; Fransız Medeni İcra Usulü Kanunu L.111-1-1 ila L.111-1-3) | İzin aşamasında malın kamu hizmeti dışında kullanıldığı ve borçlu devletle bağlantısı gösterilmelidir |
Devlet şirketleri, devletten ayrı tüzel kişiliğe sahip olduklarında devletin borcundan sorumlu tutulamaz. İngiltere’de Privy Council 2012 tarihli Gécamines kararında, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin maden şirketi Gécamines’i devletin bir organı saymamış ve şirketin mallarına devletin borcu için el konulamayacağına karar vermiştir. ABD’de de devlet şirketlerinin ayrı kişiliği bir karine olarak kabul edilir (First National City Bank v Banco Para el Comercio Exterior de Cuba, 1983). Bu karine ancak devletin şirketi tamamen kendi aracı gibi kullandığı ispatlanırsa aşılabilir.
Uygulamada en etkili sonuçlar, devletin üçüncü kişilerden olan ticari alacaklarına (örneğin petrol, doğalgaz veya maden satışından doğan alacaklar) ve devletin ticari amaçla kullandığı varlıklara yönelik hacizlerle alınmaktadır. Bu nedenle tenfiz davası açılmadan önce bir varlık araştırması yapılması, hangi ülkede hangi varlığın bulunduğunun ve hangi amaçla kullanıldığının belgelenmesi gerekir.
Irak bakanlıkları, il idareleri ve Kürdistan Bölgesel Yönetimi aleyhine alacaklarda Türkiye-Irak Hukuki ve Adli İşbirliği Sözleşmesi, Irak’ın New York Sözleşmesi çekinceleri ve 2025 tarihli Kamu Sözleşmeleri Talimatı ayrıca önem taşır; bu konular Irak’ta müteahhit alacağı rehberimizde ele alınmıştır.
Sözleşme Yaparken Alınacak Önlemler
Devlete karşı alacak tahsilindeki güçlüklerin çoğu, sözleşme imzalanırken alınacak önlemlerle azaltılabilir. Kamu işverenleri her öneriyi kabul etmez; ancak teklif aşamasında istenen güvencelerin bir kısmı müzakere edilebilir.
Sözleşme aşamasında güvenceler
| Önlem | Amaç | Not |
|---|---|---|
| Maliye bakanlığı veya devlet garantisi | İşveren bir kamu şirketi veya kurumuysa devletin doğrudan sorumluluğu | Garantinin kayıtsız şartsız olması ve tahkim şartının garantiyi de kapsaması |
| İşverenin finansman düzenlemesine ilişkin bilgi | Ödeme gücünün izlenmesi | FIDIC Alt Madde 2.4; bilgi verilmezse askıya alma hakkı (Alt Madde 16.1) |
| Akreditif veya banka ödeme garantisi | Ödemenin bir bankanın taahhüdüne bağlanması | Saygın bir uluslararası bankadan ve tercihen teyitli olarak |
| Yargı ve icra bağışıklığından açık feragat | Tartışmanın baştan kapatılması | Merkez bankası ve diplomatik mallar ayrıca belirtilmeli |
| Tarafsız tahkim yeri | Kararın iptal davasında ayakta kalması | New York Sözleşmesine taraf ve tahkim dostu bir ülke |
| Kalkınma bankası finansmanında doğrudan ödeme | Ödemenin bankadan doğrudan yükleniciye yapılması | Kredi anlaşmasındaki ödeme yöntemleri incelenmeli |
| Siyasi risk sigortası | Ödememe, kamulaştırma ve savaş risklerinin karşılanması | Kamu ve özel sigortacılar ile MIGA gibi çok taraflı kuruluşlar |
| Yatırım anlaşması kapsamının kontrolü | Yatırım tahkimi imkânının korunması | Anlaşmanın yürürlükte olması, şirket yapısı ve şemsiye hükmü |
FIDIC’in çok taraflı kalkınma bankaları için hazırlanan sürümünde (MDB, 2010), bankanın kredi ödemelerini askıya alması hâlinde yüklenicinin işi askıya alma ve sözleşmeyi feshetme hakları ayrıca düzenlenmiştir. Proje bir kalkınma bankası kredisiyle finanse ediliyorsa, ödeme gecikmesinin bankaya da bildirilmesi ve kredi anlaşmasındaki ödeme yöntemlerinin incelenmesi gerekir. Ödenmeyen hakedişler için FIDIC’teki gecikme faizi hükmü de unutulmamalıdır (1999 ve 2017 baskıları Alt Madde 14.8).
