Grup şirketinden yapılan ithalatta faturadaki fiyat, ilişki var diye reddedilemez. Gümrük Kanunu’nun 24/2. maddesine göre alıcı ile satıcı arasındaki ilişki satış bedelinin reddi için tek başına yeterli değildir; idare ilişkinin fiyatı etkilediği kanısındaysa bunu gerekçeleriyle yazılı olarak bildirmek ve ithalatçıya cevap hakkı tanımak zorundadır. Danıştay, ilişkinin fiyatı etkilediğinin somut ve inandırıcı delillerle ortaya konulmadığı ek tahakkukları iptal eden kararları onamaktadır. Yıl sonunda transfer fiyatlandırması nedeniyle yukarı yönlü yapılan fiyat düzeltmeleri ise istisnai kıymetle beyan veya tamamlayıcı beyanla bildirilir; bildirilmezse vergi farkının üç katı ceza riski doğar (Gümrük Yönetmeliği m.53; GK m.234/1-b). Vergi kaybı olmasa bile ilişkinin beyan edilmemesi ayrıca usulsüzlük cezası gerektirir (GK m.241/3-b).
Bu rehber; yurt dışındaki ana şirketinden, kardeş şirketinden veya grup içi tedarik merkezinden ithalat yapan Türk şirketleri, yıl sonu transfer fiyatlandırması düzeltmesi yapan çok uluslu gruplar, teslim sonrası kontrolde ilişki gerekçesiyle ek tahakkuk alan ithalatçılar ve onların mali ve gümrük müşavirleri için hazırlandı. Kimin ilişkili sayıldığını, idarenin satış bedelini hangi şartlarla reddedebileceğini, emsal kıymetlerle ispatı, transfer fiyatlandırması düzeltmelerinin gümrükte nasıl beyan edileceğini, grup içi komisyon ve hizmet ödemelerini Danıştay kararlarıyla anlatıyor. Sonunda üç dilekçe örneği yer alıyor.
Bu rehberin dayanakları. 4458 sayılı Gümrük Kanunu m.6, 24, 25, 26, 27, 28, 197, 211, 234, 241, 242 ve 244; Gümrük Yönetmeliği (RG 07.10.2009, 27369 mükerrer) m.44, 45, 46–50, 53 ve 55; Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşmasının VII. Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşma (RG 27.08.1993, 21681) m.1 ve yorum notları; Dünya Gümrük Örgütü Gümrük Kıymeti Teknik Komitesinin transfer fiyatlandırması belgelerine ilişkin yorum ve vaka çalışmaları; Gümrükler Genel Müdürlüğünün 16.02.2022 tarihli “İstisnai Kıymetle Beyan” konulu yazısı; 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu m.13; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7 ve 27.
Danıştay Yedinci Dairesinin 2020–2025 yıllarında verdiği ve metnini okuduğumuz ilişkili kişi, satın alma komisyonu, ihtirazi kayıt ve sonradan fiyat farkı kararları.
Hangi Durumdasınız? Kısa Yol Haritası
Grup içi ithalattaki gümrük kıymeti uyuşmazlıkları çoğu zaman üç kaynaktan doğar: idarenin fiyatı benzer ithalatlara göre düşük bulması, yıl sonu transfer fiyatlandırması düzeltmelerinin gümrüğe bildirilmemesi ve grup şirketlerine yapılan komisyon, hizmet veya lisans ödemelerinin kıymete eklenip eklenmeyeceği. Hangi durumda olduğunuz, elinizdeki savunmayı belirler.
Tablo 1. İlişkili kişiler arası ithalatta aşamaya göre yapılacaklar
| Durum | Ne yapılmalı | Dayanak |
|---|---|---|
| Grup içi tedarik modeli kuruluyor | Fiyatlandırma politikasını, yıl sonu düzeltme hükmünü ve gümrük beyan usulünü baştan kurgulamak | GK m.24/2; Yönetmelik m.53/1-c |
| Yıl sonu transfer fiyatlandırması düzeltmesi yapılacak | Yukarı yönlü düzeltmeyi istisnai kıymet veya tamamlayıcı beyanla bildirmek; aşağı yönlü düzeltmede iade şartlarını incelemek | Yönetmelik m.53/1-c, 53/3, 53/5 |
| İlişki beyannamede gösterilmedi | Vergi kaybı yoksa usulsüzlük cezası; varsa kendiliğinden bildirimi değerlendirmek | GK m.241/3-b, 234/3 |
| İdare ilişki gerekçesiyle ek bilgi istedi | Satış koşullarını ve emsal kıymetleri gösteren belgelerle yazılı cevap vermek | GK m.24/2-a, 24/2-b; Yönetmelik m.44/5 |
| Satış bedeli reddedilip emsal kıymetle ek tahakkuk yapıldı | 15 gün içinde itiraz veya uzlaşma; yöntem sırası ve emsal seçimini denetlemek | GK m.25, 242, 244 |
| Grup şirketine komisyon, hizmet veya lisans ödeniyor | Ödemenin niteliğini sözleşme ve fiilî işleyişle belgelemek | GK m.27/1-a, 27/1-c, 27/4 |
| Vergi incelemesinde ithal fiyatının yüksek olduğu iddia ediliyor | Gümrük ve kurumlar vergisi dosyalarını tutarlı biçimde birlikte yönetmek | KVK m.13; GK m.24/2 |
Kim İlişkili Sayılır? Gümrük Yönetmeliği m.55
Gümrük kıymetinin belirlenmesinde alıcı ile satıcı arasındaki ilişki yalnızca Yönetmelik’in 55. maddesinde sayılan durumlarda kabul edilir. Liste sınırlayıcıdır; sayılanlar dışında kalan bir ticari yakınlık ilişki sayılmaz.
Tablo 2. Gümrük mevzuatında ilişki hâlleri (Yönetmelik m.55/1)
| Hâl | Örnek |
|---|---|
| Birbirlerinin memuru veya idarecileri olmaları | Satıcı şirketin yöneticisinin alıcı şirkette yönetim kurulu üyesi olması |
| Birbirlerinin yasal ortakları olmaları | Kanunen tanınmış bir ortaklıkta birlikte ortak olunması |
| İşçi ve işveren ilişkisi | Alıcının satıcının çalışanı olması |
| Oy hakkı veren payların en az yüzde 5’inin aynı kişilere ait olması veya onların kontrolünde bulunması | Aynı yatırımcının her iki şirkette de yüzde 5 veya daha fazla oy hakkına sahip olması |
| Birinin diğerini doğrudan veya dolaylı kontrol etmesi | Ana şirket ile bağlı şirket |
| Her ikisinin bir üçüncü kişi tarafından kontrol edilmesi | Aynı holdinge bağlı kardeş şirketler |
| Her ikisinin birlikte bir üçüncü kişiyi kontrol etmesi | Ortak girişim kuran iki şirket |
| Aynı ailenin üyeleri olmaları | Kardeşlere ait iki şirket arasında satış |
Tek acente, tek distribütör veya tek bayi olarak birbiriyle iş ilişkisi içinde bulunan kişiler, bu ölçütlerden birine girmiyorsa ilişkili sayılmaz (m.55/2). Münhasır distribütörlük sözleşmesi tek başına gümrük anlamında ilişki doğurmaz.
Gümrükteki ilişki tanımı, Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 13. maddesindeki ilişkili kişi tanımıyla aynı değildir. Bir şirket kurumlar vergisi bakımından ilişkili sayıldığı hâlde gümrük bakımından sayılmayabilir veya tersi olabilir. Transfer fiyatlandırması raporunda kullanılan ilişkili kişi listesi, gümrük beyanı için doğrudan kopyalanmamalı; her satıcı için Yönetmelik’teki ölçütlere göre ayrıca değerlendirme yapılmalıdır. Kurumlar vergisi açısından transfer fiyatlandırmasını transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık.
İlişki Tek Başına Fiyatın Reddi İçin Yeterli Değil: Gümrük Kanunu m.24/2
İthal eşyasının gümrük kıymeti kural olarak satış bedelidir (GK m.24/1). Satış bedelinin kıymete esas alınabilmesi için Kanun dört şart arar; bunlardan biri, alıcı ile satıcı arasında ilişki bulunmaması, ilişki varsa satış bedelinin 24/2. maddeye göre kabul edilebilir nitelikte olmasıdır (m.24/1-d). 24/2-a bendi bu konuda üç temel kural koyar:
- Alıcı ile satıcı arasında ilişkinin varlığı, satış bedelinin reddedilmesi için tek başına yeterli bir neden oluşturmaz.
- Satışa ilişkin koşullar incelenir; ilişkinin fiyatı etkilemediği belirlenirse satış bedeli kabul edilir.
- Gümrük idaresi, beyan sahibinden veya diğer kaynaklardan elde ettiği bilgilere dayanarak ilişkinin fiyatı etkilediği kanısına varırsa, bu hususları beyan sahibine yazılı olarak bildirir. Süresi içinde verilmek şartıyla beyan sahibinin cevap hakkı saklıdır.
