Konteyner demuraj faturası geldiğinde önce üç şeye bakılır: faturanın dayandığı hüküm konişmentoda veya navlun sözleşmesinde yazılı mı, fatura doğru kişiye mi kesilmiş, gecikme kimin eyleminden doğmuş. Konteyner demurajı Türk Ticaret Kanununda bu adla düzenlenmemiştir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bu ücreti, dolu gelen konteynerin gemiden tahliye edildiği gün ile içindeki eşyanın boşaltıldığı gün arasında geçen süre belirli bir gün sayısını aşarsa taşıyana ödenen ücret olarak tanımlamış ve taşıyanın bu ücreti ilke olarak isteyebileceğini, ancak beklemenin hangi tarafın eyleminden doğduğunun ve kusurun kimde olduğunun incelenmesi gerektiğini belirtmiştir (Y. 11. HD, 12.11.2019, E.2018/1529, K.2019/7095). Yükün teslimini isteyen gönderilen, konişmentonun ödemeye yetkili kıldığı alacakları öder (TTK m.1203). Gönderilen yükü teslim almazsa taşıyan durumu taşıtana bildirmek zorundadır (TTK m.1174/2). Taşıyanın yük üzerindeki hapis hakkı yalnızca o yolculuktan doğan alacakları güvenceye alır (TTK m.1201/2). Navlun sözleşmesinden ve konişmentodan doğan alacaklar, muaccel olmalarından itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar (TTK m.1246).
Bu rehber, konteyner demuraj (bekleme) faturasıyla karşılaşan ithalatçı, ihracatçı, taşıtan ve lojistik firmaları için yazıldı. Faturanın dayanağı, borçlunun kim olduğu, serbest sürenin nasıl hesaplanacağı, konişmento ve tarifedeki hükümlerin hangi şartla bağlayıcı olduğu, gümrükte bekleyen yükün demuraja etkisi, hattın yükü bırakmaması, fazla ödenen demurajın geri istenmesi ve zamanaşımı; Türk Ticaret Kanunu, Türk Borçlar Kanunu ve Yargıtay kararlarıyla ele alınır. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A, 1154, 1155, 1170, 1171, 1174, 1200, 1201, 1202, 1203, 1204, 1237 ve 1246; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.20, 21, 23, 25, 77 ve 82; 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.2; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.62, 67 ve 72; 4458 sayılı Gümrük Kanunu m.45 ve 46; Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin konteyner demurajına ilişkin 2018-2023 tarihli altı kararı. Kanun maddeleri Mevzuat Bilgi Sistemindeki güncel metinden, kararlar Yargıtay Karar Arama sisteminden okunarak yazılmıştır.
Konteyner Demurajı Nedir, Kanunda Nerede Düzenlenir?
Deniz yoluyla konteynerle taşınan yük varış limanında gemiden indirildikten sonra alıcı teslim alıp konteyneri boşaltana kadar konteyner taşıyanın veya onun temin ettiği hattın kullanımından çıkmış olur. Konişmentolarda ve hatların tarifelerinde bu süre için ücretsiz bir dönem (serbest süre) tanınır; bu dönem aşılınca günlük, çoğu zaman gün sayısı arttıkça yükselen bir ücret işler. Bu ücrete uygulamada konteyner demurajı denir.
Türk Ticaret Kanunu konteyner demurajını bu adla düzenlemez. Kanunda bekleme parası olarak düzenlenen kurum, yolculuk çarterine özgü sürastaryadır: taşıyan, sözleşmede kararlaştırılmışsa yükleme veya boşaltma süresinden fazla beklemek zorundadır ve bu ek süre için sürastarya parası alır (TTK m.1154, 1155, 1170, 1171). Sürastarya geminin beklemesinin karşılığıdır; konteyner demurajı ise konteynerin geç boşaltılmasının veya geç iade edilmesinin karşılığıdır. Bu nedenle sürastarya hükümleri konteyner demurajına doğrudan uygulanmaz.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi konteyner demurajının ne olduğunu bir bozma kararında açıkça ortaya koymuştur. Daireye göre konteyner üzerinde tasarruf hakkı bulunan kişi, gönderilenin konteyneri belirli bir sürede iade etmesini ister; bu nedenle iade için genellikle belirli süreler kararlaştırılır ve bu süreler aşıldıkça artan oranlarda ödeme istenir. Söz konusu ücret, dolu gelen konteynerin gemiden tahliye edildiği gün ile içindeki eşyanın konteynerden boşaltıldığı gün arasında geçen süre belirli bir gün sayısını aşarsa taşıyana ödenen ücrettir. Daire, taşıyanın bu ücreti isteyebileceğinin ilke olarak kabul edilmesi gerektiğini, ancak somut olayda talep şartlarının oluşup oluşmadığının ve eşyanın limanda beklemesine, geç teslim edilmesine ya da tasfiye edilmesine hangi tarafın eyleminin sebep olduğunun, kusurun hangi tarafta bulunduğunun incelenmesi gerektiğini belirtmiştir (Y. 11. HD, 12.11.2019, E.2018/1529, K.2019/7095).
Öğretide de konteyner demurajının bir tazminat, kira bedeli, sürastarya parası veya ceza koşulu sayılamayacağı, navlun sözleşmesinden doğan bir yan yükümlülük olduğu ve uyuşmazlığa sırasıyla emredici hükümlerin, sözleşmenin, düzenlenmişse konişmento hükümlerinin ve nitelikleri elverdiği ölçüde Türk Ticaret Kanunu hükümlerinin uygulanması gerektiği görüşü savunulmaktadır. Pratik sonucu şudur: borcun varlığı ve tutarı her şeyden önce belgelere, yani konişmentoya, navlun sözleşmesine ve bunların atıf yaptığı tarifeye bağlıdır.