Yatırım anlaşmasının korumasından yararlanmak için anlaşmanın sözleşme imzalandığında yürürlükte olması, yatırımın anlaşmadaki “yatırım” ve “yatırımcı” tanımlarına uyması ve yatırımın ev sahibi ülke hukukuna uygun yapılması gerekir. Projenin bir yabancı şirket üzerinden yürütüldüğü durumlarda anlaşmanın bu şirketi kapsayıp kapsamadığı ayrıca incelenmelidir. Teminat mektuplarına ilişkin önlemler için kontrgaranti ve yurt dışı teminat mektubu rehberimize bakabilirsiniz.
Alacak İçin Adım Adım
- Borçluyu belirleyin. Sözleşmeyi imzalayan devletin kendisi mi, bir bakanlık mı, belediye mi, yoksa ayrı tüzel kişiliği olan bir kamu şirketi mi? Garanti veren bir devlet kurumu var mı?
- Süreleri koruyun. Hak talebi bildirimlerini, uyuşmazlık kurulu başvurusunu ve zamanaşımını görüşmeler sürerken de takip edin; görüşmelerin haklarınızı etkilemeyeceğini yazılı olarak kayda geçirin.
- Sözleşmedeki yolu tespit edin. Tahkim şartı, tahkim yeri, uygulanacak hukuk, bağışıklıktan feragat hükmü ve ödeme güvenceleri.
- Yatırım anlaşmasını kontrol edin. Türkiye ile işverenin ülkesi arasında yürürlükte bir anlaşma var mı, uyuşmazlık hangi tarihte doğdu, anlaşmada bekleme süresi veya yerel mahkeme şartı var mı?
- Uyuşmazlık bildirimini gönderin. Yatırım anlaşmasında öngörülen dostane çözüm süresi bu bildirimle başlar.
- Varlık araştırması yapın. Devletin Türkiye’de ve diğer ülkelerde ticari amaçla kullandığı mallar, üçüncü kişilerden olan alacakları ve devlet şirketlerinin durumu.
- Kararı alın ve tenfiz edin. Hakem kararını, varlıkların bulunduğu ülkelerde tenfiz ettirin; Türkiye’de ilamlı takip başlatın.
- Haczi doğru mala yöneltin. Diplomatik amaçlı mallar dışındaki varlıklara yönelin ve haciz talebinde malın niteliğini gösterin.
Yabancı Devlete Karşı Haciz Talebi Örneği
Aşağıdaki örnek, yabancı bir devlet aleyhine verilen ve Türkiye’de tenfiz edilen bir hakem kararına dayanılarak başlatılan ilamlı icra takibinde, icra emri kesinleştikten sonra devletin ticari amaçla kullandığı bir banka hesabının ve Türkiye’deki bir şirketten olan alacağının haczi için hazırlanmıştır. Köşeli parantez içindeki yerler kendi dosyanıza göre doldurulmalıdır.
ANKARA [ ] İCRA DAİRESİ MÜDÜRLÜĞÜNE
Dosya No: [ ]
Alacaklı: [Müteahhit şirketin unvanı, adresi, vergi numarası]
Vekili: [Avukatın adı soyadı, adresi]
Borçlu: [Devletin adı], [Devletin Ankara Büyükelçiliği adresi] üzerinden
Konu: Borçlu devlete ait ve diplomatik veya konsolosluk amacıyla kullanılmayan banka hesabı ile alacak hakkı üzerine haciz konulması ve haciz ihbarnamesi gönderilmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Müvekkil şirket, borçlu devletin [bakanlık adı] ile [tarih] tarihinde imzaladığı [proje adı] inşaat sözleşmesinden doğan alacağı için ICC kurallarına göre tahkime başvurmuştur. Hakem heyetinin [tarih] tarihli kararıyla borçlunun müvekkile [tutar ve para birimi] asıl alacak ile faiz ve masrafları ödemesine karar verilmiştir.