Son kural bir usul güvencesidir. İdarenin, ilişkinin fiyatı etkilediğine ilişkin görüşünü ve dayandığı bilgileri ithalatçıya yazılı olarak bildirmeden, cevap hakkı tanımadan satış bedelini reddetmesi Kanun’a aykırıdır. Uygulamada bu bildirim çoğu zaman “beyanı tevsik edici belgelerin sunulması” istemiyle karıştırılır. Genel bir belge talebi, ilişkinin fiyatı nasıl etkilediğine dair gerekçeli bir bildirim değildir.
Yönetmelik’in 44/5. maddesi ise ayrı bir yol açar: beyan edilen kıymetin gerçekliği veya doğruluğu konusunda şüphe doğarsa idare ilave bilgi ve belge ister; makul şüpheler giderilmezse kıymet satış bedeli yöntemiyle belirlenemez. Bu hüküm ilişkili ve ilişkisiz bütün ithalatlarda uygulanır. Ancak şüphenin “makul” olması ve somut hususlara dayanması gerekir; ithalatçının sunduğu belgeler değerlendirilmeden ve hangi şüphenin neden giderilmediği açıklanmadan satış bedeli yöntemi atlanamaz.
Danıştay’ın ölçüsü. Danıştay Yedinci Dairesi, %100 iştirak olan bir yurt dışı trading şirketinden yapılan akaryakıt ithalatına ilişkin dosyalarda, ilişkinin fiyatı etkilediğinin idarece şüpheden uzak, somut ve inandırıcı delillerle ortaya konulmadığı, faturadaki bedel dışında ihracatçıya ödeme yapıldığının ve beyan edilen kıymetin bir emsal kıymete göre düşük olduğunun ispatlanamadığı gerekçesiyle verilen iptal kararlarını onamıştır (E.2022/4082, K.2023/1199 ve E.2022/416, K.2023/1201, 01.03.2023; E.2023/706, K.2024/2879, 30.05.2024).
Satışa İlişkin Koşulların İncelenmesi: Fiyatın İlişkiden Etkilenmediği Nasıl Gösterilir?
Kanun, ilişkinin fiyatı etkileyip etkilemediğinin “satışa ilişkin koşullar incelenerek” belirleneceğini söyler. Bu incelemenin içeriği, GATT VII. Madde Uygulama Anlaşması’nın 1. maddesinin 2. paragrafına ilişkin yorum notunda örneklerle açıklanmıştır. Danıştay kıymet uyuşmazlıklarında Anlaşma’ya ve yorum notlarına doğrudan atıf yapmaktadır; Yönetmelik de kıymet hükümlerinin Ek-8’deki yorum notları ışığında uygulanacağını öngörür (m.44/2–3).
Tablo 3. Fiyatın ilişkiden etkilenmediğini gösteren başlıca durumlar (Anlaşma m.1/2’ye ilişkin yorum notu)
| Durum | Nasıl belgelenir |
|---|---|
| Fiyat, sektördeki olağan fiyatlandırma uygulamalarına uygun biçimde belirlenmiş | Sektör fiyat endeksleri, borsa veya kotasyon fiyatları, piyasa raporları |
| Fiyat, satıcının ilişkisiz alıcılara sattığı fiyatı belirleme yöntemiyle aynı şekilde belirlenmiş | Satıcının ilişkisiz müşterilere aynı dönemdeki faturaları ve fiyat listeleri |
| Fiyat, satıcının tüm maliyetlerini ve belirli bir dönemde aynı sınıf veya türdeki eşya satışlarında elde ettiği genel kârı temsil eden bir kârı karşılıyor | Satıcının maliyet ve kârlılık verileri, transfer fiyatlandırması raporu, denetlenmiş finansal tablolar |
Bu örnekler sınırlayıcı değildir; idare ve ithalatçı satışın bütün koşullarını değerlendirebilir. Akaryakıt dosyalarında ilk derece mahkemesi; fiyatın uluslararası kotasyonlara göre belirlendiğini, ithalatçının iştiraki aracılığıyla yaptığı alımın rafineri fiyatına göre maliyet avantajı sağladığını, iştirakin üçüncü kişilerle de ticaret yaptığını ve beyan edilen kıymetin idarenin kendi referans kıymetinin üzerinde kaldığını tek tek ortaya koymuş; Danıştay bu değerlendirmeyi onamıştır (E.2022/4082, K.2023/1199, 01.03.2023).
Transfer fiyatlandırması raporları bu incelemede önemli bir delildir, ancak tek başına belirleyici değildir. Dünya Gümrük Örgütü Gümrük Kıymeti Teknik Komitesi, transfer fiyatlandırması çalışmalarının satış koşullarının incelenmesinde bilgi kaynağı olarak kullanılabileceğini, ancak her olayda gümrük kıymeti kurallarına göre ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiş; konuyu vaka çalışmalarıyla örneklendirmiştir. Raporun hangi ürün grubunu, hangi dönemi ve hangi işlemleri kapsadığı, ithal edilen eşya ile eşleştirilebilir olup olmadığı bu nedenle dikkatle gösterilmelidir. Örneğin, işlemsel net kâr marjı yöntemiyle hazırlanmış bir rapor ithalatçının toplam faaliyet kârlılığını test eder; bu, belirli bir ithalatın fiyatının ilişkiden etkilenmediğini her zaman doğrudan göstermez.
Emsal (Test) Kıymetlerle İspat: Gümrük Kanunu m.24/2-b
İthalatçının elinde ikinci bir ispat yolu daha vardır. İlişkili kişiler arasındaki bir satışta beyan sahibi, satış bedelinin aynı veya yakın bir tarihte gerçekleşen emsal kıymetlerden birine çok yakın olduğunu ispatlarsa, satış bedeli kabul edilir (GK m.24/2-b). Bu yolda fiyatın ilişkiden etkilenip etkilenmediğini ayrıca tartışmaya gerek yoktur.
Tablo 4. Gümrük Kanunu m.24/2-b’deki emsal kıymetler
| Emsal kıymet | Açıklama |
|---|---|
| İlişkisiz alıcı ve satıcılar arasındaki satış bedeli | Türkiye’ye ihraç amacıyla satılan aynı veya benzer eşyanın birbiriyle ilişkisi olmayan kişiler arasındaki satış bedeli |
| İndirgeme yöntemiyle belirlenen kıymet | Aynı veya benzer eşyanın 25/2-c bendine göre (Türkiye’deki satış fiyatından geriye doğru) belirlenen gümrük kıymeti |
| Hesaplanmış kıymet | Aynı veya benzer eşyanın 25/2-d bendine göre (üretim maliyeti artı kâr ve genel giderler) belirlenen gümrük kıymeti |
Karşılaştırmada ticari düzey, miktar, Kanun’un 27. maddesinde sayılan unsurlar ve ilişkisiz satışlarda satıcının üstlendiği ancak ilişkili satışta üstlenmediği giderlere ilişkin ispatlanmış farklar dikkate alınır. Emsal kıymetler yalnızca beyan sahibinin girişimiyle ve yalnızca kıyaslama amacıyla kullanılır; idare bu kıymetleri satış bedelinin yerine koyamaz (m.24/2-c). Bu kural önemlidir: idarenin bir emsal fiyatı doğrudan gümrük kıymeti olarak belirlemesi için önce satış bedeli yönteminin usulüne uygun biçimde reddedilmesi, ardından Kanun’un 25. maddesindeki yöntemlerin sırayla uygulanması gerekir.
Satış Bedeli Reddedilirse: Yöntem Sırası ve Emsal Seçimi
Satış bedeli yöntemiyle belirlenemeyen gümrük kıymeti, Kanun’un 25. maddesindeki yöntemlerin sırayla uygulanmasıyla bulunur. Bir üst yöntemle kıymet belirlenebildiği sürece alt yönteme geçilemez; yalnızca indirgeme ve hesaplanmış kıymet yöntemlerinin sırası beyan sahibinin yazılı talebi ve idarenin uygun bulmasıyla değiştirilebilir (GK m.25/1; Yönetmelik m.44/1).
