Talep garantisi, idarenin görevli şirkete belirli bir düzeyde mal veya hizmet talebi gerçekleşeceğini taahhüt etmesidir: talep garanti edilen düzeyin altında kalırsa aradaki farkı idare öder, üzerine çıkarsa hasılatın nasıl paylaşılacağı sözleşmede düzenlenir (3996 sayılı Kanun m.8). Katkı payı, bedelin yararlananlarca tamamen veya kısmen ödenmesinin mümkün olmadığı yatırımlarda idarenin görevli şirkete yaptığı ödemedir (m.3); istisnai bir usuldür ve ön yapılabilirlik etüdünde öngörülmemişse uygulama sözleşmesine konulamaz (2011/1807 sayılı Karar m.45/1). Garanti ödemesi sözleşmeden doğan bir para borcudur ve sözleşme özel hukuk hükümlerine tabidir (3996 m.5). Ödeme günü sözleşmede belirlenmişse, o günün geçmesiyle idare ayrıca ihtara gerek kalmadan temerrüde düşer (TBK m.117); gecikme faizi öncelikle sözleşmedeki hükme göre işler (3996 m.6). Hesapta dört başlık belirleyicidir: garanti edilen düzeyin hangi dönem ve hangi birim üzerinden ölçüleceği, güncelleme katsayısı, esas alınacak döviz kuru ve idarenin yaptığı kesinti ile mahsuplar. Merkezi yönetim kapsamındaki idarelerin garanti ödemeleri, katkı payı için öngörülen bütçe sınırlamalarına tabi olmadan idare bütçesinden karşılanır (m.8).
Bu konuda hukuki destek almak ister misiniz? Uzman hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı, talep garantisi veya katkı payı ödemesi geciken, eksik hesaplanan ya da kesintiye uğrayan görevli şirketler ile bu gelire dayanarak kredi veren kuruluşlar için yazıldı. Talep garantisinin ve katkı payının kanuni çerçevesi, Hazine yatırım garantisinden farkı, garanti edilen düzeyin ölçülmesi, güncelleme ve kur, hasılat paylaşımı, idarenin kesinti ve mahsupları, gecikme faizi, ödenek sorunu, şehir hastanelerinde miktara bağlı hizmetler için verilen garanti ve yıl sonu mahsuplaşması, Sayıştay denetiminin etkisi, garanti gelirinin temliki, sulh, dava ve tahkim yolu kanun ve karar maddeleriyle ele alınır; sonunda bir ödeme talep yazısı örneği yer alır. Dosyanız için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. 3996 sayılı Kanun m.3, 5, 6, 7, 8 ve 11; 2011/1807 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı m.5, 8, 18, 20, 22, 31, 32, 35, 36, 37, 38, 41, 42 ve 45; 4749 sayılı Kanun m.3, 4 ve 8; 6428 sayılı Kanun m.4 ve 5; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.19, 99, 100, 117, 120, 122, 131, 138, 139, 143, 146, 147, 183, 184 ve 188; 3095 sayılı Kanun m.2 ve 4/a; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.19; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.82; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.105, 107, 109 ve 400; 659 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.9, 10 ve 11; Sayıştay’ın Sağlık Bakanlığı 2019 ve 2023 yılı ile Karayolları Genel Müdürlüğü 2020 yılı denetim raporları.
Garanti Ödemesi Gelmedi veya Eksik Geldi: İlk Bakılacaklar
Talep garantisi ve katkı payı, projenin kredi geri ödemelerinin dayandığı gelirdir. Ödemenin bir dönem gecikmesi veya eksik yapılması, şirketi kendi kredi verenlerine karşı zor durumda bırakabilir. Bu nedenle ilk yapılacak iş, uyuşmazlığın türünü doğru belirlemektir: idare ödemeyi hiç mi yapmadı, eksik mi yaptı, yoksa ödemeden bir tutarı mı düştü? Her birinin dayanağı ve ilk adımı farklıdır.