2. Hakem kararı, [mahkeme] [esas ve karar numarası] sayılı ve [tarih] tarihinde kesinleşen kararla tenfiz edilmiştir. Bu karara dayanılarak dairenizin yukarıda numarası yazılı dosyasında ilamlı takip başlatılmış, icra emri borçlunun Ankara Büyükelçiliğine [tarih] tarihinde tebliğ edilmiştir. Yasal süre içinde icranın geri bırakılmasına dair bir karar getirilmemiş, borç ödenmemiştir.
A. İİK m.32/2 ve MÖHUK m.49: Takip usulüne uygun olarak kesinleşmiştir
3. Borçlu devlete karşı yapılan takip, ilamsız takip yasağı gözetilerek bir tenfiz kararına dayanılarak başlatılmıştır (İİK m.42/2). Yabancı devlete özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yargı bağışıklığı tanınmaz ve tebligat diplomatik temsilciliğe yapılabilir (MÖHUK m.49). İcra emrinde, uluslararası andlaşmalar saklı kalmak kaydıyla borçlu devlete ait mallar hakkında cebri icra yapılabileceği ayrıca ihtar edilmiştir (İİK m.32/2). Takip bu nedenle kesinleşmiş olup haciz aşamasına geçilmesine engel bir durum yoktur.
B. İİK m.82/1-1 ve Yargıtay 12. HD, 24.05.2004, E.2004/6469, K.2004/13007: Ticari amaçlı mallar haczedilebilir
4. İİK m.82/1-1’deki haczedilemezlik Türkiye Cumhuriyeti’nin mallarına ilişkindir. Yabancı devletin malları bakımından belirleyici olan, malın egemenlik veya diplomatik amaçla mı, yoksa ticari amaçla mı kullanıldığıdır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi yukarıda tarih ve numarası yazılı kararında, elçilik ve konsolosluk binaları ile bunların giderleri için tutulan hesapların haczedilemeyeceğini, diplomatik veya konsolosluk amacıyla kullanılmayan malların ise haczedilebileceğini kabul etmiştir.
5. Haczi talep edilen hesap, borçlu devletin [kurum adı] adına [banka adı] [şube adı] şubesinde açılmış olan ve [ürün satışı, liman işletmesi, kira geliri gibi] ticari faaliyetinden elde edilen gelirlerin toplandığı [hesap bilgisi] numaralı hesaptır. Hesabın ticari faaliyete ilişkin olduğu, ekte sunulan [belge adı] belgelerinden anlaşılmaktadır. Borçlunun bu hesabı elçiliğin giderleri için kullandığı yönündeki olası bir beyan, hesabın gerçek kullanımına ilişkin banka kayıtlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.
C. İİK m.89: Üçüncü kişideki alacak haczedilmelidir
6. Borçlu devletin, Türkiye’de yerleşik [şirket unvanı] şirketinden [tarih] tarihli [sözleşme adı] sözleşmesinden doğan [tutar] tutarında bir alacağı bulunmaktadır. Bu alacak bir satış veya hizmet ilişkisinden doğan ticari bir alacaktır ve diplomatik misyonun işleyişiyle bir ilgisi yoktur. Üçüncü kişiye, bundan böyle borcunu ancak dairenize ödeyebileceğinin bildirilmesi gerekmektedir.
Ç. 1961 Viyana Sözleşmesi m.22 ve 1963 Viyana Sözleşmesi m.31: Talep diplomatik malları kapsamamaktadır
7. Müvekkil, borçlu devletin büyükelçilik ve konsolosluk binalarına, bu binalardaki eşyaya, misyon taşıtlarına ve misyonun giderleri için tutulan hesaplara yönelik bir talepte bulunmamaktadır. Talep, bu Sözleşmelerin koruması dışında kalan ticari varlıklarla sınırlıdır. Dairenizce hesabın niteliği konusunda tereddüt duyulması hâlinde, Adalet Bakanlığının 29.09.2020 tarihli ve 6125 sayılı yazısında da belirtildiği gibi, hesabın hangi amaçla kullanıldığının ilgili banka şubesinden sorulmasını ve gerekirse Bakanlığın görüşüne başvurulmasını talep ederiz.