Tablo 5. Gümrük kıymeti yöntemlerinin sırası
| Sıra | Yöntem | Dayanak | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| 1 | Satış bedeli | GK m.24; Yönetmelik m.45 | Esas yöntemdir; reddi gerekçeli olmalıdır |
| 2 | Aynı eşyanın satış bedeli | GK m.25/2-a; Yönetmelik m.46 | Aynı veya yakın tarihte, Türkiye’ye ihraç amacıyla satılan aynı eşya; ticari düzey ve miktar farkları düzeltilir |
| 3 | Benzer eşyanın satış bedeli | GK m.25/2-b; Yönetmelik m.47 | Benzer eşya tanımına uygunluk ve aynı düzeltmeler |
| 4 | İndirgeme yöntemi | GK m.25/2-c; Yönetmelik m.48 | Türkiye’deki en büyük miktardaki satış birim fiyatından geriye hesap |
| 5 | Hesaplanmış kıymet | GK m.25/2-d; Yönetmelik m.49 | Üretim maliyeti, mutat kâr ve genel giderler |
| 6 | Son yöntem | GK m.26; Yönetmelik m.50 | Türkiye’deki satış fiyatı, iki kıymetten yükseği, keyfi veya fiktif kıymetler esas alınamaz |
Uygulamada idare çoğu zaman gümrük veri tabanındaki (GÜVAS) bir başka ithalatın birim fiyatını “aynı eşyanın satış bedeli” olarak alır. Bu fiyatın gerçekten aynı eşyaya ait olup olmadığı, aynı veya yakın tarihte gerçekleşip gerçekleşmediği, ticari düzey ve miktar bakımından karşılaştırılabilir olup olmadığı ve ilişkisiz kişiler arasında oluşup oluşmadığı itirazda tek tek sorgulanmalıdır. Kanun, iki alternatif kıymetten yüksek olanının kabulünü ve keyfi veya fiktif kıymetleri açıkça yasaklar (m.26/2).
Danıştay Kararlarından Çıkan İlkeler
Tablo 6. İlişkili kişiler arası ithalatta Danıştay kararlarından seçmeler
| Karar | Olay | Sonuç |
|---|---|---|
| 7. D. E.2022/4082, K.2023/1199 ve E.2022/416, K.2023/1201 (01.03.2023); E.2023/706, K.2024/2879 (30.05.2024) | Yüzde yüz iştirak olan yurt dışı trading şirketi üzerinden akaryakıt ithalatı; idare iştirakin alım fiyatını esas almış | İlişkinin fiyatı etkilediği somut delille ispatlanmamış; KDV ek tahakkuku ve 234/1-b cezası iptal edilmiş, karar onanmıştır |
| 7. D. E.2020/2876, K.2023/2550 (12.05.2023) | İdare kıymeti benzer eşyaya göre düşük bulmuş; ilişki iddiası yargılama sırasında ileri sürülmüş | Düşük fiyat veya idarece tespit edilmemiş bir ilişki tek başına satış bedelinin reddine dayanak olamaz; iptal onanmıştır |
| 7. D. E.2016/7907, K.2020/4792 (20.11.2020) | Benzer ortaklı iki şirket; birinin döviz transferinin bir kısmı diğerinin ithalatında kullanılmış, kalan tutar diğer ithalatların kıymetine paylaştırılmış | Emsal ve yurt dışı araştırması yapılmadan paylaştırma yetersiz; tespitler ancak transfer fiyatlandırması uyuşmazlığında önem taşıyabilir; iptal onanmıştır |
| 7. D. E.2018/2612, K.2021/4866 (16.11.2021) | Aynı gruba ait yurt dışı satın alma acentesine işlem değerinin yüzde 8,25’i oranında ödeme | Mülkiyet ve risk acenteye geçmiyor, nihai karar alıcıda; ödeme satın alma komisyonudur, kıymete eklenmez (oy çokluğu) |
| 7. D. E.2018/1833, K.2021/4859 (16.11.2021) | Komisyonun ihtirazi kayıtla kıymete eklenmesi; idare itirazı geri verme başvurusu yapılmalı diyerek reddetmiş | İhtirazi kayıtla beyana karşı Gümrük Kanunu m.242 itirazı mümkündür; idare esası incelemelidir |
Bu kararlardan çıkan ilkeler şöyle özetlenebilir. İspat yükü, ilişkinin fiyatı etkilediğini ileri süren idaredir. İlişki ve düşük fiyat tek başına yeterli değildir; somut bir ödeme akışı, bir emsal kıymete göre ispatlanmış fark veya satış koşullarına ilişkin tespit gerekir. İdarenin dayandığı gerekçe işlemde yer almalıdır; yargılama sırasında yeni bir gerekçe eklenerek işlem ayakta tutulamaz. Grup içi bir şirkete ödeme yapılması, ödemenin niteliğini değiştirmez; satın alma komisyonu, ilişkili bir acenteye ödense de kıymete girmez. Kurumlar vergisi açısından anlam taşıyabilecek tespitler, gümrük kıymetinin belirlenmesi için kendiliğinden yeterli değildir.
Yıl Sonu Transfer Fiyatlandırması Düzeltmeleri Gümrükte Nasıl Beyan Edilir?
Çok uluslu gruplarda Türk dağıtıcı şirketin belirli bir faaliyet kâr marjında kalması hedeflenir. Yıl içinde faturalar geçici fiyatlarla kesilir; yıl sonunda gerçekleşen kârlılığa göre ana şirket ek fatura (yukarı yönlü düzeltme) veya kredi notu (aşağı yönlü düzeltme) düzenler. Bu düzeltme kurumlar vergisi bakımından emsallere uygunluğu sağlar; ancak gümrükte daha önce tescil edilmiş beyannamelerin kıymetini de etkiler. Gümrük mevzuatında bu konuda özel bir “transfer fiyatlandırması düzeltmesi” hükmü yoktur; çözüm Gümrük Yönetmeliği’nin 53. maddesindeki istisnai kıymetle beyan kurallarındadır.
Tablo 7. Transfer fiyatlandırması düzeltmelerinin gümrükte beyanı
| Durum | Kullanılacak yol | Süre ve sonuç | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Grup içi sözleşmede fiyatın sonradan gözden geçirileceği öngörülmüş | İstisnai kıymetle beyan; talep ithalat sırasında yapılır, sözleşme örneği ve onaylı çevirisi sunulur | Düzeltme tahakkuk ettiği ayı izleyen ayın 26’sına kadar tamamlayıcı beyan ve ödeme | Yönetmelik m.53/1-c, 53/2, 150/3 |
| Tescil anında bilinmesi mümkün olmayan, akdi olmayan fiyat artışı | Tescil anında bilinmeyen kıymet unsuru olarak beyan | Muhasebe kayıtlarına intikal ettiği ayı izleyen ayın 26’sına kadar beyan ve ödeme | Yönetmelik m.53/5 |
| Yukarı yönlü düzeltme hiç beyan edilmedi | Kendiliğinden bildirim veya ek tahakkuk | Vergi farkı; ceza üç kat, tespitten önce bildirimde yüzde on | GK m.234/1-b, 234/3 |
| Tamamlayıcı beyan süresinden sonra verildi | Gecikmeli tamamlayıcı beyan | Tescil tarihinden itibaren gecikme faizi | Yönetmelik m.53/7 |
| Aşağı yönlü düzeltme, istisnai kıymet usulü kullanılmış | Gözden geçirilmiş kıymet daha düşük çıkarsa iade | Farkın iade alındığının ve sözleşmeye göre yeniden belirlemeyi gerektiren işlemin belgelenmesi; GK m.211 çerçevesinde iade | Yönetmelik m.53/3 |
| Aşağı yönlü düzeltme, usul kullanılmamış | Satış sonrası fiyat indirimleri kural olarak kıymeti düşürmez | Yalnızca kusurlu eşyada garanti kapsamındaki ve bir yıl içindeki düzeltmeler dikkate alınır | Yönetmelik m.45/1-ç |
Gümrükler Genel Müdürlüğü, 16.02.2022 tarihli “İstisnai Kıymetle Beyan” konulu yazısında 53/5. fıkranın şartlarını açıklamıştır. Buna göre bu yoldan yararlanmak için fiyat düzeltmesinin, taraflar arasındaki fiyatın sonradan düzeltilmesini öngören bir akdi yükümlülükten kaynaklanmaması, tescil anında yükümlü tarafından bilinmesinin mümkün olmaması ve beyanın süresinde yapılması gerekir. Yükümlü, unsurun tescil anında bilinmediğini ve şartların sağlandığını gerekçeleriyle açıklamak ve belgelemekle yükümlüdür.
Bu açıklamanın grup içi ithalat bakımından sonucu önemlidir. Grup içi tedarik sözleşmesinde veya transfer fiyatlandırması politikasında yıl sonu düzeltmesi öngörülmüşse, düzeltme akdi bir yükümlülükten kaynaklanır. İdarenin yaklaşımına göre bu durumda 53/5. fıkra değil, ithalat sırasında talep edilmesi gereken 53/1-c bendindeki istisnai kıymetle beyan yolu uygulanmalıdır. İthalat sırasında bu talepte bulunmamış bir şirketin yıl sonu düzeltmesini 53/5. fıkraya göre beyan etmesi, idare tarafından usule aykırı sayılabilir. Grup içi tedarik modeli kurulurken istisnai kıymetle beyan talebinin baştan yapılması bu nedenle en güvenli yoldur.