Garanti veya katkı payı ödemesinde duruma göre ilk adım
| Durum | İlk bakılacak belge | İlk adım | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Dönem ödemesi sözleşmedeki günde yapılmadı | Sözleşmenin ödeme ve gecikme faizi maddeleri | Vade gününü belgelemek; ödeme ve faiz talebini yazıyla bildirmek | TBK m.117, 120; 3996 m.6 |
| Ödeme yapıldı ama idarenin hesabı sizinkinden düşük | İdarenin hesap cetveli ve dayandığı veriler | Farkın hangi kalemden doğduğunu bulmak; kalem kalem itiraz etmek | Sözleşmenin garanti ve güncelleme maddeleri |
| İdare ödemeden ceza veya başka bir alacak düştü | Mahsup yazısı ve dayandığı işlem | Düşülen alacağın muaccel olup olmadığını incelemek; mahsuba yazılı itiraz | TBK m.139, 143 |
| Ödeme eski tarihli kur üzerinden yapıldı | Sözleşmenin para birimi ve kur maddesi | Esas alınması gereken tarihi belirlemek; kur farkını talep etmek | TBK m.99 |
| Talep garantinin üzerinde gerçekleşti, idare hasılat payı istiyor | Hasılat paylaşımı maddesi | Eşiğin, oranın ve hesap döneminin doğru uygulandığını denetlemek | 3996 m.8; Karar m.42 |
| Şehir hastanesinde idare yıl sonu mahsuplaşmasıyla geri ödeme istiyor | Sözleşmenin ödeme mekanizması eki | Mahsubun hangi hizmet kalemi üzerinden yapıldığını incelemek | Sözleşme; 6428 m.5 |
| Katkı payı ödenmiyor, gerekçe ödenek | Sözleşmenin katkı payı maddesi; ön yapılabilirlik etüdü | Vade ve temerrüdü belgelemek; sulh veya dava yolunu hazırlamak | 3996 m.8; Karar m.45 |
| Denetim sonrası idare geçmiş ödemeleri geri istiyor | İdarenin talep yazısı ve dayandığı hesap | Talebin sözleşmedeki dayanağını sormak; süresinde itiraz etmek | Sözleşme; TBK m.139 |
Talep Garantisi Nedir? Kanundaki Çerçeve
Yap-işlet-devret modelinde yatırımın bedeli, şirketin işletme süresi içinde ürettiği mal veya hizmetin idare ya da hizmetten yararlananlarca satın alınması yoluyla ödenir (3996 m.3). Gelir kullanıcıdan toplanacaksa, yeterli kullanıcının gelmemesi ihtimali finansmanın önündeki temel risktir. Kanun bu risk için idareye bir araç vermiştir: görevli şirketçe üretilen mal ve hizmetler için idare tarafından talep garantisi verilebilir; talep garantisi verilmesi öngörülen sözleşmelerde, garanti edilen mal ve hizmet düzeyinin üzerinde talep gerçekleşmesi durumunda hasılat paylaşımının ne şekilde yapılacağı da düzenlenir (3996 m.8; Karar m.42/1).
Garantinin doğumu üç belgede izlenir:
- Yetkilendirme: Yapılacak yatırım ve hizmetlerde katkı payı ve talep garantisi verilip verilmeyeceği, verilecekse gerektiğinde bunlara ilişkin üst sınırlar yetkilendirme aşamasında belirlenebilir (Karar m.5/2).
- Şartname: Talep garantisi verilip verilmeyeceği, verilecekse miktarı ve süresi şartnamede gösterilir; katkı payı ödenip ödenmeyeceği ve belirleme yöntemi ile Hazine yatırım garantisi öngörülüp öngörülmediği de şartnamede yer alır (m.8/2).
- Uygulama sözleşmesi: Ücret ve varsa katkı payının belirlenmesi, Hazine yatırım garantisi veya talep garantisi verilip verilmeyeceği, varsa miktarı ve süresi ile gecikme faizi uygulanıp uygulanmayacağı sözleşmede bulunması gereken hususlardandır (m.18/2).
Garantinin kapsamı tartışmalı olduğunda bu üç belge birlikte okunur. Sözleşmedeki garantinin yetkilendirme kararındaki üst sınırla ve şartnamedeki miktar ve süreyle uyumlu olup olmadığı, uyuşmazlığın başında kontrol edilmelidir.
Talep garantisinin borçlusu sözleşmenin tarafı olan idaredir. Hazine yatırım garantisi ayrı bir araçtır: yap-işlet-devret ve benzeri finansman modelleri kapsamında, ilgili kanun hükümlerine dayanan ve bunlarla sınırlı olmak üzere verilen garantidir (4749 m.3). Vermeye ve şartlarını değiştirmeye Cumhurbaşkanı yetkilidir (4749 m.4; 3996 m.11). Kamu kurum ve kuruluşlarının satın alacakları mal ve hizmet bedelleri için böyle bir garanti verilmişse, şirket idarenin yanında ikinci bir güvenceye sahip olur.