SONUÇ VE İSTEM
8. Açıklanan nedenlerle, borçlu devlete ait [banka adı] [şube adı] şubesindeki [hesap bilgisi] numaralı hesaba takip miktarı kadar haciz konulmasına ve bankaya İİK m.89 uyarınca haciz ihbarnamesi gönderilmesine; bankadan hesabın açılış amacının ve kullanım şeklinin sorulmasına; [şirket unvanı] şirketine borçlunun alacağı yönünden haciz ihbarnamesi gönderilmesine karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederiz.
Alacaklı vekili
[Avukatın adı soyadı]
İmza
Ekler: 1. Hakem kararı ve onaylı tercümesi 2. Tenfiz kararı ve kesinleşme şerhi 3. İcra emri tebliğ belgesi 4. Hesabın ticari niteliğine ilişkin belgeler 5. Üçüncü kişiyle yapılan sözleşmeye ilişkin belgeler 6. Vekâletname
Yatırım Anlaşmasına Dayanan Uyuşmazlık Bildirimi Örneği
Yatırım anlaşmalarının çoğu, tahkime başvurmadan önce uyuşmazlığın ev sahibi devlete yazılı olarak bildirilmesini ve belirli bir süre dostane çözüm aranmasını şart koşar. Bu süre bildirimin tebliğiyle başlar. Aşağıdaki bildirim Türkçe ve İngilizce olarak hazırlanmıştır; anlaşmanın ilgili madde numaraları ve bekleme süresi kendi anlaşmanıza göre doldurulmalıdır. Bildirim, devletin başbakanlığına veya cumhurbaşkanlığına, dışişleri ve ilgili bakanlığa ve devletin Ankara’daki büyükelçiliğine birlikte gönderilmelidir.
UYUŞMAZLIK BİLDİRİMİ VE DOSTANE ÇÖZÜM TALEBİ
Gönderen: [Müteahhit şirketin unvanı, adresi]
Muhatap: [Devletin adı], [cumhurbaşkanlığı veya başbakanlık], [dışişleri bakanlığı], [ilgili bakanlık]; [Devletin Ankara Büyükelçiliği]
Konu: Türkiye Cumhuriyeti ile [Devletin adı] arasında [tarih] tarihinde imzalanan ve [tarih] tarihinde yürürlüğe giren Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşmasının [madde] maddesi uyarınca uyuşmazlık bildirimi
Yatırım
1. Şirketimiz, Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına göre kurulmuş bir şirket olup Anlaşmanın [madde] maddesi anlamında yatırımcıdır. Şirketimiz [tarih] tarihinde [bakanlık adı] ile [proje adı] sözleşmesini imzalamış, projeye [tutar] tutarında ekipman, personel ve finansman katkısında bulunmuştur. Bu yatırım Anlaşmanın [madde] maddesindeki yatırım tanımına girmektedir.
Uyuşmazlık
2. Şirketimizin [tarihler] tarihli hakedişlerinden doğan [tutar] tutarındaki alacağı ödenmemiş, ayrıca [tarih] tarihli [kararname, idari işlem, şantiyeye el konulması veya teminatın kamu gücüyle tahsili gibi] işlemle yatırımımız fiilen ortadan kaldırılmıştır. Bu işlem, devletin bir sözleşme tarafı olarak değil, egemenlik yetkisini kullanarak yaptığı bir işlemdir.
3. Bu işlemler, Anlaşmanın [madde] maddesindeki adil ve hakkaniyete uygun muamele, [madde] maddesindeki tam koruma ve güvenlik ve [madde] maddesindeki kamulaştırmaya karşı koruma yükümlülüklerinin ihlalidir.