Faturayı Kim Öder? Taşıtan, Gönderilen ve Konişmento Hamili
Demuraj uyuşmazlıklarının büyük kısmı borçlunun kim olduğu sorusunda düğümlenir. Kanun, navlunun borçlusunun taşıtan olduğunu söyler (TTK m.1200). Yük taşıtandan başka birine teslim edilecekse, bu kişi navlun sözleşmesine, konişmentoya veya başka bir denizde taşıma senedine dayanarak yükün teslimini istediğinde, istemin dayandığı belgenin hükümlerine göre ödemeye yetkili kılındığı bütün alacakları ödemekle yükümlü olur (TTK m.1203). Taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkide konişmento, taşıyan ile taşıtan arasındaki ilişkide navlun sözleşmesi esas alınır (TTK m.1237).
Demuraj faturası kime kesilebilir, itirazda neye bakılır?
| Fatura muhatabı | Sorumluluğun dayanağı | İtirazda bakılacak nokta |
|---|---|---|
| Yükü teslim almış veya teslimini istemiş gönderilen (alıcı, ithalatçı) | Teslim istemiyle konişmentonun ödemeye yetkili kıldığı alacakları ödeme yükümlülüğü (TTK m.1203); konişmento hamili ilişkisinde konişmento hükümleri (TTK m.1237) | Konişmentoda demuraj ve tarifeye ilişkin hüküm var mı, okunabilir mi; serbest süre ve gün sayısı doğru mu; gecikme taşıyanın alanından mı doğdu |
| Yükü hiç teslim almamış, teslim de istememiş alıcı | TTK m.1203’teki yükümlülük teslim istemiyle doğar | Teslim istenmiş sayılacak bir işlem (ordino alma, gümrük beyannamesi, antrepo sözleşmesi) yapılıp yapılmadığı |
| Taşıtan (yükü gönderen satıcı, navlun sözleşmesinin tarafı) | Navlun sözleşmesi (TTK m.1237/2); navlunun borçlusu taşıtandır (TTK m.1200) | Taşıyanın, gönderilenin teslim almadığını taşıtana bildirip bildirmediği (TTK m.1174/2); sözleşmede demuraj hükmü bulunup bulunmadığı |
| Lojistik firmasının müşterisi (firma hattan aldığı faturayı yansıtıyor) | Müşteri ile lojistik firması arasındaki sözleşme | Firmanın hatta gerçekten ödediği demuraj tutarı; yansıtılan tutarın bunu aşıp aşmadığı |
Yargıtay kararları bu tabloyu somutlaştırır. Yükün varış limanında alıcı tarafından teslim alınmadığı ve konteynerlerin limanda kaldığı bir olayda ilk derece mahkemesi, demuraj süresinin konteynerlerin gemiden tahliyesiyle başlayıp boşaltıldığı güne kadar devam ettiğini, gönderilenin ücret ve masraflardan sorumlu olabilmesi için konişmentoda ve atıf yaptığı navlun sözleşmesinde bu yönde hüküm bulunması ve yükün gönderilen tarafından teslim alınması gerektiğini, gönderilen teslim almazsa taşıtanın borçlu olmaya devam edeceğini kabul etmiştir. Mahkeme, varış ülkesindeki iç karışıklığın başladığı tarihten sonrası için taşıtanı sorumlu tutmamış; bu karar bölge adliye mahkemesince ve Yargıtay’ca onanmıştır (Y. 11. HD, 27.12.2023, E.2022/6655, K.2023/7745). Uyuşmazlık mülga 6762 sayılı Kanun dönemine aittir; ancak bugünkü TTK m.1203 de gönderilenin borcunu teslim istemine bağlar.
Konişmentoyu devralan alıcıya karşı açılan bir davada ise mahkeme, konteyner demurajına ve uygulanacak tarifeye ilişkin bilgilerin konişmentonun ön yüzünde ve okunabilir biçimde yazılı olduğunu, bu nedenle demuraj hükümlerinin konişmentoyu devralan alıcı bakımından bağlayıcı olduğunu kabul etmiştir. Mahkeme ayrıca gümrük belgeleri ve antrepo sözleşmesiyle konteynerlerin alıcının hâkimiyet alanına girdiğini, demuraj doğması için konteynerlerin fiilen teslim alınmamasında alıcının kusurunun aranmadığını, yüke devletçe el konulduğuna veya taşıyanın kusurlu olduğu bir sebeple teslimin yapılamadığına dair belge sunulmadığını belirtmiştir. Yargıtay, TTK m.1203 ve m.1237’yi ilgili hukuk olarak gösterip kararı onamıştır (Y. 11. HD, 08.11.2023, E.2022/7186, K.2023/6575).
Taşıtana yöneltilen taleplerde ise bildirim şartı belirleyici olabilir. Kanuna göre gönderilen yükü teslim almaktan kaçınır, hazır olup olmadığını bildirmez veya bulunamazsa taşıyan tevdi yoluna gitmek ve aynı zamanda durumu taşıtana bildirmek zorundadır (TTK m.1174/2). Yargıtay, konteyner demurajının taşıtandan istenebilmesi için taşıyanın yükün gönderilen tarafından teslim alınmadığını taşıtana bildirmesi gerektiği hâlde bildirmediği ve davalının taşıtan olduğunun ispatlanamadığı gerekçesiyle davayı reddeden kararı onamıştır (Y. 11. HD, 08.05.2018, E.2016/11131, K.2018/3319).