Talep garantisi, katkı payı ve Hazine yatırım garantisi
| Ölçüt | Talep garantisi | Katkı payı | Hazine yatırım garantisi |
|---|---|---|---|
| Dayanak | 3996 m.8; Karar m.42 | 3996 m.3, 8; Karar m.45 | 3996 m.11; 4749 m.3, 4, 8; Karar m.41 |
| Borçlusu | Sözleşmenin tarafı olan idare | Sözleşmenin tarafı olan idare | Garanti koşullarına göre Hazine |
| Hangi hâlde ödenir | Talep garanti edilen düzeyin altında kaldığında | Bedelin yararlananlarca tamamen veya kısmen ödenmesi mümkün olmadığında, kullanım miktarı da dikkate alınarak | Garanti kapsamındaki ödeme yükümlülüğü için, garanti koşullarına göre |
| Mali sınır veya yük | Katkı payı için öngörülen sınırlara tabi değildir (3996 m.8) | Yıllık sözleşme ve ödeme toplamları sermaye giderlerine oranla sınırlıdır (3996 m.8) | Garanti ücreti alınır: garanti edilen tutarın yüzde birine kadar (4749 m.8) |
| Sözleşmede aranacak hüküm | Miktar, süre ve hasılat paylaşımı | Ön yapılabilirlik etüdünde öngörülmüş olması | Yürürlük tarihi garanti mektubunun imzasından önce olamaz (Karar m.35/2) |
Hazine yatırım garantisi içeren şartnameler ilan edilmeden, uygulama sözleşmeleri de imzalanmadan önce uygun görüş için Hazineye iletilir; sözleşmede garantiyi ilgilendiren bir değişiklik yapılırsa verilmiş garanti yeniden değerlendirilir (Karar m.41). Garanti verilmesi uygun görülen görevlendirmelerde, sözleşmenin yürürlük tarihi garanti mektubunun imzalanmasından önceki bir tarih olarak belirlenemez (m.35/2).
Katkı Payı: İstisnai Usul ve Bütçe Sınırları
Katkı payı, görevli şirketin ürettiği mal veya hizmetin bedelinin yararlananlar tarafından tamamen veya kısmen ödenmesinin mümkün olmadığı yatırımlarla ilgili görevlendirmelerde, yararlananların tüketim veya kullanım miktarları da dikkate alınarak belirlenen ve idare tarafından görevli şirkete tamamen veya kısmen yapılan ödemedir (3996 m.3). Talep garantisinden farkı şudur: garanti, kullanıcıdan gelmesi beklenen gelirin eksik kalan bölümünü tamamlar; katkı payında ise bedelin kullanıcıdan alınamayacağı baştan kabul edilmiştir.
Karar katkı payını istisna olarak düzenler:
- Yap-işlet-devret projelerinde katkı payı ödeme usulü istisnai olarak uygulanabilir. Yıllık katkı payı, proje ömrü boyunca ödenecek toplam tutar ve buna ilişkin analizler ön yapılabilirlik etüdünde yer alır. Ön yapılabilirlik etüdünde katkı payı öngörülmeyen projelerin uygulama sözleşmesinde katkı payı ödenmesine ilişkin düzenleme yapılamaz (Karar m.45/1).
- Merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelerin bir yılda sözleşmeye bağlayacağı katkı payı ödemeli yatırımların toplamı, o yıl merkezi yönetim bütçesinin sermaye giderleri toplamının yüzde ellisini; ilgili yıl bütçelerinden ödenecek katkı paylarının toplamı ise yüzde yirmisini geçemez. Cumhurbaşkanı bu oranları iki katına kadar artırmaya veya sıfıra kadar indirmeye yetkilidir (3996 m.8; Karar m.45/2).
- Katkı paylı projeler için yetkilendirme kararından önce Maliye Bakanlığının görüşü alınır (Karar m.45/4).
- Sözleşmeye bağlanan katkı paylarının karşılığı, ilgili idarelerin yılı bütçelerine ödenek olarak konulur (3996 m.8; Karar m.45/5).
Ücretle ilgili düzenlemeler katkı payı hakkında da uygulanır. Mal veya hizmet türlerine, tüketim veya kullanım miktarlarına ya da kalite, güvenlik ve diğer değerlendirme ölçütlerine göre farklı ücretler belirlenebilir; ücretler kullanım miktarlarının alt ve üst sınırlarına göre aralıklar hâlinde topluca da belirlenebilir (3996 m.8; Karar m.22). Katkı payı hesabına ilişkin uyuşmazlıklar bu nedenle iki soruda toplanır: ödeme hangi kullanım aralığına göre hesaplanacak ve kalite ölçütlerine bağlı indirim doğru uygulanmış mı.
Şirket bakımından en ağır risk, sözleşmeye konulan katkı payının etütte karşılığının bulunmamasıdır. İdare sonradan bu eksikliğe dayanarak ödemeyi tartışmaya açabilir. Sözleşme imzalanmadan önce ön yapılabilirlik etüdünün katkı payına ilişkin bölümünün görülmesi ve sözleşmedeki tutarla uyumunun kontrol edilmesi gerekir.
Garanti Edilen Düzey Nasıl Ölçülür?