Talep
4. Anlaşmanın [madde] maddesi uyarınca uyuşmazlığın dostane yoldan çözümü için görüşme yapılmasını talep ediyoruz. Bu bildirimin tebliğinden itibaren [süre] ay içinde uyuşmazlık çözülmezse, Anlaşmanın [madde] maddesi uyarınca [ICSID, ICC veya UNCITRAL] kurallarına göre tahkime başvuracağımızı bildiririz.
5. Bu bildirim, şirketimizin sözleşmeden ve uygulanacak hukuktan doğan diğer haklarını, ticari tahkim başvurusunu ve devam eden bildirimlerini etkilemez; görüşmeler sırasında yapılacak yazışmalar bu hakların kullanılmasından vazgeçme anlamına gelmez.
[Şirketin yetkilisi]
[Tarih]
İmza
NOTICE OF DISPUTE AND REQUEST FOR AMICABLE SETTLEMENT
From: [Name and address of the contractor]
To: [Name of the State], [Office of the President or Prime Minister], [Ministry of Foreign Affairs], [Ministry concerned]; [Embassy of the State in Ankara]
Subject: Notice of dispute under Article [ ] of the Agreement between the Republic of Türkiye and [Name of the State] on the Reciprocal Promotion and Protection of Investments, signed on [date] and in force since [date]
The investment
1. We are a company incorporated under the laws of the Republic of Türkiye and an investor within the meaning of Article [ ] of the Agreement. On [date] we entered into the [project] contract with the [Ministry] and contributed equipment, personnel and financing in the amount of [amount]. This constitutes an investment within the meaning of Article [ ] of the Agreement.
The dispute
2. Our interim payment certificates dated [dates], amounting to [amount], remain unpaid. In addition, by [decree, administrative act, seizure of the site or enforcement of the guarantee by public authority] dated [date], our investment has been effectively taken. This act was not performed by the State as a contracting party but in the exercise of its sovereign authority.
3. These measures breach the obligations of fair and equitable treatment under Article [ ], full protection and security under Article [ ] and protection against expropriation under Article [ ] of the Agreement.
Request
4. Pursuant to Article [ ] of the Agreement, we request consultations with a view to settling the dispute amicably. If the dispute is not settled within [ ] months of receipt of this notice, we will submit it to arbitration under [the ICSID Convention, the ICC Rules or the UNCITRAL Rules] in accordance with Article [ ] of the Agreement.
5. This notice is without prejudice to our rights under the contract and the applicable law, to any commercial arbitration and to any pending notices. No correspondence during the consultations shall be construed as a waiver of those rights.
[Authorised signatory]
[Date]
Signature
Sık Yapılan Hatalar
- Diplomatik görüşmeler sürerken süreleri kaçırmak. Ödeme vaatleri hak talebi, uyuşmazlık kurulu ve zamanaşımı sürelerini durdurmaz.
- Yabancı devlete ilamsız takip başlatmak. Bu yol kanunla kapalıdır (İİK m.42/2); önce mahkeme kararı veya tenfiz kararı gerekir.
- Elçiliğin bütün hesaplarına haciz istemek. Misyonun giderleri için tutulan hesaplar haczedilemez; talep ticari varlıklarla sınırlandırılmalıdır.
- Tahkim şartını icra bağışıklığından feragat saymak. Tahkim şartı uyuşmazlığın çözümünü sağlar, icra için ayrı bir rıza veya ticari mal gerekir.
- Kamu şirketinin borcu için devletin mallarına gitmek ya da tersini yapmak. Ayrı tüzel kişilik, borçlunun ve icra edilecek malların belirlenmesinde ilk sorudur.
- Salt ödememe için yatırım tahkimine gitmek. Devletin egemenlik yetkisini kullandığı gösterilemezse talep, Bayındır dosyasında olduğu gibi esastan reddedilebilir.
- Yatırım anlaşmasının ön şartlarını atlamak. Bekleme süresi ve yerel mahkeme şartı yerine getirilmezse, Kılıç dosyasında olduğu gibi yetkisizlik kararı verilebilir.
- Varlık araştırması yapmadan tenfiz davası açmak. Tenfiz kararı, haczedilebilir bir mal bulunmadığında tek başına ödeme sağlamaz.