Faturayı İncelerken Sorulacak Sekiz Soru
Demuraj faturası kontrol listesi
| Soru | Nereden bakılır | Neden önemli |
|---|---|---|
| 1. Demurajın dayanağı yazılı mı? | Konişmentonun ön ve arka yüzü, navlun sözleşmesi, teklif ve rezervasyon teyidi | Yargıtay’ın onadığı kararlarda taşıtanın sorumlu tutulabilmesi için navlun sözleşmesinde veya konişmentoda demuraj ödeneceğine ve tarifeye ilişkin hüküm bulunması aranmıştır (K.2021/7213) |
| 2. Tarife size bildirildi mi? | Konişmentodaki atıf, hattın e-postaları, acentenin yazışmaları | Karşı tarafın aleyhine genel işlem koşulları, açıkça bilgi verilip öğrenme imkânı sağlanmadıkça ve kabul edilmedikçe yazılmamış sayılır (TBK m.21/1) |
| 3. Serbest süre kaç gün ve ne zaman başladı? | Tarife, varış ihbarnamesi, tahliye tarihi kaydı | Yargıtay tanımına göre süre konteynerin gemiden tahliye edildiği günden başlar (K.2019/7095); tahliye tarihi ile fatura başlangıcı karşılaştırılmalıdır |
| 4. Süre ne zaman bitti? | Konteynerin limandan çıkış ve boş iade kayıtları (terminal giriş-çıkış kayıtları) | İade edilmiş konteyner için demuraj işletilmeye devam edilmiş olabilir |
| 5. Varış ihbarnamesi gönderildi mi? | Hattın ve acentenin e-postaları, faks kayıtları | Bildirim yapılmamışsa beklemenin alıcıdan doğduğu tartışılabilir; Yargıtay’ın onadığı bir kararda ihbarname ispat edilemese de aracı firmayla yapılan yazışmalar bildirim sayılmıştır (K.2021/7213) |
| 6. Gecikme kimin alanından doğdu? | Gümrük kayıtları, belge teslim tarihleri, hattın ordinoyu veriş tarihi | Yargıtay, beklemenin hangi tarafın eyleminden doğduğunun ve kusurun kimde olduğunun incelenmesini istemektedir (K.2019/7095) |
| 7. Fatura doğru kişiye mi kesildi? | Konişmentodaki taşıtan, yükleten ve gönderilen bilgileri; teslim istemi | Gönderilenin borcu teslim istemiyle doğar (TTK m.1203); taşıtana karşı bildirim şartı vardır (TTK m.1174/2) |
| 8. Faturalanan tutar gerçekten ödenen tutarla uyumlu mu? | Lojistik firmasının hattan aldığı fatura ve ödeme dekontu | Yargıtay’ın onadığı kararda, fiilî taşıyanlara ödenen demurajı aşan kısım sebepsiz zenginleşme olarak iade ettirilmiştir (K.2021/7213) |
Konişmento ve Tarifedeki Hükümler Ne Zaman Bağlayıcıdır?
Hatların demuraj tarifeleri çoğu zaman konişmentonun arka yüzündeki şartlarda veya internet sitesinde yayımlanan bir tabloda yer alır; bunlar, düzenleyenin çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak üzere önceden ve tek başına hazırladığı hükümlerdir. Türk Borçlar Kanunu bu tür hükümleri genel işlem koşulu sayar; koşulların sözleşme metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ve şekli nitelendirmede önem taşımaz (TBK m.20/1). Kanun, genel işlem koşullarıyla ilgili hükümlerin, kanun veya yetkili makamların verdiği izinle hizmet yürüten kişi ve kuruluşların hazırladığı sözleşmelere de uygulanacağını ayrıca belirtir (TBK m.20/4).
Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşulları, düzenleyen sözleşme yapılırken karşı tarafa bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verip içeriğini öğrenme imkânı sağlamışsa ve karşı taraf bunları kabul etmişse sözleşmenin kapsamına girer; aksi hâlde yazılmamış sayılır (TBK m.21/1). Açık ve anlaşılır olmayan ya da birden çok anlama gelen bir hüküm, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır (TBK m.23). Genel işlem koşullarına dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya durumunu ağırlaştırıcı hükümler konulamaz (TBK m.25).
Yargı kararlarında da bu yaklaşımın izleri görülür. Yargıtay’ın onadığı kararlardan birinde ilk derece mahkemesi, taşıtanın demurajdan sorumlu tutulabilmesi için navlun sözleşmesinde veya konişmentoda demuraj ödeneceğine ve tarifeye ilişkin hüküm bulunması gerektiğini, konişmentolarda böyle bir hüküm yoksa da aracı firmaya gönderilen e-postalarla demuraj uygulanacağı konusunda uyarı yapıldığını ve tarafların bilgilendirildiğini kabul etmiştir (Y. 11. HD, 16.12.2021, E.2020/540, K.2021/7213). Konişmentoyu devralan alıcıya karşı açılan davada ise demuraj ve tarife bilgilerinin konişmentonun ön yüzünde okunabilir biçimde yazılmış olması bağlayıcılık için belirleyici görülmüştür (Y. 11. HD, 08.11.2023, E.2022/7186, K.2023/6575).
Bu nedenle itirazda şu sorular ayrı ayrı yazılmalıdır: tarife hangi belgeye ve hangi tarihte konuldu, size ne zaman ve nasıl bildirildi, konişmentoda tarifeye yalnızca genel bir atıf mı var yoksa gün sayısı ve ücret ön yüzde mi yazılı, rezervasyon sırasında başka bir serbest süre konuşulmuş mu?
Gecikme Kimden Kaynaklandı? Gümrük, Belge ve Hattın Kendi Gecikmesi
Demurajın en güçlü itiraz noktası, beklemenin kimin alanından doğduğudur. Yargıtay’ın bozma kararındaki ölçüt budur: eşyanın limanda beklemesine, geç teslimine veya tasfiyesine hangi tarafın eylemi yol açtı, kusur kimde (Y. 11. HD, 12.11.2019, E.2018/1529, K.2019/7095). Bu soru, belgelerle cevaplanır.
- Gümrük işlemleri. Deniz yoluyla gelen eşyaya, özet beyanın verildiği tarihten itibaren kırk beş gün içinde gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanım belirlenmeli ve işlemler bu sürede tamamlanmalıdır (GK m.46/2-a). Eşya konulduğu ilk yerden gümrük idaresinin izni olmadan kaldırılamaz (GK m.45/3). Gümrük işlemleri sürerken demuraj işlemeye devam edebilir; gecikme ithalatçının belgelerinden mi, yoksa idarenin veya hattın bir işleminden mi kaynaklandı, tarihleriyle ortaya konmalıdır. Süre aşılırsa eşya tasfiyelik hâle gelebilir; bunun sonuçları için gümrükte bekleyen eşyanın tasfiyesi ve geri alınması rehberine bakılabilir.