Kanun yalnızca garanti edilen mal ve hizmet düzeyinden söz eder; düzeyin birimini, ölçüm dönemini ve farkın nasıl hesaplanacağını sözleşmeye bırakır. Uygulama sözleşmeleri kamuya açık değildir. Otoyol projeleri bakımından kamuya açık bilgi Sayıştay raporlarında yer alır. Karayolları Genel Müdürlüğünün 2020 yılı denetim raporunda, yap-işlet-devret modeliyle gerçekleştirilen otoyol projeleri için şu hususlar kayıtlıdır:
- İdarece verilen talep garantisi tutarları raporda ABD doları ve avro cinsinden gösterilmiştir.
- İşletme süresi boyunca ödenmesi muhtemel tutarın hesaplanabilmesi için otoyol ve köprülerden geçecek muhtemel araç sayısının yanında döviz kuru ve ABD tüketici fiyatları endeksi projeksiyonlarına ihtiyaç vardır.
- İdarenin cevabına göre, görevli şirketlerin otoyolu kullanan taşıtlardan elde ettiği gelir garanti edilen toplam tutardan düşülmektedir.
Bu bilgi, bir garanti hesabının en az üç değişkene dayandığını gösterir: gerçekleşen talep, güncelleme katsayısı ve kur. Uyuşmazlık çıktığında her biri için sözleşmeye aşağıdaki sorular sorulur.
Garanti hesabında uyuşmazlık kalemleri ve sözleşmeye sorulacak sorular
| Kalem | Sorulacak soru | Neden önemli |
|---|---|---|
| Birim | Garanti araç, yolcu, hasta, miktar veya gelir üzerinden mi verilmiş; farklı sınıflar nasıl eşitleniyor? | Aynı talep, birime göre garantinin altında veya üstünde çıkabilir |
| Dönem | Karşılaştırma aylık mı, yıllık mı yapılıyor; dönemler arasında mahsup var mı? | İyi geçen dönemin kötü geçen dönemi telafi edip etmeyeceğini belirler |
| Sayılan talep | Ücretsiz veya muaf kullanımlar ile bedeli tahsil edilemeyen kullanımlar gerçekleşen talebe dâhil mi? | Tahsilat riskinin kimde kaldığını gösterir |
| Güncelleme | Hangi endeks, hangi tarihler arasında ve hangi formülle uygulanıyor? | Küçük bir tarih farkı, uzun sözleşme süresinde büyük tutarlara ulaşır |
| Kur | Türk lirasına çevirmede hesap günü kuru mu, ödeme günü kuru mu esas alınıyor? | Ödeme geciktikçe kur farkı kimin üzerinde kalacak sorusunu doğurur |
| Vade | Ödeme günü sözleşmede belirli mi; idarenin inceleme süresi vadeyi erteliyor mu? | Temerrüdün ve faizin başlangıcını belirler |
| Kesinti | İdare ceza ve diğer alacaklarını garanti ödemesinden düşebilir mi; hangi usulle? | Mahsubun geçerliliği bu hükme ve takasın şartlarına bağlıdır |
Ölçüm verisi görevli şirketin işlettiği sistemden geliyorsa, bu durum şirkete veriye erişim kolaylığı sağlar; aynı zamanda idarenin verinin doğruluğunu tartışmaya açmasına da zemin hazırlar. Sayım ve tahsilat kayıtlarının değiştirilemez biçimde saklanması ve dönem sonu mutabakatlarının imzalı tutanağa bağlanması, sonradan çıkacak hesap uyuşmazlığında en güçlü delildir.
Güncelleme ve Kur: Hangi Tarih, Hangi Katsayı?
Karar, teklif değerlendirmesinin ücret veya katkı payı belirleme esasına dayandığı görevlendirmelerde iki yöntem öngörür: maliyet artı kâr yöntemi ve tavan ücret yöntemi (m.36). Güncellemenin sınırları da bu yöntemlere göre çizilmiştir:
- Maliyet artı kâr yönteminde, Türk lirası üzerinden ücreti oluşturan maliyet kalemlerinin işletme döneminde hangi oranlardan artırılabileceğine ilişkin esaslar uygulama sözleşmesinde yer alır; kredi anaparası, faiz, vergiler ve öz sermaye geri ödemeleri bu kapsamın dışındadır (m.37/2).
- Ücret tekliflerinin döviz cinsinden alındığı hâllerde, sözleşmede gösterilen değişebilir maliyet kalemleri dışında girdi fiyatlarındaki değişmeler ücrete yansıtılmaz (m.37/3).
- Tavan ücret yönteminde görevli şirket, başlangıç ücretini esas alarak ücreti tüketici fiyatları endeksinden bir katsayı düşülerek bulunan oranla artırabilir; ücret, en az üç yıl olmak üzere sözleşmede belirtilen aralıklarla gözden geçirilebilir (m.38).