Hukukçular Evi Yabancı Devlet Alacaklarında Ne Yapar?
Yabancı devlet, bakanlık veya kamu kuruluşu işveren karşısında alacaklı olan müteahhitler için önce borçluyu, sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm yolunu, süreleri ve Türkiye ile işverenin ülkesi arasındaki yatırım anlaşmasını inceliyoruz. Sözleşme tahkimi ile yatırım tahkiminden hangisinin veya her ikisinin kullanılacağını, uyuşmazlığın doğduğu tarihi ve anlaşmanın ön şartlarını belirliyoruz.
Uyuşmazlık bildirimlerini, tahkim başvurularını ve tenfiz davalarını hazırlıyor; Türkiye’de ilamlı takip, haciz ve haciz ihbarnamesi işlemlerini yürütüyoruz. Yurt dışında icra gereken dosyalarda varlık araştırması ve yabancı avukatlarla birlikte icra stratejisi kuruyoruz. Uzlaşma görüşmelerinde ödeme planı ve icra hakkının korunmasına ilişkin metinleri hazırlıyoruz.
Yabancı bir devlet veya kamu idaresinden alacağınız varsa sözleşmenizi, ödenmeyen hakedişleri ve son yazışmaları 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Katar’da Türk Müteahhit: Hakediş, İşveren Öderse Öderim, Tahkim ve Tahsil
- Hakem Kararının Yurt Dışında İcrası: Devlet Varlıklarına Haciz ve İcra Bağışıklığı
- Türk Eximbank ve Politik Risk Sigortası: Hasar İhbarı, Tazminat ve Rücu
- Özbekistan ve Kazakistan’da Türk Müteahhit 2026: Kamu Alımları, TIAC ve AIFC Tahkimi
- Cezayir’de Türk Müteahhit 2026: Kamu İhalesi, Ödeme Gecikmesi ve Devlet Kurumuyla Tahkim
- Suriye’de Türk Müteahhit 2026: Yaptırımlar Sonrası Sözleşme, Ödeme Güvencesi ve Tahkim
- Türkmenistan’da Müteahhit Alacağı: Zamanaşımı, Yatırım Anlaşması ve Tahsil
- Irak’ta Müteahhit Alacağı: Hakediş ve Teminat Ödenmiyor
- Libya’daki Müteahhit Alacakları: 2011 Zararları, Teminat Mektupları ve Yatırım Tahkimi
- Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi
- Yurt Dışındaki İşveren Hakedişi Ödemiyor: Alacak Tahsili
- Savaş, Darbe, Yaptırım: Yurt Dışı Projede Mücbir Sebep
- FIDIC Uyuşmazlık Kurulu ve ICC Tahkimi
- İşveren FIDIC Sözleşmesini Feshetti: Ne Yapmalı?
- FIDIC’te Süre Uzatımı ve Ek Ödeme: 28 Günlük Bildirim
- Kontrgaranti: Yurt Dışı Teminat Mektubunun Nakde Çevrilmesi
- Alt Yüklenici: “İşveren Öderse Öderim” Şartı
- Yabancı Hakem Kararının Tenfizi: New York Sözleşmesi
- Yabancı Mahkeme ve Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi
- Tenfiz Kararı Aldım, Şimdi Nasıl İcra Edeceğim?
- Hakem Kararı Nasıl Tahsil Edilir?
- Tahkim Yeri ve Uygulanacak Hukuk
- Kurumsal Tahkim: ICC ve İSTAÇ
- Tahkim Rehberi
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Yabancı bir devlete Türkiye’de dava açabilir miyim?
Evet. Yabancı devlete özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yargı bağışıklığı tanınmaz ve tebligat diplomatik temsilciliğe yapılabilir (MÖHUK m.49). Türk mahkemesinin yetkisi iç hukuktaki yer bakımından yetki kurallarına göre belirlenir (MÖHUK m.40). Ancak sözleşmede tahkim şartı varsa uyuşmazlık tahkimde çözülür.
İnşaat sözleşmesi özel hukuk ilişkisi sayılır mı?