- Belgelerin teslimi. Hat veya acente ordinoyu, konişmento aslını aldığı hâlde geç vermişse ya da navlunun ödendiği kabul edildiği hâlde yükü bırakmamışsa bekleme taşıyanın alanından doğmuş olabilir.
- Özet beyan ve manifesto hataları. Taşıyanın veya acentenin verdiği özet beyandaki eksiklik veya yanlışlık gümrük işlemini geciktirmişse, bu süre için alıcıdan demuraj istenmesi tartışılmalıdır. Özet beyan yükümlülükleri için özet beyan eksikliği ve fazlalığı yazısına bakılabilir.
- Olağanüstü olaylar. Yargıtay’ın onadığı 2023 tarihli kararda, varış ülkesindeki iç karışıklığın başladığı tarihten sonrası için taşıtan demurajdan sorumlu tutulmamıştır (Y. 11. HD, 27.12.2023, E.2022/6655, K.2023/7745). Varış limanında yükün teslimini imkânsız kılan resmî bir engel varsa belgeleriyle dosyaya konmalıdır.
Öte yandan alıcının kusurunun her zaman aranmadığı da unutulmamalıdır. Konişmentoyu devralan alıcıya karşı verilen ve Yargıtay’ca onanan kararda, gümrük belgeleri ve antrepo sözleşmesiyle konteynerlerin alıcının hâkimiyet alanına girdiği, demuraj doğması için konteynerlerin fiilen teslim alınmamasında alıcının kusurunun gerekmediği kabul edilmiştir (Y. 11. HD, 08.11.2023, E.2022/7186, K.2023/6575). Bu yüzden “ben kusurlu değilim” savunması, beklemenin taşıyanın veya resmî bir engelin alanından doğduğunu gösteren belgelerle desteklenmelidir.
Demuraj faturası mı geldi, hat yükünüzü mü bırakmıyor?
Konişmento, tarife, varış ihbarnamesi ve gümrük tarihleri birlikte incelenmeden ödeme yapmayın; ödemek zorundaysanız ihtirazi kayıtla ödeyin. Hukukçular Evi: 0554 648 37 15.
Hat Yükü Bırakmıyor: Hapis Hakkının Sınırları
Demuraj ödenmeden yükün teslim edilmemesi sık rastlanan bir baskı aracıdır. Taşıyan, navlun sözleşmesinden doğan bütün alacakları için yük üzerinde hapis hakkına sahiptir; ancak Kanun bu hakkı üç yönden sınırlar.
Taşıyanın hapis hakkı nerede biter?
| Kural | Ne anlama gelir | Dayanak |
|---|---|---|
| Yalnızca o yolculuğun alacakları | Hapis hakkı, üzerinde kullanıldığı yükün taşındığı yolculuktan doğan alacakları güvenceye alır; başka bir sevkiyatın demurajı için bu yük tutulamaz | TTK m.1201/2 |
| Gönderilene karşı yalnızca konişmentoya dayanan alacaklar | Gönderilen, teslimi istediği andan itibaren yalnızca TTK m.1203’te öngörülen alacaklar için hapis hakkına katlanır; diğer alacaklar için hapis hakkı kullanılamaz | TTK m.1204/1 |
| Alacak kadar yük | Hapis hakkı ancak alacağı güvenceye alacak miktardaki yük üzerinde kullanılabilir (müşterek avarya ve kurtarma alacakları hariç) | TTK m.1201/3 |
| Çekişmeli tutarın yatırılması | Alacak hakkında uyuşmazlık çıkarsa, çekişmeli tutar mahkemenin belirleyeceği yere yatırılır yatırılmaz taşıyan yükü teslim etmek zorundadır | TTK m.1202/1 |
| Teslimden sonra otuz gün | Teslimden sonra hapis hakkından doğan yetkiler ancak otuz gün içinde mahkemeye başvurulursa ve yük hâlâ gönderilenin zilyetliğindeyse kullanılabilir | TTK m.1201/1 |
Uygulamada en önemli araç TTK m.1202’dir. Alıcı, faturaya itiraz ederken çekişmeli tutarı mahkemenin göstereceği yere yatırarak yükünü alabilir; taşıyan da yükü teslim ettikten sonra yeterli teminat göstererek yatırılan tutarı çekebilir (TTK m.1202/2). Böylece hem yük beklemekten kurtulur hem de demuraj işlemeye devam etmez; uyuşmazlık ise para üzerinden sürer. Geçmişteki başka bir sevkiyattan kalan demuraj borcu gerekçesiyle yeni gelen yükün tutulması ise TTK m.1201/2 karşısında savunulamaz.
Demuraj Konteyner Değeriyle Sınırlı mı? Zararı Azaltma ve Dürüstlük Kuralı
Uygulamada sık duyulan bir kanı, demurajın konteynerin değerini aşamayacağıdır. Kanunda böyle bir hüküm yoktur. Yargıtay’ın onadığı 2023 tarihli kararda mahkeme, konişmentodaki kayda göre belirli bir günden sonra demuraja ek olarak konteyner bedelinin de istenebileceğini kabul etmiştir (Y. 11. HD, 27.12.2023, E.2022/6655, K.2023/7745). Öğretide de taşıyanın demuraj alacağının yanında konteynerin iadesini veya piyasa değerini isteyebileceği görüşü savunulmaktadır.