Garanti tutarı dövizle belirlenmiş ve bir yabancı endekse bağlanmışsa, hesap sözleşmedeki formüle göre yapılır. Formül uyuşmazlığında katsayının kendisi kadar uygulandığı tarihler de önem taşır: endeksin hangi ayı esas alınacak, güncelleme yılda kaç kez yapılacak, ilk güncelleme hangi tarihten başlayacak. Sayıştay’ın Sağlık Bakanlığı 2019 yılı raporunda, bir şehir hastanesinde kullanım bedelinin güncellenmesinde kullanılacak döviz kuru konusunda karışıklık yaşandığı ve güncellemenin yanlış kur üzerinden yapıldığı kaydedilmiştir. Hesap hatası idare aleyhine de şirket aleyhine de olabilir; her iki durumda da düzeltme talebi geçmiş dönemleri kapsar.
Kur bakımından genel kural Türk Borçlar Kanunu’ndadır. Yabancı para üzerinden belirlenen borç, sözleşmede aynen ödeme veya bu anlama gelen bir ifade bulunmadıkça ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk lirasıyla da ödenebilir. Borç ödeme gününde ödenmezse alacaklı, alacağının aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk lirasıyla ödenmesini isteyebilir (TBK m.99). Seçim hakkı alacaklınındır. Sözleşme kur gününü ayrıca düzenlemişse o hüküm uygulanır; düzenlememişse geciken ödemede şirket, kendisi için elverişli olan günün kurunu talep edebilir. Konunun ayrıntısı döviz borcunda kur farkı yazısında anlatılmıştır. Kur riskinin sözleşmede nasıl paylaşıldığı ve dövize bağlı bedelin hangi şartlarla kararlaştırılabileceği mücbir sebep, maliyet artışı ve kur riski yazısında ele alınmıştır.
Hasılat Paylaşımı: Talep Garantinin Üzerine Çıkarsa
Talep garantisi tek yönlü bir güvence değildir. Kanun, garanti verilmesi öngörülen sözleşmelerde garanti edilen düzeyin üzerinde talep gerçekleşmesi hâlinde hasılat paylaşımının nasıl yapılacağının düzenlenmesini zorunlu kılar (3996 m.8; Karar m.42/1). Paylaşımın eşiği, oranı ve dönemi sözleşmede belirlenir.
İdare hasılat payı talep ettiğinde şirketin denetleyeceği noktalar şunlardır:
- Eşik, garanti edilen düzeyin kendisi mi, yoksa bunun üzerinde ayrıca belirlenmiş bir düzey mi?
- Paylaşım brüt hasılat üzerinden mi, belirli giderler düşüldükten sonra mı hesaplanıyor?
- Paylaşım dönemi garanti dönemiyle aynı mı? Bir dönemde idareye ödenen pay, sonraki dönemde garantinin altında kalındığında hesaba katılıyor mu?
- İdare payını ayrıca mı talep ediyor, yoksa kendiliğinden diğer ödemelerden mi düşüyor?
Son soru önemlidir. Hasılat payı alacağı kesinleşmeden idarenin bunu başka bir ödemeden düşmesi, aşağıda anlatılan takas şartlarına tabidir.
İdarenin Kesinti ve Mahsupları
Garanti ödemesinin eksik gelmesinin sebeplerinden biri, idarenin kendi alacağını ödemeden düşmesidir: gecikme cezası, hizmet kesintisi, hasılat payı, önceki dönemde fazla ödendiği ileri sürülen tutar. Hukuken bu işlem takastır. İki kişi karşılıklı olarak bir miktar para borçlu olduklarında, her iki borç da muaccel ise her biri alacağını borcuyla takas edebilir; alacaklardan biri çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir (TBK m.139). Takas, borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir (m.143).
Buna göre mahsuba itirazda iki nokta incelenir:
- İdarenin alacağı muaccel mi? Sözleşme, cezanın veya kesintinin uygulanması için bir usul öngörmüşse (bildirim, itiraz süresi, tespit tutanağı) bu usul tamamlanmadan alacak muaccel olmaz. Henüz doğmamış veya vadesi gelmemiş bir alacak garanti ödemesinden düşülemez.
- Takas bildirilmiş mi? İdarenin hangi alacağını, hangi tutarla ve hangi tarihte takas ettiğini bildirmesi gerekir. Açıklama içermeyen eksik ödeme takas sayılmaz; kalan tutar bakımından idare temerrüttedir.