Yukarı yönlü düzeltmenin gümrüğe hiç bildirilmemesi ise ciddi bir risktir. İdare, düzeltme tutarını ilgili dönemdeki beyannamelere dağıtarak eksik vergiyi ister ve 234/1-b cezası uygular. Bu durumda cezaya karşı, tescil anındaki beyanın o anda bilinen fiyata dayandığı ve sonradan doğan farkın noksan beyan sayılamayacağı savunulabilir. Danıştay Yedinci Dairesi, ithalattan sonra ödenen ve ithalatçı tarafından bildirilen fiyat farkı nedeniyle vergi farkını hukuka uygun, 234/1-b cezasını hukuka aykırı bulan kararı onamıştır (E.2025/1178, K.2025/3959, 27.11.2025). Bu savunmanın gücü, düzeltmenin kendiliğinden bildirilmiş olmasına bağlıdır.
Aşağı yönlü düzeltmede dikkat. Ana şirketin yıl sonunda kredi notu düzenleyerek fiyatı düşürmesi, istisnai kıymetle beyan usulü kullanılmamışsa gümrük vergilerinin iadesini kural olarak sağlamaz. Yönetmelik satış sonrası fiyat düzeltmelerini yalnızca kusurlu eşya için verilen garanti kapsamında ve tescilden itibaren bir yıl içinde dikkate alır (m.45/1-ç). İstisnai kıymetle beyan usulü kullanılmışsa iade mümkündür; ancak farkın fiilen iade alındığı ve sözleşmeye göre kıymetin yeniden belirlenmesini gerektiren işlem belgelenmelidir (m.53/3). Ayrıca kıymeti yükümlünün kendi beyanıyla artırılan ticaret politikası önlemlerine tabi eşyada geri verme talepleri kabul edilmez (GK m.211/1).
Grup İçi Ödemeler: Komisyon, Lisans, Hizmet ve Yardımlar
İlişkili şirketler arasında eşya bedelinin yanında çok sayıda başka ödeme de yapılır. Bu ödemelerin bir kısmı gümrük kıymetine girer, bir kısmı girmez. Belirleyici olan ödemenin adı değil, niteliği ve ithal eşyası ile bağlantısıdır. Kanun, fiyata bu maddede öngörülenler dışında hiçbir ilave yapılamayacağını açıkça söyler (GK m.27/3).
Tablo 8. Grup içi ödemelerin gümrük kıymeti karşısındaki durumu
| Ödeme | Kıymete girer mi? | Dayanak |
|---|---|---|
| Satış komisyonu (satıcı adına çalışan acenteye) | Alıcı üstlenmişse girer | GK m.27/1-a-i |
| Satın alma komisyonu (alıcının yurt dışındaki temsilcisine) | Girmez; acente ilişkili olsa da hizmetin niteliği belirleyicidir | GK m.27/4, 28/e; Danıştay 7. D. E.2018/2612, K.2021/4866 |
| Royalti ve lisans ücreti | Eşya ile ilgili ve satış koşulu ise girer | GK m.27/1-c; Yönetmelik m.56 |
| Alıcının bedelsiz sağladığı kalıp, malzeme, tasarım (yardımlar) | Uygun payı girer; Türkiye’de yapılan tasarım ve araştırma giderleri girmez | GK m.27/1-b; Yönetmelik m.51/2 |
| Yeniden satış hasılatından satıcıya intikal eden pay | Girer | GK m.27/1-d |
| Yönetim, danışmanlık, BT hizmet ücretleri | İthal eşyası ile bağlantısı ve satış koşulu ilişkisi yoksa girmez | GK m.24/3, 27/3 |
| Alıcının kendi hesabına yaptığı pazarlama faaliyetleri | Satıcı yararına olsa da girmez | GK m.24/3-b |
| İthalattan sonra kurulum, montaj, teknik yardım | Fiyattan ayırt edilebiliyorsa girmez | GK m.28/b |
| Grup içi finansman faizi | Yazılı finansman anlaşması ve emsal faiz şartıyla girmez | GK m.28/c |
Grup içi satın alma acenteleri bakımından Danıştay Yedinci Dairesinin kararı yol göstericidir. Aynı gruba ait yurt dışı acenteye işlem değerinin yüzde 8,25’i oranında ödeme yapılan dosyada Daire; acentenin alıcı adına hareket ettiğini, eşyanın mülkiyetinin ve risklerinin acenteye geçmediğini, imalatçı ve fiyat seçimindeki nihai kararın alıcıda olduğunu belirterek ödemenin satın alma komisyonu olduğunu ve kıymete eklenmeyeceğini kabul etmiştir (E.2018/2612, K.2021/4866, 16.11.2021, oy çokluğu). Royalti ve lisans ödemelerini ise royalti ve gümrük kıymeti rehberimizde ayrıca ele aldık.
İlişkinin Beyanı ve Cezalar
İlişkili kişiler arasındaki satış gümrükte beyan edilmelidir. Vergi kaybı doğurmasa bile ilişkinin beyan edilmemesi, usulsüzlük cezasının iki katıyla cezalandırılır (GK m.241/3-b). 2026 yılı için bu tutar 2.988 TL’dir. Bu ceza doğrudan Kanun’da tanımlandığından, Anayasa Mahkemesinin ikincil düzenlemelere aykırılığa ilişkin 241/1. madde kararından etkilenmez.
Vergi kaybı varsa durum farklıdır. Beyan edilen kıymet, Kanun’a göre belirlenen kıymete göre noksan bulunursa vergi farkının üç katı para cezası uygulanır (m.234/1-b). Fark idarenin tespitinden önce bildirilirse ceza yüzde on oranında uygulanır (m.234/3). Gümrük idarelerince verilen kararlara dayanak oluşturan belge ve bilgilerin yanlış verilmesi de ayrıca usulsüzlük cezası gerektirir (m.241/3-a). Ceza hükümlerinin ayrıntısını ve cezayı azaltan hâlleri gümrük ek tahakkuku ve idari para cezası rehberimizde anlattık.
Vergi İncelemesi ile Gümrük İncelemesi Arasındaki Gerilim
Aynı ithalat fiyatı iki farklı idare tarafından ters yönlerden sorgulanabilir. Kurumlar vergisi incelemesinde vergi müfettişi, ana şirketten yapılan alımların emsal fiyattan yüksek olduğunu ve kazancın yurt dışına örtülü olarak aktarıldığını ileri sürebilir (KVK m.13). Gümrük incelemesinde ise aynı fiyatın düşük olduğu ve gümrük vergilerinin eksik ödendiği iddia edilebilir. İki test aynı değildir; kurumlar vergisi emsallere uygunluğu genellikle şirketin toplam faaliyet kârı üzerinden, gümrük ise tek tek ithalatın fiyatı üzerinden değerlendirir.
Bununla birlikte iki dosya birbirinden bağımsız yönetilmemelidir. Transfer fiyatlandırması raporu, kurumlar vergisi incelemesinde verilen savunmalar ve gümrüğe sunulan açıklamalar birbiriyle tutarlı olmalıdır. Kurumlar vergisi incelemesinde fiyatın yüksek olduğu tespit edilmiş ve şirket buna göre düzeltme yapmışsa, bu tespit gümrükte fiyatın düşük olduğu iddiasına karşı güçlü bir delildir. Danıştay da bir dosyada, idarenin tespitlerinin transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımına ilişkin bir uyuşmazlıkta önem taşıyabileceğini, ancak gümrük kıymetinin eksik beyan edildiğini göstermeye yetmediğini kabul eden kararı onamıştır (E.2016/7907, K.2020/4792, 20.11.2020). Transfer fiyatlandırması belgelendirme yükümlülükleri için transfer fiyatlandırması ve belgelendirme rehberimize bakabilirsiniz.
Zamanaşımı, İtiraz, Uzlaşma ve Dava
Eksik alınan vergilere ilişkin tebligat, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihten, ithalatta kural olarak beyannamenin tescilinden itibaren üç yıl içinde yapılmalıdır (GK m.197/2). İstisnai kıymetle beyan usulü kullanılmışsa, tamamlayıcı beyana isabet eden vergiler bakımından zamanaşımı tamamlayıcı beyanın verildiği tarihten başlar (Yönetmelik m.53/4). Yıl sonu düzeltmesinin bütün yılın beyannamelerine dağıtıldığı ek tahakkuklarda, üç yıllık sürenin beyanname bazında ayrı ayrı hesaplanması gerekir.
Ek tahakkuk ve ceza kararına karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde Gümrük Kanunu’nun 242. maddesine göre itiraz edilir veya aynı sürede uzlaşma istenir (m.244). İtirazın reddine karşı otuz gün içinde vergi mahkemesinde dava açılır ve dava, dava konusu tutarın tahsilini durdurur (İYUK m.7, 27/4). Kıymet unsurunu ihtirazi kayıtla beyan eden şirket de bu beyana karşı 242. madde itirazında bulunabilir; Danıştay, idarenin böyle bir itirazı geri verme başvurusu yapılması gerektiği gerekçesiyle esasa girmeden reddetmesini hukuka aykırı bulan kararı onamıştır (E.2018/1833, K.2021/4859, 16.11.2021).
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Grup yapısını ve pay oranlarını gösteren organizasyon şeması; satıcı ile alıcı arasındaki ilişkinin Yönetmelik m.55’teki hangi bende girdiğinin açıklaması.