Devletin bir müteahhitle yaptığı inşaat sözleşmesi, devletin herhangi bir özel kişi gibi taraf olabileceği bir ilişkidir ve kural olarak özel hukuk ilişkisi sayılır. Buna karşılık devletin kanun veya idari işlemle sözleşmeye müdahalesi egemenlik işlemi niteliği taşıyabilir; bu ayrım hem bağışıklık hem yatırım tahkimi bakımından önemlidir.
Yabancı devlete icra takibi başlatabilir miyim?
Yalnızca ilamlı takip yapılabilir; yabancı devlet aleyhine ilamsız takip yoluna başvurulamaz (İİK m.42/2). İcra emrinde, uluslararası andlaşmalar saklı kalmak kaydıyla devlete ait mallar hakkında cebri icra yapılabileceği ayrıca ihtar edilir (İİK m.32/2).
Elçiliğin banka hesabına haciz koyabilir miyim?
Elçiliğin giderleri için tutulan hesaplar haczedilemez. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi 2004 tarihli kararında diplomatik veya konsolosluk amacıyla kullanılmayan malların ise haczedilebileceğini kabul etmiştir. Hesabın hangi amaçla kullanıldığı bankadan sorulmalı ve ticari nitelik belgelenmelidir.
Sözleşmedeki tahkim şartı devletin bağışıklıktan feragati sayılır mı?
Tahkim şartı, uyuşmazlığın hakem heyetince çözülmesine ve tahkimle ilgili mahkeme işlemlerine rıza sayılır. Ancak icra bağışıklığından feragat sayılmaz. İngiltere’de devletin malları üzerinde icra için ayrıca yazılı rıza veya malın ticari amaçla kullanılması gerekir (State Immunity Act 1978 s.9 ve 13).
Yatırım tahkimi ile ticari tahkim arasındaki fark nedir?
Ticari tahkim sözleşmedeki tahkim şartına, yatırım tahkimi Türkiye ile ev sahibi devlet arasındaki yatırım anlaşmasına dayanır. Yatırım tahkimi, devletin egemenlik yetkisini kullanarak yatırıma zarar vermesine karşı koruma sağlar; salt sözleşme ihlali her zaman yeterli değildir.
İnşaat sözleşmesi yatırım sayılır mı?
ICSID hakem heyetleri Salini v Morocco (2001) ve Bayındır v Pakistan (2005) dosyalarında inşaat sözleşmelerini yatırım saymıştır. Katkı, süre, risk ve ev sahibi ülkenin kalkınmasına katkı ölçütleri kullanılır. Anlaşmadaki yatırım tanımı ayrıca kontrol edilmelidir.
Türk müteahhitler yatırım tahkiminde başarılı oldu mu?
Cengiz İnşaat, Libya’ya karşı Türkiye-Libya yatırım anlaşmasına dayanarak açtığı ICC tahkiminde 2018’de yaklaşık 51 milyon ABD doları tutarında bir karar almış, Libya’nın iptal girişimleri 2021’de Paris İstinaf Mahkemesi ve 2025’te Fransız Yargıtayı tarafından reddedilmiştir. Bayındır ve Kılıç dosyalarında ise talepler reddedilmiştir.
ICSID kararı kesinleşince devlet ödemek zorunda mı?
ICSID kararları bağlayıcıdır ve Sözleşmeye taraf her devlet kararın parasal yükümlülüklerini kendi mahkemesinin kesinleşmiş bir kararı gibi icra etmekle yükümlüdür (ICSID m.53 ve 54). Ancak icra bağışıklığına ilişkin ulusal hukuk saklıdır (m.55); bu nedenle ödeme yapılmazsa yine ticari varlıkların bulunması gerekir.
Devletin kamu şirketinin mallarına haciz koyabilir miyim?
Kamu şirketi ayrı tüzel kişiliğe sahipse kural olarak devletin borcu için şirketin malları haczedilemez. İngiltere’de Privy Council 2012 tarihli Gécamines kararında bu ilkeyi uygulamıştır. Borçlu şirketin kendisiyse, şirketin malları için icra bağışıklığı sorunu çoğu zaman daha az ağırdır.