Alacağın çekişmeli olması takasa engel değildir; bu nedenle şirketin yalnızca itiraz etmesi yetmez, düşülen tutarı ayrıca talep etmesi ve gerekirse dava yoluyla istemesi gerekir. Sözleşmede mahsubu düzenleyen özel bir hüküm varsa öncelikle o uygulanır. Takasın şartları takas ve mahsup yazısında, şehir hastanelerindeki hizmet kesintileri kesintiye itiraz yazısında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
Gecikme Faizi ve Temerrüt
Sözleşmelerde, idare tarafından yapılacak ödemelerin gecikmesi hâlinde uygulanacak gecikme faizine ilişkin hükümlere yer verilebilir (3996 m.6; Karar m.31/3). Faiz hesabında sıra şöyledir:
- Sözleşmede faiz hükmü varsa o hüküm uygulanır; oran sözleşmede kararlaştırılmamışsa faiz borcunun doğduğu tarihte yürürlükte olan mevzuata göre belirlenir (TBK m.120).
- Sözleşmede hüküm yoksa bir miktar paranın ödenmesinde temerrüde düşen borçlu, geçmiş günler için kanuni faiz oranı üzerinden temerrüt faizi öder; ticari işlerde, arada sözleşme olmasa bile, Merkez Bankasının kısa vadeli avanslar için uyguladığı oran daha yüksekse temerrüt faizi bu oran üzerinden istenebilir (3095 m.2). Taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğeri için de ticari iş sayılır (TTK m.19).
- Borç yabancı para üzerindense ve sözleşmede daha yüksek bir faiz kararlaştırılmamışsa, Devlet bankalarının o yabancı parayla açılmış bir yıl vadeli mevduat hesabına ödediği en yüksek faiz oranı uygulanır (3095 m.4/a).
Temerrüt için kural ihtardır; ancak borcun ifa edileceği gün birlikte belirlenmişse, bu günün geçmesiyle borçlu ihtara gerek kalmadan temerrüde düşer (TBK m.117). Sözleşme ödeme gününü takvim günü olarak veya hesaplanabilir biçimde göstermişse faiz o günden işler. Ödeme günü idarenin onayı veya incelemesi gibi belirsiz bir olaya bağlanmışsa, temerrüdü kesinleştirmek için yazılı ihtar gönderilmelidir.
Kısmi ödemelerde iki kurala dikkat edilir. Borçlu, faiz veya giderleri ödemekte gecikmişse, yaptığı kısmi ödemeyi ana borçtan düşme hakkına sahip değildir; ödeme önce faiz ve giderlere sayılır (TBK m.100). Asıl borç ifayla sona erdiğinde faiz de sona erer; işlemiş faizi isteme hakkının sözleşmeyle veya ifa anına kadar yapılacak bir bildirimle saklı tutulması gerekir (m.131). Geciken ödemeyi itirazsız kabul eden şirket faiz talebini riske atar.
Alacaklı temerrüt faizini aşan bir zarara uğramışsa, borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe bu zararı da gidermekle yükümlüdür (TBK m.122). Garanti ödemesinin gecikmesi yüzünden şirketin kendi kredisinde temerrüde düşmesi ve ek maliyete katlanması bu kapsamda ileri sürülebilir; zararın ve gecikmeyle bağlantısının belgelenmesi gerekir. Güncel oranlar için yasal faiz hesaplama sayfasına, aşkın zarar için munzam zarar yazısına bakılabilir.
Ödenek Gerekçesi ve Tahsil Sorunu
İdare gecikmeyi bütçe ödeneğinin yetersizliğiyle açıklayabilir. Kanun’un bu konudaki hükümleri şöyledir: merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki idarelerin sözleşmeye bağladığı katkı paylarının karşılığı yılı bütçelerine ödenek olarak konulur; yatırım bedelinin idare veya hizmetten yararlananlarca ödenmesinin mümkün olduğu projelerde, merkezi yönetim kapsamındaki idarelerin işletme süresi içinde taahhüt ettikleri garanti kapsamında doğabilecek ödeme yükümlülükleri, katkı payı için öngörülen sınırlamalara tabi olmadan idare bütçelerinden ödenir (3996 m.8).
Kanun’da ödenek bulunmamasını ödemeyi erteleme sebebi sayan bir hüküm yoktur. Sözleşme özel hukuk hükümlerine tabidir (m.5); borç sözleşmedeki günde muaccel olur ve gecikme temerrüdün sonuçlarını doğurur. Ödeneğin temini idarenin kendi iç işleyişine ilişkindir.
Tahsil aşaması ayrı bir konudur. Devlet malları haczedilemez (İİK m.82); borçlu idarenin türüne göre haciz imkânı değişir. Haciz yolunun kapalı olduğu idarelerde tahsil, ilamın idareye sunulması ve bütçeden ödeme yoluyla sonuçlanır. Kamu idarelerinden alacak tahsilinin yolları kamudan alacak tahsili merkezinde, ilam alındıktan sonraki süreç mahkeme kararı var, idare ödemiyor yazısında, kamu kurumuna gönderilecek ihtarın biçimi kamu kurumuna ihtarname örneği yazısında anlatılmıştır. Borçlunun belediye olduğu atık ve arıtma projelerinde Kanun ayrı bir güvence öngörür; bu konu belediyenin atık ve arıtma projesinde ödeme güvencesi yazısında ele alınmıştır.