- Grup içi tedarik veya distribütörlük sözleşmesi, fiyatlandırma politikası ve yıl sonu düzeltme hükümleri, onaylı çevirileriyle.
- Transfer fiyatlandırması raporu, karşılaştırılabilir şirket analizi ve ilgili yılın yıllık raporu.
- Satıcının ilişkisiz müşterilere aynı dönemdeki satışlarına ilişkin fatura örnekleri veya fiyat listeleri.
- Satıcının maliyet ve kârlılık verileri; mümkünse denetlenmiş finansal tablolar.
- Yıl sonu düzeltme faturaları veya kredi notları, ödeme kayıtları ve muhasebe kayıtlarına intikal tarihleri.
- İstisnai kıymetle beyan talebi, tamamlayıcı beyanlar ve ihtirazi kayıt dilekçeleri.
- Grup içi komisyon, hizmet ve lisans sözleşmeleri; hizmetin fiilen verildiğini gösteren belgeler.
- Kurumlar vergisi incelemesi varsa inceleme raporu ve verilen savunmalar.
Adım Adım: Grup İçi İthalatta Gümrük Kıymeti Uyumu
- İlişkiyi tespit edin. Her yurt dışı satıcının Yönetmelik m.55’e göre ilişkili olup olmadığını belirleyin ve beyannamelerde ilişkiyi doğru gösterin.
- Fiyatlandırma politikasını kurun. Fiyatın ilişkiden etkilenmediğini gösterecek belgeleri (ilişkisiz satış fiyatları, maliyet artı kâr analizi, transfer fiyatlandırması raporu) her yıl güncelleyin.
- Düzeltme mekanizmasını gümrüğe bağlayın. Sözleşmede yıl sonu düzeltmesi varsa istisnai kıymetle beyan talebini ithalat sırasında yapın; düzeltmeyi tahakkuk ettiği ayı izleyen ayın 26’sına kadar beyan edin.
- Grup içi ödemeleri sınıflandırın. Komisyon, lisans, hizmet ve yardım niteliğindeki ödemelerin kıymete girip girmediğini ödeme bazında belirleyin.
- Kontrol yazısı gelirse. İdarenin ilişkinin fiyatı etkilediğine dair yazılı bildirimini isteyin, süresi içinde gerekçeli cevap verin, emsal kıymetleri dosyaya koyun.
- Karar tebliğ edilirse. On beş gün içinde itiraz veya uzlaşma; reddinde otuz gün içinde vergi mahkemesi.
Süreler Tablosu
Tablo 9. İlişkili kişiler arası ithalatta süreler
| İşlem | Süre | Başlangıç | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İstisnai kıymetle beyan talebi | İthalat sırasında | Beyannamenin verilmesi | Yönetmelik m.53/1-c, 53/2 |
| Tamamlayıcı beyan (akdi düzeltme) | İzleyen ayın 26’sı | Düzeltmenin tahakkuk ettiği ay | Yönetmelik m.150/3 |
| Tescilde bilinemeyen unsurun beyanı | İzleyen ayın 26’sı | Muhasebe kayıtlarına intikal ettiği ay | Yönetmelik m.53/5 |
| Satış sonrası garanti kaynaklı indirim | 1 yıl | Beyannamenin tescili | Yönetmelik m.45/1-ç |
| İtiraz ve uzlaşma | 15 gün | Ek tahakkuk ve ceza kararının tebliği | GK m.242, 244 |
| Vergi mahkemesinde dava | 30 gün | İtirazın reddinin tebliği | İYUK m.7 |
| Geri verme başvurusu | 3 yıl | Vergilerin tebliği | GK m.211/2 |
| İdarenin tebligat süresi | 3 yıl | Tescil; tamamlayıcı beyan verilmişse beyan tarihi | GK m.197/2; Yönetmelik m.53/4 |
İlişki Gerekçesiyle Yapılan Ek Tahakkuka İtiraz Dilekçesi Örneği (Gümrük Kanunu m.242)
Aşağıdaki örnek, yurt dışındaki ana şirketinden elektronik parça ithal eden bir dağıtıcı şirket için hazırlanmıştır. Gümrük idaresi, alıcı ile satıcının ilişkili olduğunu ve beyan edilen fiyatın veri tabanındaki diğer ithalatlara göre düşük kaldığını belirterek satış bedelini reddetmiş, bir başka ithalatçının birim fiyatını “aynı eşyanın satış bedeli” olarak esas almış, ek tahakkuk yapmış ve 234/1-b cezası vermiştir. İdare, ilişkinin fiyatı nasıl etkilediğine dair şirkete önceden yazılı bir bildirimde bulunmamıştır.
T.C. TİCARET BAKANLIĞI
[ ] GÜMRÜK VE DIŞ TİCARET BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜNE
Sunulmak üzere
[ ] GÜMRÜK MÜDÜRLÜĞÜNE
İTİRAZ EDEN: [Unvan] — vergi kimlik no: [ ], [adres], KEP: [ ]
VEKİLİ: Av. [ad soyad] — [adres], KEP: [ ]
İTİRAZ KONUSU KARAR: [Tarih] tarihli ve [sayı] sayılı ek tahakkuk ve para cezası kararı (tebliğ tarihi: [tarih])
KONU: Kararın Gümrük Kanunu’nun 242. maddesi uyarınca kaldırılması talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Müvekkil şirket, sermayesinin tamamına sahip olan [ana şirket] tarafından üretilen [eşya] ürünlerini Türkiye’de dağıtmaktadır. [Tarih] ile [tarih] arasında tescil edilen [sayı] adet serbest dolaşıma giriş beyannamesinde alıcı ile satıcı arasındaki ilişki beyan edilmiş, eşya faturada yazılı ve fiilen ödenen bedel üzerinden beyan edilmiştir.
2. Müdürlüğünüz, [tarih] tarihli yazıyla beyanı tevsik edici belgeleri istemiş, müvekkil satış sözleşmesini, ödeme kayıtlarını ve transfer fiyatlandırması raporunu sunmuştur. İtiraz konusu kararda, alıcı ile satıcının ilişkili olduğu ve beyan edilen birim fiyatın gümrük veri tabanındaki [sayı] sayılı beyannamedeki birim fiyattan düşük kaldığı belirtilerek satış bedeli reddedilmiş, söz konusu birim fiyat aynı eşyanın satış bedeli olarak esas alınmıştır.
A. Gümrük Kanunu m.24/2-a: İlişki tek başına red nedeni değildir ve yazılı bildirim yapılmamıştır
3. Gümrük Kanunu’nun 24/2-a maddesi, alıcı ile satıcı arasında ilişkinin varlığının satış bedelinin reddedilmesi için tek başına yeterli bir neden oluşturmadığını açıkça hükme bağlar. Aynı hüküm, idare ilişkinin fiyatı etkilediği kanısına varırsa bu hususları beyan sahibine yazılı olarak bildirmesini ve beyan sahibine süresi içinde cevap hakkı tanınmasını zorunlu kılar.
4. Müvekkile gönderilen [tarih] tarihli yazı genel bir belge talebidir; ilişkinin fiyatı hangi yönden ve hangi bilgilere dayanarak etkilediğine dair hiçbir açıklama içermemektedir. Kanun’un öngördüğü bildirim yapılmadan ve cevap hakkı tanınmadan satış bedelinin reddedilmesi usul yönünden hukuka aykırıdır. Danıştay Yedinci Dairesi de idarece yapılmış bir tespit ve buna yönelik bir iddia bulunmayan ilişkinin ve fiyatın benzer eşyaya göre düşük bulunmasının tek başına satış bedelinin reddine dayanak oluşturmayacağını kabul eden kararı onamıştır (E.2020/2876, K.2023/2550, 12.05.2023).
B. Gümrük Kanunu m.24/2-a ve Uygulama Anlaşması m.1/2: Satış koşulları fiyatın ilişkiden etkilenmediğini göstermektedir
5. Ana şirket aynı ürünleri aynı dönemde ilişkisiz distribütörlere de satmaktadır. Ekte sunulan [sayı] adet fatura, ilişkisiz alıcılara uygulanan birim fiyatların müvekkile uygulanan fiyatlarla aynı fiyat listesinden ve aynı iskonto yapısıyla belirlendiğini göstermektedir. GATT VII. Madde Uygulama Anlaşması’nın 1/2. maddesine ilişkin yorum notu, fiyatın satıcının ilişkisiz alıcılara sattığı fiyatı belirleme yöntemiyle aynı şekilde belirlenmesini, ilişkinin fiyatı etkilemediğinin örneği olarak sayar.
6. Transfer fiyatlandırması raporu da müvekkilin dağıtım faaliyetinden elde ettiği kâr marjının bağımsız distribütörlerin kâr marjı aralığında kaldığını göstermektedir. Danıştay Yedinci Dairesi, ilişkinin fiyatı etkilediği idarece somut ve inandırıcı delillerle ortaya konulmadığı ve ihracatçıya faturadaki bedel dışında ödeme yapıldığı ispatlanamadığı sürece beyan edilen bedelin kıymete esas alınması gerektiğini kabul eden kararları onamıştır (E.2022/4082, K.2023/1199, 01.03.2023; E.2023/706, K.2024/2879, 30.05.2024).