Bununla birlikte tutar sınırsız da değildir. Herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır; bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m.2). Genel işlem koşullarına da dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine hükümler konulamaz (TBK m.25). Bu ilkeler şu durumlarda itirazın dayanağı olabilir:
- Hat, yükün teslim alınmayacağının açıkça anlaşıldığı bir tarihten sonra da uzun süre hiçbir adım atmadan demurajın birikmesine izin vermişse;
- Gün arttıkça yükselen kademeli ücret, konteynerin olağan kullanım bedeliyle hiçbir orantısı kalmayacak ölçüye ulaşmışsa;
- Bekleme, hattın kendi işleminden (ordinonun verilmemesi, özet beyan hatası) kaynaklanmışsa.
Mahkemelerin demurajın büyümesini durdurmaya yönelik davranışı dikkate aldığını gösteren bir örnek de vardır. Navlunun ödenmemesi nedeniyle yükün varış limanında tutulduğu bir olayda taşıyan, konteynerlerin ne zaman boşalacağı belli olmadığından hatla anlaşıp otuz yedi günlük indirimle demurajı ödemiş ve ödediği tutarı navlun borçlusundan istemiştir. Mahkeme, bu ödemenin demurajın daha da artmasını önlediğini belirterek davayı kabul etmiş, karar Yargıtay’ca onanmıştır (Y. 11. HD, 23.11.2022, E.2021/2805, K.2022/8227). Aynı mantık, hattın veya alıcının zararı büyüten tutumunun tartışılmasında da kullanılabilir.
Lojistik Firması Hattın Faturasını Yansıtıyorsa: Fazlası İade Edilir
Yükü bir lojistik firması (taşıma işleri komisyoncusu veya kendi adına taşıma üstlenen akdi taşıyan) organize ettiyse, alıcıya kesilen demuraj faturası çoğu zaman hattın lojistik firmasına kestiği faturanın yansıtılmasıdır. Bu durumda lojistik firmasının alıcıdan demuraj isteyip isteyemeyeceği de tartışılır. Bir davada alt mahkeme, taşımayı başka bir hatta yaptıran davacı firmanın ifa yardımcısı olduğunu ve ödediği demurajı alıcıya yansıtamayacağını kabul etmiş; Yargıtay bu gerekçeyi yanılgılı bularak, taşıyanın konteyner demuraj ücreti isteyebileceğinin ilke olarak kabulü gerektiğini, ancak talep şartlarının ve beklemeye kimin sebep olduğunun incelenmesi gerektiğini belirtip kararı bozmuştur (Y. 11. HD, 12.11.2019, E.2018/1529, K.2019/7095).
Ancak yansıtılan tutar gerçekten ödenen tutarı aşıyorsa fark geri istenebilir. Yargıtay’ın onadığı 2021 tarihli kararda ithalatçı, yükünü teslim alabilmek için lojistik firmasının kestiği demuraj faturalarını ihtirazi kayıtla ödemiş, ardından fazla ödediğini ileri sürerek dava açmıştır. Bölge adliye mahkemesi, akdi taşıyanın fiilî taşıyan hatlara ödediği ve ticari defterleri ile banka makbuzlarıyla ispatlanan demuraj tutarını ve navlun bedelini ithalatçının ödemesi gerektiğini, faturalanan demurajın bunu aşan kısmının ise sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilmesi gerektiğini kabul etmiştir (Y. 11. HD, 16.12.2021, E.2020/540, K.2021/7213). Haklı bir sebep olmaksızın bir başkasının malvarlığından zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür (TBK m.77/1).
Bu karar iki pratik ders verir. Birincisi, ödeme yapmak zorunda kalan alıcı, ödemeyi yazılı ihtirazi kayıtla yapmalı ve faturaları itirazla iade etmelidir. İkincisi, itiraz yazısında lojistik firmasından hattın kestiği asıl faturanın ve ödeme belgesinin gönderilmesi istenmelidir; dava açılırsa bu belgeler ticari defter incelemesiyle de ortaya çıkarılabilir.
Zamanaşımı: Bir Yıl mı, İki Yıl mı?
Gemi kira ve zaman çarteri sözleşmeleriyle navlun sözleşmelerinden, konişmentodan veya onun düzenlenmesinden doğan bütün alacaklar bir yılda zamanaşımına uğrar; süre alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (TTK m.1246). Demuraj alacağı konişmentodaki veya navlun sözleşmesindeki hükme dayandığı ölçüde bu bir yıllık sürenin uygulanacağı savunulabilir. Kanun, demuraj alacağının hangi tarihte muaccel olduğunu ayrıca belirtmez; bu, tarifeye ve faturanın düzenlenme biçimine göre değerlendirilir.
Fazla ödenen demurajın geri istenmesi ise sebepsiz zenginleşmeye dayanır. Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar (TBK m.82/1). Yargıtay’ın onadığı 2021 tarihli kararda ilk derece mahkemesi iade davasına iki yıllık süreyi uygulamış; Yargıtay da ödemelerin yapıldığı tarihler karşısında sürenin TTK m.1246’ya göre de dolmadığını belirterek kararı onamıştır (Y. 11. HD, 16.12.2021, E.2020/540, K.2021/7213). İhtiyatlı yol, iade istemini ödemeden itibaren bir yıl dolmadan arabuluculuğa ve davaya taşımaktır.
İtiraz Süreci: İtiraz Yazısından Davaya
- Belgeleri toplayın. Konişmento, tarife, varış ihbarnamesi, tahliye, gümrük ve boş iade tarihleri, fatura ve varsa lojistik firmasının hattan aldığı fatura.
- Yazılı itiraz gönderin. İtiraz noter, kayıtlı elektronik posta veya en azından alındısı alınabilen e-postayla yapılmalı; faturalar itirazla iade edilmelidir. Aşağıdaki örnek bu amaçla hazırlanmıştır.
- Yük bekliyorsa çekişmeli tutarı yatırın. TTK m.1202/1 uyarınca mahkemeden çekişmeli tutarın yatırılacağı yerin belirlenmesi istenir; yatırma yapılınca taşıyan yükü teslim etmek zorundadır. Mahkeme yoluna gidilemiyorsa ödeme ihtirazi kayıtla yapılmalıdır.