Şehir Hastanelerinde Miktar Garantisi ve Yıl Sonu Mahsuplaşması
6428 sayılı Kanun talep garantisi terimini kullanmaz; yüklenicinin verdiği hizmetlerin karşılığı olan hizmet bedellerinin hesaplanmasına ve ödenmesine ilişkin usul ve esasları ihale dokümanına ve sözleşmeye bırakır (m.5). Sözleşmeler kamuya açık değildir; bilinen, Sayıştay’ın Sağlık Bakanlığı denetim raporlarına yansıyan kısımdır.
2019 yılı raporunda aktarılan sözleşme hükmüne göre idare, işletme dönemi boyunca miktara bağlı hizmetler için, ödeme mekanizması ekinde liste hâlinde gösterilen yıllık yüzde yetmiş doluluk oranına göre hesaplanan aylık miktarların ödenmesini, ilgili ayda gerçekleşen hasta yatak doluluk oranına bakılmaksızın garanti etmektedir. Düzenlemenin işleyişi raporda şöyle özetlenir:
- Bir ayda gerçekleşen miktar garanti miktarının üzerindeyse ödeme gerçekleşen miktar üzerinden yapılır.
- Gerçekleşen miktar garanti miktarının altındaysa ödeme garanti miktarı üzerinden yapılır.
- Her işletme yılının son ayında, garantiye tamamlamak için ödeme yapılan aylar ile gerçekleşen miktar üzerinden ödeme yapılan aylar her bir hizmet için karşılaştırılarak mahsuplaşma yapılır; kesintiden sonra kalan tutar garanti edilen tutarın altına düşemez.
Sayıştay, hizmete açılan on şehir hastanesinde bu yıl sonu mahsuplaşmasının yapılmadığını tespit etmiştir. Rapora göre sebeplerden biri sözleşme hükmünün açık olmamasıdır: miktara bağlı hizmetlerin bazıları için alt kırılımlar belirlendiğinden, mahsuplaşmanın her bir ana hizmet kalemi üzerinden mi, yoksa alt kırılımlar üzerinden mi yapılacağı sözleşmede açıkça düzenlenmemiştir. İdare, hastanelerin mahsuplaşma yapması yönünde talimatlandırılacağını bildirmiştir. Aynı raporda, planlama sürecinde verilecek garanti miktarlarının ihtiyaç analizi yapılarak belirlenmediği de kaydedilmiştir.
Bu tespitin görevli şirketler bakımından üç sonucu vardır:
- Geriye dönük talep: İdare geçmiş işletme yıllarına ait mahsuplaşmayı sonradan yaparak geri ödeme isteyebilir veya bulduğu tutarı cari hizmet ödemelerinden düşebilir. Bu işlem takasın şartlarına tabidir; hesabın dayanağı ve dönemi açıklanmadan yapılan kesintiye itiraz edilmelidir.
- Yöntem tartışması: Mahsubun ana hizmet kalemi üzerinden yapılması ile alt kırılım üzerinden yapılması farklı sonuç verir. Sözleşme bu konuda açık değilse idarenin seçtiği yöntem tartışmaya açıktır. Sözleşmenin yorumunda tarafların gerçek ve ortak iradeleri esas alınır (TBK m.19); teklif aşamasındaki hesaplar, soru-cevap yazışmaları ve geçmiş dönem uygulaması bu iradenin delilidir.
- Sözleşme değişikliği: Sözleşme hükümlerinin ihtilaf içermesi hâlinde, sözleşme bedelini artırmamak kaydıyla Sağlık Bakanı onayıyla sözleşme ve eklerinde taraflarca değişiklik yapılabilir (6428 m.4/9). Belirsiz bir mahsup hükmü, dava yerine bu yolla açıklığa kavuşturulabilir.
Sayıştay, 2019 ve 2023 yılı raporlarında miktara bağlı hizmetler için taahhüt edilen garanti tutarlarının idarenin muhasebe kayıtlarında izlenmediğini de kaydetmiştir; konu denetimin gündeminde kalmaya devam etmektedir. Hizmet ödemelerinden yapılan diğer kesintiler şehir hastanesinde kesintiye itiraz yazısında ele alınmıştır.