C. Gümrük Kanunu m.25/1 ve Gümrük Yönetmeliği m.46: Esas alınan fiyat aynı eşyanın satış bedeli değildir
7. Kabul anlamına gelmemek kaydıyla, satış bedelinin reddedilebileceği düşünülse bile aynı eşyanın satış bedeli yöntemi; Türkiye’ye ihraç amacıyla satılan, aynı veya yakın tarihte ihraç edilen aynı eşyanın satış bedelinin, ticari düzey ve miktar farkları düzeltilerek esas alınmasını gerektirir. Kararda esas alınan [sayı] sayılı beyanname [tarih] tarihlidir, farklı bir üreticinin [model] ürününe aittir ve [miktar] adetlik perakende düzeyindeki bir ithalata ilişkindir. Bu fiyat ne aynı eşyaya ne de aynı ticari düzeye aittir. Kanun’un 26/2. maddesi ise keyfi veya fiktif kıymetlerin esas alınmasını açıkça yasaklar.
D. Gümrük Kanunu m.197/2: Bir kısım beyanname bakımından zamanaşımı dolmuştur
8. Ayrıca kararın kapsadığı beyannamelerden ekli listede gösterilen [sayı] adedi, kararın tebliğ edildiği [tarih] tarihinden üç yıldan daha önce tescil edilmiştir. Gümrük Kanunu’nun 197/2. maddesindeki üç yıllık süre geçtiğinden, bu beyannamelere isabet eden vergi ve ceza her hâlükârda kaldırılmalıdır.
SONUÇ VE TALEP
9. Açıklanan nedenlerle; itirazımızın kabulüne, ek tahakkuk ve para cezası kararının tamamen kaldırılmasına, aksi kanaat hâlinde zamanaşımına uğrayan beyannameler bakımından kaldırılmasına ve diğer beyannameler bakımından kıymetin Kanun’un 25. maddesindeki yöntemlere uygun olarak yeniden belirlenmesine karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederiz.
[Tarih]
İtiraz eden vekili
Av. [ad soyad]
EKLER: Vekâletname; ek tahakkuk ve ceza kararı ile hesap tablosu; grup yapısını gösteren şema; satış sözleşmesi ve fiyat listesi; ilişkisiz alıcılara düzenlenen faturalar; transfer fiyatlandırması raporu; ödeme kayıtları; beyanname listesi ve tescil tarihleri.
Para cezası için uzlaşma da düşünülüyorsa talep aynı on beş günlük süre içinde yapılmalıdır. İtirazın reddi hâlinde otuz gün içinde vergi mahkemesinde dava açılır.
Yıl Sonu Fiyat Düzeltmesi Nedeniyle Verilen Cezaya Karşı Vergi Mahkemesinde Dava Dilekçesi Örneği
İkinci örnek, yıl sonunda ana şirketin düzenlediği ek faturayı öğrendiği ayı izleyen ayın 26’sına kadar tamamlayıcı beyanla bildiren ve vergileri ödeyen, buna rağmen gümrük idaresince 234/1-b cezası verilen ve itirazı reddedilen bir şirket için hazırlanmıştır. Şirketin ana şirketle yaptığı sözleşmede yıl sonu düzeltmesine ilişkin bir hüküm bulunmamaktadır; düzeltme, ana şirketin denetim sonrasında aldığı bir kararla yapılmıştır.
[ ] VERGİ MAHKEMESİ BAŞKANLIĞINA
DAVACI: [Unvan] — vergi kimlik no: [ ], [adres]
VEKİLİ: Av. [ad soyad] — [adres], KEP: [ ]
DAVALI: T.C. Ticaret Bakanlığı [ ] Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğü
DAVA KONUSU: [Tarih] tarihli ve [sayı] sayılı kararla verilen [tutar] TL para cezası ile bu karara yapılan itirazın reddine ilişkin [tarih] tarihli ve [sayı] sayılı işlemin iptali istemidir.
TEBLİĞ TARİHİ: [tarih]
AÇIKLAMALAR
1. Müvekkil şirket, [yıl] yılında ana şirketinden yaptığı ithalatlarda eşyayı faturada yazılı ve ödenen bedel üzerinden beyan etmiştir. Ana şirket, [tarih] tarihinde tamamlanan bağımsız denetim sonrasında aldığı bir kararla müvekkile [tarih] tarihli [tutar] tutarında ek fatura düzenlemiştir. Fatura müvekkilin muhasebe kayıtlarına [tarih] tarihinde intikal etmiş; müvekkil, Gümrük Yönetmeliği’nin 53/5. maddesi uyarınca izleyen ayın 26’sı olan [tarih] tarihinden önce, [tarih] tarihinde tamamlayıcı beyanda bulunmuş ve vergileri aynı gün ödemiştir.
2. Davalı idare, fiyat farkının istisnai kıymetle beyan usulüyle beyan edilmesi gerektiğini ileri sürerek Gümrük Kanunu’nun 234/1-b maddesi uyarınca para cezası vermiş, itiraz da reddedilmiştir. Dava, İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7. maddesindeki otuz günlük süre içinde açılmaktadır.
A. Gümrük Yönetmeliği m.53/5: Fiyat farkı tescil anında bilinemeyen bir kıymet unsurudur ve süresinde beyan edilmiştir
3. Yönetmelik’in 53/5. maddesi, beyannamenin tescili anında beyan sahibi tarafından mevcudiyetinin bilinmesi mümkün olmayan kıymet unsurlarının, muhasebe kayıtlarına intikal ettiği ayı izleyen ayın 26’sına kadar beyan edilmesini ve vergilerinin aynı süre içinde ödenmesini öngörür. Gümrükler Genel Müdürlüğünün 16.02.2022 tarihli yazısı da bu yolun, fiyatın sonradan düzeltilmesini öngören bir akdi yükümlülükten kaynaklanmayan ve tescil anında bilinmesi mümkün olmayan düzeltmeler için kullanılacağını açıklar.
4. Müvekkil ile ana şirket arasındaki [tarih] tarihli tedarik sözleşmesinde fiyatın yıl sonunda gözden geçirileceğine ilişkin bir hüküm yoktur. Ek fatura, ana şirketin denetim sonrasında aldığı ve müvekkilin önceden bilmesi mümkün olmayan bir karara dayanmaktadır. Bu durum ana şirketin [tarih] tarihli yazısı ve yönetim kurulu kararıyla sabittir. Fark, Yönetmelik’in öngördüğü süre içinde beyan edilmiş ve vergileri ödenmiştir.
B. Gümrük Kanunu m.234/1-b: Tescil anındaki beyan noksan kıymet beyanı değildir
5. 234/1-b maddesi, beyan edilen kıymetin Kanun’a göre belirlenen kıymete göre noksan bulunmasını cezalandırır. Cezanın konusu beyannamenin tescil anındaki beyandır. Tescil anında müvekkilin ödediği ve ödeyeceği fiyat faturada yazılı bedelden ibarettir; sonradan ve öngörülemeyen bir kararla doğan fark, tescil anındaki beyanı noksan beyana dönüştürmez.
6. Danıştay Yedinci Dairesi, ithalat tamamlandıktan sonra satıcının düzenlediği fiyat farkı faturasının ödendiği ve ithalatçı tarafından idareye bildirildiği bir dosyada, vergi farkının tahsilini hukuka uygun bulmakla birlikte 234/1-b uyarınca verilen para cezasının iptaline ilişkin kararı onamıştır (E.2025/1178, K.2025/3959, 27.11.2025). Olayımız bu kararla aynı niteliktedir.
C. Gümrük Kanunu m.234/3: Kabul anlamına gelmemek kaydıyla, ceza yüzde on oranında uygulanmalıdır
7. Ceza şartlarının oluştuğu düşünülse bile, aykırılığın gümrük idaresince tespit edilmesinden önce beyan sahibince bildirilmesi hâlinde cezalar yüzde on nispetinde uygulanır (m.234/3). Müvekkil farkı herhangi bir inceleme veya yazı olmaksızın kendiliğinden beyan etmiştir. Davalı idare bu durumu hiç değerlendirmeden cezayı tam oranda hesaplamıştır.
TAHSİL İŞLEMLERİ
8. İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 27/4. maddesi uyarınca vergi mahkemesinde dava açılması, dava konusu edilen para cezasının tahsil işlemlerini durdurur. Davanın açıldığının davalı idareye bildirilmesini talep ederiz.
SONUÇ VE İSTEM
9. Açıklanan nedenlerle; dava konusu para cezası ile itirazın reddine ilişkin işlemin iptaline, aksi kanaat hâlinde cezanın Gümrük Kanunu’nun 234/3. maddesine aykırı kısmının iptaline, yargılama giderleri ile vekâlet ücretinin davalı idareye yükletilmesine karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederiz.