Diplomatik görüşmeler süreleri durdurur mu?
Hayır. Sözleşmedeki hak talebi ve uyuşmazlık kurulu süreleri ile uygulanacak hukuktaki zamanaşımı görüşmeler sırasında da işler. Görüşmelerin haklarınızı etkilemeyeceği yazılı olarak kayda geçirilmeli ve süreler ayrıca korunmalıdır.
Sözleşme yaparken ne gibi önlemler almalıyım?
Devlet garantisi, akreditif veya banka ödeme garantisi, yargı ve icra bağışıklığından açık feragat, tarafsız bir tahkim yeri, kalkınma bankası finansmanında doğrudan ödeme imkânı ve siyasi risk sigortası değerlendirilmelidir. Türkiye ile işverenin ülkesi arasındaki yatırım anlaşmasının yürürlükte olup olmadığı da sözleşmeden önce kontrol edilmelidir.
Yabancı kamu alıcısının ödememesine veya transfer kısıtlamasına karşı alınan sigortada tazminat ve halefiyet ilişkisi için Türk Eximbank ve politik risk sigortası rehberimize bakılabilir.
Kaynakça
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.40, 47, 49 ve 60-62; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.32, 42, 82, 89 ve 257; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.10; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.89.
- Diplomatik İlişkiler Hakkında Viyana Sözleşmesi (1961) m.22 ve 25; Konsolosluk İlişkileri Hakkında Viyana Sözleşmesi (1963) m.31.
- Devletler ile Diğer Devletlerin Vatandaşları Arasındaki Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü Hakkında Sözleşme (ICSID, 1965) m.25, 52-55; Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve İcrası Hakkında New York Sözleşmesi (1958).
- İngiltere, State Immunity Act 1978 s.3, 9, 13 ve 14; ABD, Foreign Sovereign Immunities Act, 28 U.S.C. §1605, 1610 ve 1611; Fransa, 9 Aralık 2016 tarihli ve 2016-1691 sayılı Kanun (Sapin II), Medeni İcra Usulü Kanunu L.111-1-1 ila L.111-1-3.
- Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 24.05.2004, E.2004/6469, K.2004/13007; Adalet Bakanlığı İcra İşleri Dairesi Başkanlığı, 29.09.2020 tarihli ve 6125 sayılı yazı.
- Salini Costruttori ve Italstrade v Morocco, ICSID ARB/00/4, yetki kararı, 2001; Bayındır v Pakistan, ICSID ARB/03/29, yetki kararı 2005 ve nihai karar 2009; Kılıç v Turkmenistan, ICSID ARB/10/1, 2013; Sehil v Turkmenistan, ICSID ARB/12/6, 2015.
- Cengiz İnşaat v Libya, ICC 21537/ZF/AYZ, 07.11.2018; Paris İstinaf Mahkemesi, 25.05.2021; Fransız Yargıtayı, 12.02.2025, 21-22.978. Nurol v Libya, ICC, kısmi karar 22.11.2018; Fransız Yargıtayı, 12.02.2025, 22-11.436.
- La Générale des Carrières et des Mines v FG Hemisphere Associates LLC [2012] UKPC 27; First National City Bank v Banco Para el Comercio Exterior de Cuba, 462 U.S. 611 (1983).
- FIDIC, Yapım İşleri Sözleşme Koşulları (Kırmızı Kitap), 1999 birinci baskı ve 2017 ikinci baskı, Alt Madde 2.4, 14.8 ve 16.1; FIDIC MDB Uyumlaştırılmış Baskı, 2010.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, yatırım anlaşması, uygulanacak hukuku ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Yabancı bir devlet veya kamu idaresi hakedişinizi ödemiyor mu?
Tahkim, yatırım anlaşması, tenfiz ve haciz stratejisi için sözleşmeniz ve ödenmeyen hakedişlerinizle hemen arayın.
İlgili ana rehberler
Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi · Yurt Dışında Hakediş Alacağı · Hakem Kararının Tenfizi · Tahkim Rehberi · İletişim