- Arabulucuya başvurun. Konusu bir miktar para olan alacak, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır; arabulucu başvuruyu altı hafta içinde sonuçlandırır, süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK m.5/A). Ayrıntı için ticari uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk yazısına bakabilirsiniz.
- İcra takibine süresinde itiraz edin. Hat icra takibi başlatırsa borçlu itirazını ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine bildirmelidir (İİK m.62/1). Alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde itirazın iptali davası açabilir; itiraz haksız bulunursa borçlu, takip haksız ve kötü niyetli bulunursa alacaklı, hükmolunan tutarın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata mahkûm edilebilir (İİK m.67).
- Gerekirse menfi tespit davası açın. Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu olmadığının tespiti için dava açabilir; takipten önce açılan davada mahkeme, alacağın yüzde on beşinden az olmamak üzere teminat karşılığında takibin durdurulmasına tedbir kararı verebilir (İİK m.72).
- Fazla ödediyseniz iade isteyin. İhtirazi kayıtla yapılan ödemenin fazlası sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri istenebilir (TBK m.77, 82).
Demuraj Faturasına İtiraz Yazısı Örneği
[HAT / ACENTE / LOJİSTİK FİRMASI UNVANI]
[Adresi / Kayıtlı elektronik posta adresi]
Konu: [Tarih] tarihli ve [numara] sayılı demuraj faturasına itiraz ile belge talebi
Konişmento: [Konişmento numarası] Konteyner: [Konteyner numaraları] Gemi ve sefer: [Gemi adı / sefer numarası]
Şirketimize gönderilen yukarıdaki fatura ile [tutar ve para birimi] tutarında konteyner demuraj bedeli talep edilmektedir. Faturaya aşağıdaki sebeplerle itiraz ediyor, faturayı iade ediyoruz:
1- TTK m.1203 ve m.1237 bakımından: Şirketimizin ödeme yükümlülüğü ancak konişmentonun ödemeye yetkili kıldığı alacaklarla sınırlıdır. Konişmentoda demuraj ücretine, serbest süreye ve uygulanacak tarifeye ilişkin açık bir hüküm bulunmamaktadır / konişmentoda yalnızca genel bir atıf bulunmakta olup tarife şirketimize bildirilmemiştir.
2- TBK m.21 ve m.23 bakımından: Şirketimizin aleyhine olan demuraj tarifesi hakkında sözleşme kurulurken açıkça bilgi verilmemiş, içeriğini öğrenme imkânı sağlanmamış ve tarafımızca kabul edilmemiştir. Bu nedenle söz konusu koşullar yazılmamış sayılır; açık olmayan hükümler düzenleyenin aleyhine yorumlanır.
3- Sürenin hesabı bakımından: Konteynerler [tahliye tarihi] tarihinde gemiden tahliye edilmiş, [boş iade tarihi] tarihinde iade edilmiştir. Faturada serbest süre [ ] gün olarak dikkate alınmış, demuraj [ ] tarihinden başlatılmıştır. Bu hesap, [rezervasyon teyidi / teklif] ile kararlaştırılan [ ] günlük serbest süreye ve fiilî iade tarihine aykırıdır.
4- Beklemenin sebebi bakımından: Varış ihbarnamesi tarafımıza [hiç gönderilmemiş / ancak … tarihinde gönderilmiş], ordino [tarih] tarihinde verilmiştir. Bu tarihe kadar geçen süre şirketimizin değil, taşıyanın alanından doğmuştur. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 12.11.2019 tarihli ve E.2018/1529, K.2019/7095 sayılı kararında da beklemenin hangi tarafın eyleminden doğduğunun ve kusurun kimde olduğunun incelenmesi gerektiği belirtilmiştir.
5- TTK m.1201/2 ve m.1204/1 bakımından: Yük üzerindeki hapis hakkı yalnızca bu yolculuktan doğan ve konişmentoya dayanan alacakları güvenceye alır. Başka sevkiyatlara ilişkin alacaklar gerekçesiyle yükümüzün teslimden kaçınılması hukuka aykırıdır. Çekişmeli tutarın TTK m.1202/1 uyarınca yatırılmasına hazırız.
Bu sebeplerle faturanın iptalini veya düzeltilmesini; düzeltilmiş hesabın dayanağı olan tarifenin, varış ihbarnamesinin gönderim kaydının, terminal giriş-çıkış kayıtlarının ve faturanın başka bir taşıyanın faturasının yansıtılması olması hâlinde asıl fatura ile ödeme belgesinin tarafımıza gönderilmesini talep ederiz. Yükün teslimi için zorunlu olarak yapılacak her ödeme ihtirazi kayıtla yapılacak olup tüm yasal haklarımız saklıdır.
[Tarih]
[Şirket unvanı]
[Yetkili adı soyadı, imza]
Ekler: Konişmento örneği, rezervasyon teyidi, varış ihbarnamesi, gümrük ve terminal kayıtları, fatura.
Örnek, olası itiraz sebeplerini bir arada gösterir; dosyanızda bulunmayan sebepler çıkarılmalı, tarih ve sayılar belgelerden aynen alınmalıdır. Belgeye dayanmayan bir itiraz, sonradan açılacak davada aleyhinize kullanılabilir.