[Tarih]
Davacı vekili
Av. [ad soyad]
EKLER: Vekâletname; ceza kararı ve itirazın reddi işlemi ile tebliğ belgeleri; tedarik sözleşmesi ve onaylı çevirisi; ana şirketin ek faturası, yazısı ve yönetim kurulu kararı; muhasebe kayıtları; tamamlayıcı beyan ve ödeme belgeleri.
Transfer Fiyatlandırması Düzeltmeleri İçin İstisnai Kıymetle Beyan Talep Dilekçesi Örneği (Yönetmelik m.53/1-c)
Üçüncü örnek, grup içi tedarik sözleşmesinde yıl sonu fiyat düzeltmesi öngörülen bir şirketin, düzeltmeleri baştan doğru usulle beyan edebilmek için gümrük idaresine yapacağı başvuru için hazırlanmıştır.
T.C. TİCARET BAKANLIĞI
[ ] GÜMRÜK MÜDÜRLÜĞÜNE
BAŞVURAN: [Unvan] — vergi kimlik no: [ ], [adres], KEP: [ ]
VEKİLİ: Av. [ad soyad] — [adres], KEP: [ ]
KONU: [Satıcı] ile yapılan ithalatlarda gümrük kıymetinin Gümrük Yönetmeliği’nin 53/1-c maddesi uyarınca istisnai kıymetle beyan edilmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Başvuran şirket, sermayesinin yüzde [oran]’ine sahip olan [satıcı] tarafından üretilen [eşya] ürünlerini ithal etmektedir. Taraflar arasındaki [tarih] tarihli tedarik sözleşmesinin [madde] maddesine göre faturalar yıl içinde geçici fiyatlarla düzenlenmekte, hesap döneminin kapanmasından sonra başvuranın faaliyet kâr marjı sözleşmede belirlenen aralığın dışında kalırsa fiyatlar ek fatura veya kredi notuyla düzeltilmektedir.
A. Gümrük Yönetmeliği m.53/1-c ve 53/2: Satış sözleşmesi fiyatın sonradan gözden geçirilmesini öngörmektedir
2. Yönetmelik’in 53/1-c maddesi, satış sözleşmesinde fiyatın sonradan gözden geçirilmesini öngören hükümler bulunan eşyanın gümrük kıymetinin tespitinde, beyan sahibinin talebi üzerine basitleştirilmiş usul uygulanacağını düzenler. Aynı maddenin ikinci fıkrası, bu durumda kıymet unsurlarının mevcudiyetini gösteren sözleşmenin örneğinin ve onaylı çevirisinin sunulmasını ister. Sözleşmenin ilgili hükümleri ve onaylı çevirisi ekte sunulmuştur.
B. Gümrük Yönetmeliği m.53/3 ve m.150/3: Düzeltmeler tamamlayıcı beyanla bildirilecektir
3. Başvuran, yıl sonu düzeltmesinin tahakkuk ettiği ayı izleyen ayın 26’sına kadar tamamlayıcı beyanda bulunacak ve vergileri aynı süre içinde ödeyecektir. Gözden geçirilmiş kıymetin daha düşük olması hâlinde ise Yönetmelik’in 53/3. maddesi uyarınca farkın iade alındığını ve kıymetin yeniden belirlenmesini gerektiren işlemi belgeleyerek Gümrük Kanunu’nun 211. maddesi çerçevesinde iade talebinde bulunacaktır.
C. Gümrük Kanunu m.24/2: İlişki beyan edilmektedir ve fiyat ilişkiden etkilenmemektedir
4. Başvuran ile satıcı arasındaki ilişki beyannamelerde gösterilmektedir. Fiyatlar, satıcının ilişkisiz alıcılara uyguladığı fiyat listesi esas alınarak belirlenmekte; yıl sonu düzeltmesi yalnızca başvuranın dağıtım faaliyetine ilişkin kâr marjını emsal aralığa getirmeye yöneliktir. Transfer fiyatlandırması politikası ve son yılın raporu bilgi amacıyla ekte sunulmuştur.
SONUÇ VE TALEP
5. Açıklanan nedenlerle; [satıcı] ile yapılacak ithalatlarda gümrük kıymetinin Gümrük Yönetmeliği’nin 53/1-c maddesi uyarınca istisnai kıymetle beyan edilmesine izin verilmesine, düzeltmelerin aynı Yönetmelik’in 150/3. maddesindeki süre içinde tamamlayıcı beyanla bildirilmesinin kabulüne karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederiz.
[Tarih]
Başvuran vekili
Av. [ad soyad]
EKLER: Vekâletname; tedarik sözleşmesi ve onaylı çevirisi; transfer fiyatlandırması politikası; son yılın transfer fiyatlandırması raporu; grup yapısını gösteren şema.
Sık Yapılan Hatalar
- İlişkiyi beyannamede göstermemek. Vergi kaybı olmasa bile usulsüzlük cezası doğar; ayrıca incelemede güven kaybına yol açar.
- Yıl sonu düzeltmesini yalnızca muhasebeye yansıtmak. Yukarı yönlü düzeltme gümrüğe bildirilmezse vergi farkının üç katı ceza riski doğar.
- Aşağı yönlü düzeltmeden iade beklemek. İstisnai kıymetle beyan usulü kullanılmamışsa kredi notu gümrük vergisini kural olarak geri getirmez.
- Transfer fiyatlandırması raporunu tek delil saymak. Rapor, ithal edilen ürünlerle ve ilgili dönemle eşleştirilmeli; ilişkisiz satış fiyatları ve maliyet verileriyle desteklenmelidir.
- İdarenin yazılı bildirimini istememek. Kanun, ilişkinin fiyatı etkilediği kanısının gerekçeleriyle bildirilmesini ve cevap hakkı tanınmasını zorunlu kılar.
- Emsal seçimine itiraz etmemek. Veri tabanından alınan fiyatın aynı eşya, aynı ticari düzey ve yakın tarih şartlarını taşıyıp taşımadığı sorgulanmalıdır.
- Vergi ve gümrük savunmalarını çelişkili yapmak. Kurumlar vergisinde fiyatın yüksek olmadığını, gümrükte düşük olmadığını savunurken aynı belge setine dayanın.
- Grup içi komisyonu kıymete eklemek veya eklememek konusunda belge tutmamak. Satın alma komisyonunun niteliği sözleşme ve fiilî işleyişle gösterilmelidir.
Hukukçular Evi İlişkili Kişi ve Transfer Fiyatlandırması Dosyalarında Ne Yapar?
Grup içi tedarik, distribütörlük, lisans ve hizmet sözleşmelerini gümrük kıymeti ve kurumlar vergisi açısından birlikte inceliyor; yıl sonu düzeltmelerinin gümrükte hangi usulle beyan edileceğini belirliyor, istisnai kıymetle beyan taleplerini hazırlıyoruz. İlişkinin beyanı, emsal kıymet analizi ve transfer fiyatlandırması belgelerinin gümrük incelemesine uygun hâle getirilmesi konularında destek veriyoruz.
Teslim sonrası kontrolde idarenin bilgi taleplerine cevapları, ek tahakkuk ve ceza kararlarına karşı itiraz ve uzlaşma görüşmelerini, vergi mahkemesi, bölge idare mahkemesi ve Danıştay aşamalarını yürütüyoruz. Aynı fiyat kurumlar vergisi incelemesinde de sorgulanıyorsa iki dosyayı tutarlı bir savunmayla birlikte takip ediyoruz. Büromuz Ankara’dadır; Ticaret Bakanlığı ve Danıştay nezdindeki işleri doğrudan izliyoruz.
Grup içi sözleşmenizi, transfer fiyatlandırması raporunuzu ve varsa gümrük kararını 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz. Gümrük konusundaki kısa hizmet özetimiz gümrükte ek tahakkuk ve idari para cezalarına itiraz sayfasındadır.
İlgili Rehberler
- Düşük Fatura ile İthalat: Gümrük İdari Para Cezası mı, Kaçakçılık Suçu mu?
- Gümrükte Teslim Sonrası Kontrol (GK 73): Müfettiş Denetimi, İkincil Kontrol ve Ek Tahakkuk
- GTİP Uyuşmazlığı ve Bağlayıcı Tarife Bilgisi: Pozisyon Farkı, Tahlil İtirazı ve Cezalar
- Gümrük Ek Tahakkuku ve İdari Para Cezası: İtiraz, Uzlaşma, Dava ve Zamanaşımı
- Royalti ve Lisans Bedeli Gümrük Kıymetine Eklenir mi?
- Transfer Fiyatlandırması Yoluyla Örtülü Kazanç Dağıtımı (KVK m.13)
- Transfer Fiyatlandırması ve Belgelendirme
- Holding ve Grup Şirketlerinde Vergilendirme
- Yurt Dışına Royalti, Lisans ve Hizmet Bedeli Ödemesi: Stopaj ve KDV
- Dahilde İşleme Rejimi İhlali: Müeyyideli Kapatma ve GK m.238
- Gümrükte Ek Tahakkuk ve İdari Para Cezalarına İtiraz
- Gümrük Uzlaşması: Ek Tahakkuk ve İdari Para Cezasında Uzlaşma
- Gümrük Vergisi İadesi: Geri Verme ve Kaldırma (GK m.211)
- İthalatta Gözetim Belgesi ve Gözetim Kıymeti
- Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü ve Yerinde Gümrükleme
- Vergi Hukuku Rehberi
- Ticaret Hukuku Rehberi
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Ana şirketten ithalat yaparsam gümrük faturadaki fiyatı reddedebilir mi?
İlişki tek başına yeterli değildir. Gümrük Kanunu’nun 24/2-a maddesine göre satış koşulları incelenir; ilişkinin fiyatı etkilemediği belirlenirse fatura bedeli kabul edilir. İdare ilişkinin fiyatı etkilediği kanısındaysa bunu gerekçeleriyle yazılı olarak bildirmeli ve ithalatçıya cevap hakkı tanımalıdır.
Gümrükte kimler ilişkili sayılır?
Gümrük Yönetmeliği’nin 55. maddesinde sayılanlar: birbirinin yöneticisi olanlar, yasal ortaklar, işçi ve işveren, oy hakkı veren payların en az yüzde 5’i aynı kişilere ait olan şirketler, birbirini veya aynı üçüncü kişi tarafından kontrol edilenler, birlikte bir üçüncü kişiyi kontrol edenler ve aynı ailenin üyeleri. Tek distribütörlük tek başına ilişki sayılmaz.
Fiyatın ilişkiden etkilenmediğini nasıl ispatlarım?
Fiyatın sektördeki olağan uygulamalara göre belirlendiğini, satıcının ilişkisiz alıcılara sattığı fiyatla aynı yöntemle belirlendiğini veya satıcının tüm maliyetlerini ve olağan kârını karşıladığını gösterebilirsiniz. Ayrıca fiyatın ilişkisiz satışlardaki bedel, indirgeme veya hesaplanmış kıymet gibi emsal kıymetlerden birine çok yakın olduğunu ispat edebilirsiniz (GK m.24/2-b).
Transfer fiyatlandırması raporu gümrükte yeterli mi?
Önemli bir delildir, ancak tek başına yeterli olmayabilir. Rapor çoğu zaman şirketin toplam kârlılığını test eder; gümrük ise tek tek ithalatın fiyatına bakar. Raporun ithal edilen ürünler ve ilgili dönemle eşleştirilmesi, ilişkisiz satış fiyatları ve maliyet verileriyle desteklenmesi gerekir.
Yıl sonu transfer fiyatlandırması düzeltmesini gümrüğe bildirmem gerekir mi?
Yukarı yönlü düzeltme gümrük kıymetini artırır ve bildirilmelidir. Sözleşmede yıl sonu düzeltmesi öngörülmüşse ithalat sırasında istisnai kıymetle beyan talep edilmeli, düzeltme tahakkuk ettiği ayı izleyen ayın 26’sına kadar tamamlayıcı beyanla bildirilmelidir (Gümrük Yönetmeliği m.53/1-c, 150/3).
Aşağı yönlü düzeltmede gümrük vergisi iade edilir mi?
İstisnai kıymetle beyan usulü kullanılmışsa, farkın iade alındığı ve kıymetin yeniden belirlenmesini gerektiren işlem belgelenerek iade istenebilir (Yönetmelik m.53/3). Bu usul kullanılmamışsa satış sonrası fiyat indirimleri, kusurlu eşyaya ilişkin garanti kapsamındaki düzeltmeler dışında kural olarak kıymeti düşürmez (m.45/1-ç).
İlişkiyi beyan etmezsem ne olur?
Vergi kaybı doğmasa bile usulsüzlük cezasının iki katı ceza verilir; 2026 yılı için bu tutar 2.988 TL’dir (GK m.241/3-b). Vergi kaybı varsa ayrıca vergi farkının üç katı para cezası gündeme gelir (m.234/1-b).
Grup şirketine ödenen satın alma komisyonu gümrük kıymetine girer mi?
Satın alma komisyonu, ithalatçının yurt dışındaki temsilcisine eşyanın satın alınmasında verdiği hizmet karşılığı ödenen ücrettir ve kıymete girmez (GK m.27/4, 28/e). Danıştay, aynı gruba ait bir acenteye yapılan ödemenin, mülkiyet ve risk acenteye geçmediği ve nihai karar alıcıda olduğu için satın alma komisyonu olduğunu kabul etmiştir.
Gümrük idaresi başka bir ithalatçının fiyatını esas alabilir mi?
Ancak satış bedeli usulüne uygun reddedildikten sonra ve Kanun’un 25. maddesindeki sıraya göre. Esas alınan fiyatın aynı veya benzer eşyaya ait olması, aynı veya yakın tarihte gerçekleşmesi, ticari düzey ve miktar farklarının düzeltilmesi gerekir. Keyfi veya fiktif kıymetler ile iki kıymetten yüksek olanını seçen sistemler esas alınamaz (m.26/2).
Vergi müfettişi ithal fiyatının yüksek olduğunu söylüyor, gümrük düşük olduğunu. Ne yapmalıyım?
İki inceleme farklı testler uygular, ancak aynı fiyat hakkındadır. İki dosyada aynı belgelere dayanan tutarlı bir savunma kurulmalıdır. Kurumlar vergisi incelemesinde fiyatın yüksek bulunduğu tespit, gümrükte fiyatın düşük olduğu iddiasına karşı delil olarak kullanılabilir.
İlişki nedeniyle yapılan ek tahakkuka itiraz süresi ne kadar?
Ek tahakkuk ve ceza kararının tebliğinden itibaren on beş gündür (GK m.242). Aynı sürede uzlaşma da istenebilir (m.244). İtirazın reddine karşı otuz gün içinde vergi mahkemesinde dava açılır ve dava, dava konusu tutarın tahsilini durdurur.
Gümrük idaresi kaç yıl geriye gidebilir?
Üç yıl. Tebligat gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihten, kural olarak beyannamenin tescil tarihinden itibaren üç yıl içinde yapılmalıdır (GK m.197/2). İstisnai kıymetle beyan usulünde tamamlayıcı beyana isabet eden vergiler bakımından süre tamamlayıcı beyanın verildiği tarihten başlar (Yönetmelik m.53/4).
Kaynakça
- 4458 sayılı Gümrük Kanunu m.24, 25, 26, 27, 28, 197, 211, 234, 241, 242 ve 244 (Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki güncel metin).
- Gümrük Yönetmeliği (RG 07.10.2009, 27369 mükerrer) m.44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 53, 55 ve 150.
- Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşmasının VII. Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşma (RG 27.08.1993, 21681) m.1 ve 1/2’ye ilişkin yorum notu; Dünya Gümrük Örgütü Gümrük Kıymeti Teknik Komitesinin transfer fiyatlandırması çalışmalarına ilişkin yorum ve vaka çalışmaları.
- Gümrükler Genel Müdürlüğünün 16.02.2022 tarihli “İstisnai Kıymetle Beyan” konulu yazısı.
- 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu m.13; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7 ve 27.
- Danıştay Yedinci Dairesi: E.2016/7907, K.2020/4792 (20.11.2020); E.2018/1833, K.2021/4859 (16.11.2021); E.2018/2612, K.2021/4866 (16.11.2021); E.2022/4082, K.2023/1199 (01.03.2023); E.2022/416, K.2023/1201 (01.03.2023); E.2020/2876, K.2023/2550 (12.05.2023); E.2023/706, K.2024/2879 (30.05.2024); E.2025/1178, K.2025/3959 (27.11.2025).
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve 17 Kasım 2026 tarihindeki mevzuatı yansıtır. Her grup içi ithalat dosyası; sözleşmeler, fiyatlandırma politikası, transfer fiyatlandırması belgeleri ve tebliğ tarihleriyle birlikte ayrıca değerlendirilmelidir.
Grup şirketinden ithalatta kıymet sorgusu mu, yoksa yıl sonu fiyat düzeltmesi mi?
İlişkinin beyanı, istisnai kıymetle beyan talebi, transfer fiyatlandırması düzeltmelerinin gümrükte bildirimi, teslim sonrası kontrol, itiraz, uzlaşma ve vergi mahkemesi davaları için sözleşmenizi ve varsa kararı gönderin.
Süreyi kaçırmayın
Yıl sonu fiyat düzeltmesinin tamamlayıcı beyanı için düzeltmenin tahakkuk ettiği ayı izleyen ayın 26’sı, ek tahakkuk ve ceza kararına itiraz ve uzlaşma için 15 gün, itirazın reddine karşı vergi mahkemesinde dava için 30 gün vardır. Telefon: 0554 648 37 15.
İlgili ana rehberler
Vergi Hukuku Rehberi · Ticaret Hukuku Rehberi · İdare Hukuku Rehberi · Dilekçe Örnekleri · İletişim