Süreler Tablosu
Demuraj uyuşmazlığında izlenecek süreler
| İşlem | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Deniz yoluyla gelen eşyada gümrük işlemlerinin tamamlanması | Özet beyan tarihinden itibaren kırk beş gün | GK m.46/2-a |
| Navlun sözleşmesi ve konişmentodan doğan alacaklar | Muacceliyetten itibaren bir yıl | TTK m.1246 |
| Fazla ödenen demurajın iadesi | Öğrenmeden itibaren iki yıl; her hâlde on yıl | TBK m.82/1 |
| Teslimden sonra hapis hakkının kullanılması | Teslimden sonra otuz gün içinde mahkemeye başvuru | TTK m.1201/1 |
| Dava şartı arabuluculuk | Altı hafta; en fazla iki hafta uzatma | TTK m.5/A/2 |
| Ödeme emrine itiraz | Tebliğden itibaren yedi gün | İİK m.62/1 |
| Alacaklının itirazın iptali davası | İtirazın tebliğinden itibaren bir yıl | İİK m.67/1 |
Yargıtay Kararlarından Özetler
Konteyner demurajına ilişkin Yargıtay 11. Hukuk Dairesi kararları
| Karar | Konu | Sonuç |
|---|---|---|
| 12.11.2019, E.2018/1529, K.2019/7095 | Demurajın tanımı; akdi taşıyanın talep hakkı | Bozma. Taşıyanın demuraj isteyebileceği ilke olarak kabul edilmeli; beklemenin hangi tarafın eyleminden doğduğu ve kusur incelenmeli |
| 08.05.2018, E.2016/11131, K.2018/3319 | Taşıtandan demuraj istenmesi | Onama. Gönderilenin teslim almadığı taşıtana bildirilmediği ve taşıtan sıfatı ispatlanamadığı için ret |
| 16.12.2021, E.2020/540, K.2021/7213 | Lojistik firmasının fazla demuraj tahsilatı | Onama. Fiilî taşıyanlara ödenen tutarı aşan kısım sebepsiz zenginleşme olarak iade; zamanaşımı TTK m.1246’ya göre de dolmamış |
| 23.11.2022, E.2021/2805, K.2022/8227 | Navlun ödenmediği için yükün tutulması; taşıyanın hatta ödediği demurajı istemesi | Onama. İndirimle ödeyerek demurajın artmasını önleyen taşıyanın talebi kabul |
| 08.11.2023, E.2022/7186, K.2023/6575 | Konişmentoyu devralan alıcının sorumluluğu | Onama. Konişmentonun ön yüzünde okunabilir biçimde yazılı demuraj ve tarife hükümleri alıcıyı bağlar (TTK m.1203, 1237) |
| 27.12.2023, E.2022/6655, K.2023/7745 | Alıcının teslim almadığı yük; taşıtanın sorumluluğu | Onama. Taşıtan sorumlu; varış ülkesindeki iç karışıklıktan sonrası için sorumluluk yok; konişmentoya göre konteyner bedeli de istenebilir |
Onama kararlarında Yargıtay çoğu zaman alt mahkemenin gerekçesini usul ve kanuna uygun bulmakla yetinir; tabloda bu kararlar için alt mahkemelerin Yargıtay’ca onanan gerekçeleri özetlenmiştir.
Sık Yapılan Hatalar
- Faturayı itirazsız ödemek. İhtirazi kayıt konmadan yapılan ödeme, sonradan iade isteminde borcun kabul edildiği savunmasına yol açabilir.
- Konişmentonun arka yüzünü okumadan ödemek. Demuraj hükmü ve tarife atfı, borcun dayanağıdır; dayanak yoksa ya da bildirilmemişse itiraz edilebilir (TBK m.21/1).
- Serbest sürenin başlangıcını faturadan kabul etmek. Tahliye tarihi, varış ihbarnamesi ve terminal kayıtları ayrıca istenmelidir.
- Gümrük işlemlerini son güne bırakmak. Deniz yoluyla gelen eşyada kırk beş günlük süre aşılırsa demurajın yanında tasfiye riski doğar (GK m.46/2-a).
- Hattın yükü tutmasına süresiz katlanmak. Çekişmeli tutarın yatırılmasıyla yükün teslimi istenebilir (TTK m.1202/1).
- Yansıtılan faturanın aslını istememek. Lojistik firmasının hattan aldığı faturayı aşan kısım geri istenebilir (TBK m.77).
- Arabuluculuğu atlamak. Doğrudan açılan alacak, menfi tespit veya istirdat davası dava şartı yokluğundan reddedilir (TTK m.5/A).
- Bir yılı geçirmek. Konişmentodan doğan alacaklarda bir yıllık süre (TTK m.1246) ihtimali gözetilerek işlem yapılmalıdır.
Hukukçular Evi Demuraj Uyuşmazlıklarında Ne Yapar?
- Konişmento, tarife ve yazışmaları inceleyerek borcun dayanağını ve borçlunun kim olduğunu belirler
- Serbest süre ve gün hesabını belgelerle yeniden yapar, itiraz yazısını hazırlar
- Yükün tutulduğu durumlarda çekişmeli tutarın yatırılması için mahkemeye başvurur
- Arabuluculuk, itirazın iptali ve menfi tespit süreçlerini yürütür
- Fazla ödenen demurajın iadesi için sebepsiz zenginleşme davası açar
Dosyanız için konişmentoyu, demuraj faturasını, varış ihbarnamesini ve gümrük tarihlerini 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
Ödemeden önce itiraz edin
Yükünüzü almak için ödemek zorundaysanız ödemeyi ihtirazi kayıtla yapın ve faturayı yazılı itirazla iade edin. Telefon: 0554 648 37 15.
İlgili Rehberler
- Taşıma ve Deniz Ticareti Uyuşmazlıkları Merkezi
- Taşıma İşleri Komisyoncusunun (Forwarder) Sorumluluğu: Lojistik Firması Ne Zaman Taşıyıcı Sayılır?
- Taşıma Ücreti ve Navlun Alacağı Nasıl Tahsil Edilir? Hapis Hakkı, Faiz, İcra ve Zamanaşımı
- Gümrükte Bekleyen Eşyanın Tasfiyesi ve Geri Alınması
- Özet Beyan Eksikliği ve Fazlalığı: Acente ve Armatörün Sorumluluğu
- Deniz Ticaretinde Navlun Sözleşmesi ve Taşıyanın Sorumluluğu
- İhracat ve İthalat Uyuşmazlıkları Merkezi
- Ticari Uyuşmazlıklarda Dava Şartı Arabuluculuk
- Gümrük Müşavirinin Sorumluluğu
Sıkça Sorulan Sorular
Konteyner demurajı nedir?
Dolu gelen konteynerin gemiden tahliye edildiği gün ile içindeki eşyanın boşaltıldığı gün arasında geçen süre, konişmentoda veya tarifede tanınan serbest süreyi aşarsa taşıyana ödenen ücrettir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bu tanımı 12.11.2019 tarihli, E.2018/1529, K.2019/7095 sayılı kararında yapmıştır. Türk Ticaret Kanununda bu adla düzenlenmemiştir.
Demuraj faturasını alıcı mı öder, satıcı mı?
Yükün teslimini isteyen gönderilen, konişmentonun ödemeye yetkili kıldığı alacakları öder (TTK m.1203). Gönderilen yükü teslim almazsa taşıyan durumu taşıtana bildirmek zorundadır (TTK m.1174/2) ve taşıtana başvurabilir; Yargıtay’ın onadığı bir kararda alıcının teslim almadığı yük için taşıtan sorumlu tutulmuştur (K.2023/7745).
Konişmentoda demuraj yazmıyorsa yine de ödemek zorunda mıyım?
Borcun dayanağı konişmento, navlun sözleşmesi ve bunların atıf yaptığı tarifedir. Yargıtay’ın onadığı kararlarda demurajdan sorumluluk için bu belgelerde demuraj ve tarife hükmü bulunması aranmıştır; ancak bir kararda e-postayla yapılan bilgilendirme de yeterli görülmüştür (K.2021/7213). Yazışmalarınız birlikte değerlendirilmelidir.
Hattın internet sitesindeki tarife beni bağlar mı?
Tarife genel işlem koşulu niteliğindedir. Karşı tarafın aleyhine genel işlem koşulları, sözleşme kurulurken açıkça bilgi verilip içeriğini öğrenme imkânı sağlanmadıkça ve kabul edilmedikçe yazılmamış sayılır (TBK m.21/1). Konişmentonun ön yüzünde okunabilir biçimde yazılı tarife bilgisinin ise alıcıyı bağladığı kabul edilmiştir (K.2023/6575).
Gümrükte bekleyen yük için de demuraj işler mi?
Gümrük işlemleri sürerken konteyner boşaltılmadığı için demuraj işlemeye devam edebilir. Deniz yoluyla gelen eşyada gümrük işlemleri özet beyan tarihinden itibaren kırk beş gün içinde tamamlanmalıdır (GK m.46/2-a). Gecikme idarenin veya taşıyanın işleminden kaynaklandıysa bu, belgeleriyle itirazda ileri sürülmelidir.
Hat başka bir sevkiyatın demuraj borcu için yükümü tutabilir mi?
Hayır. Taşıyanın hapis hakkı yalnızca o yükün taşındığı yolculuktan doğan alacakları güvenceye alır (TTK m.1201/2). Gönderilene karşı hapis hakkı da yalnızca konişmentoya dayanan alacaklar için kullanılabilir (TTK m.1204/1).
Demuraja itiraz ederken yükümü nasıl alırım?
Alacak hakkında uyuşmazlık varsa çekişmeli tutar mahkemenin belirleyeceği yere yatırılır yatırılmaz taşıyan yükü teslim etmek zorundadır (TTK m.1202/1). Bu yol kullanılamıyorsa ödeme yazılı ihtirazi kayıtla yapılmalıdır.
Demuraj konteynerin değerini aşabilir mi?
Kanunda demurajın konteyner değeriyle sınırlı olduğuna dair bir hüküm yoktur; Yargıtay’ın onadığı bir kararda demurajın yanında konişmentoya göre konteyner bedeline de hükmedilmiştir (K.2023/7745). Ancak hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m.2); hattın demurajın birikmesine hiçbir adım atmadan izin vermesi itirazda tartışılabilir.
Lojistik firması bana hattan fazla demuraj yansıttıysa ne yapabilirim?
Fiilî taşıyan hatta gerçekten ödenen tutarı aşan kısım sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri istenebilir (TBK m.77). Yargıtay’ın onadığı 16.12.2021 tarihli kararda bu yolla iadeye hükmedilmiştir (E.2020/540, K.2021/7213).
Demuraj alacağı kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Navlun sözleşmesinden ve konişmentodan doğan bütün alacaklar muaccel olmalarından itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar (TTK m.1246); demuraj alacağının bu kapsamda olduğu savunulabilir. Fazla ödenen demurajın iadesi istemi ise öğrenmeden itibaren iki, her hâlde on yılda zamanaşımına uğrar (TBK m.82/1).
Hat icra takibi başlattı, ne yapmalıyım?
Ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine itiraz etmelisiniz (İİK m.62/1). İtiraz üzerine alacaklı bir yıl içinde itirazın iptali davası açabilir; itiraz haksız bulunursa hükmolunan tutarın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminat söz konusu olabilir (İİK m.67).
Dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?
Evet. Konusu bir miktar para olan alacak, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A).
Kaynakça
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, 4458 sayılı Gümrük Kanunu: Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemindeki işlenmiş güncel metinler.
- 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu m.2.
- Yargıtay 11. Hukuk Dairesi kararları: 08.05.2018, E.2016/11131, K.2018/3319; 12.11.2019, E.2018/1529, K.2019/7095; 16.12.2021, E.2020/540, K.2021/7213; 23.11.2022, E.2021/2805, K.2022/8227; 08.11.2023, E.2022/7186, K.2023/6575; 27.12.2023, E.2022/6655, K.2023/7745 (Yargıtay Karar Arama).
- Marmara Üniversitesi, “Deniz yolu ile konteyner taşımacılığında demuraj ve hukuki sorunlar” (tez özeti, Marmara Üniversitesi açık erişim arşivi).
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi konişmentosu, tarifesi, yazışmaları ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.