Garantinin Süresi ve Sözleşme Değişikliği
Garantinin miktarı gibi süresi de şartnamede ve uygulama sözleşmesinde gösterilir (Karar m.8/2, 18/2). Sözleşmenin toplam süresi, mücbir sebepler ve idarenin sebep olduğu hâller dâhil kırk dokuz yılı geçemez (3996 m.7; Karar m.20). Yatırımın gecikmesi veya süre uzatımı verilmesi hâlinde garanti süresinin de uzayıp uzamayacağı sözleşmeden okunur; Karar’da bu konuda ayrı bir hüküm yoktur.
Sözleşme özel hukuk hükümlerine tabi olduğundan (3996 m.5), garanti düzeyinin veya hesap yönteminin değiştirilmesi tarafların anlaşmasını gerektirir. İdarenin tek taraflı bir yazıyla garanti hesabını değiştirmesi sözleşme değişikliği değildir; şirket bu yazıya süresinde itiraz etmeli ve sözleşmedeki hesabı talep etmeye devam etmelidir. Hazine yatırım garantisi bulunan projelerde, garantiyi ilgilendiren bir sözleşme değişikliği yapılırsa verilmiş garanti yeniden değerlendirilir (Karar m.41/3); değişiklik protokolü imzalanmadan önce garantinin akıbeti netleştirilmelidir.
İdare, talebin beklenenin çok altında kalması nedeniyle garanti yükünün ağırlaştığını ileri sürerek sözleşmenin uyarlanmasını isteyebilir. Uyarlama, sözleşme yapılırken öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durumun, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkmasına ve ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirmesine bağlıdır (TBK m.138). Talep garantisinin konusu zaten talebin düşük kalması ihtimalidir; sözleşmenin açıkça bir tarafa bıraktığı riskin gerçekleşmesi, öngörülemezlik iddiasını zayıflatır. Uyarlamanın genel şartları aşırı ifa güçlüğü ve sözleşmenin uyarlanması yazısında anlatılmıştır.
Sayıştay Denetimi ve Geçmiş Ödemelerin Geri İstenmesi
Garanti ödemeleri Sayıştay denetiminin kapsamındadır. Denetim raporundaki bir bulgu idareye yöneliktir; görevli şirket bakımından sonuç, idarenin bu bulguya dayanarak şirkete yönelteceği talepte ortaya çıkar. İdare fazla ödeme yapıldığı sonucuna varırsa tutarı geri isteyebilir veya sonraki ödemelerden düşebilir.
Böyle bir taleple karşılaşan şirketin soracağı ilk soru, talebin sözleşmedeki dayanağıdır. İdarenin şirketten alacağı, denetim raporundan değil sözleşmeden doğar; raporun vardığı sonuç, sözleşmenin hesap ve mahsup hükümleriyle örtüşmüyorsa şirketi bağlamaz. İdarenin bu yöndeki talebine verilecek cevap ve sürecin işleyişi Sayıştay kamu zararı çıkardı, idare parayı yükleniciden istiyor yazısında anlatılmıştır.
Geri isteme talepleri de zamanaşımına tabidir. Dönemsel ödemelerde beş yıllık süre (TBK m.147) idarenin talebi bakımından da ileri sürülebilir; zamanaşımı savunması kendiliğinden dikkate alınmaz, süresinde ileri sürülmesi gerekir.
Kredi Verenler İçin: Garanti Gelirinin Temliki
Garanti ve katkı payı alacağı, proje kredisinin geri ödeme kaynağıdır ve kredi verenler bu alacağın kendilerine devredilmesini isteyebilir. Kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça alacaklı, borçlunun rızasını aramaksızın alacağını üçüncü bir kişiye devredebilir (TBK m.183); devrin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır (m.184). Uygulama sözleşmesi alacağın devrini idarenin onayına bağlamış veya yasaklamışsa bu hüküm dikkate alınır.
Temlik, alacağı kesinti ve mahsup riskinden arındırmaz. Borçlu, devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu savunmaları devralana karşı da ileri sürebilir; devri öğrendiği anda muaccel olmayan alacağını da, devredilen alacaktan önce veya onunla aynı anda muaccel olması koşuluyla takas edebilir (TBK m.188). Kredi veren bu nedenle yalnızca garanti maddesini değil, ceza, kesinti ve hasılat paylaşımı maddelerini de incelemelidir. Sözleşmenin feshi hâlinde kredinin akıbeti borç üstlenimi ve fesih tazminatı yazısında, kamu sözleşmelerinde alacağın devri hakediş alacağının temliki yazısında ele alınmıştır.
Uyuşmazlık Hangi Yolla Çözülür?
İzlenecek yol sözleşmenin uyuşmazlık çözüm maddesinde yazılıdır. Sözleşme yazılı bildirim, müzakere veya uzman incelemesi gibi basamaklar öngörmüşse bunlar atlanmamalıdır.
Sulh. Genel bütçe kapsamındaki idareler ile özel bütçeli idarelerin adli yargıda dava açmadan veya icra takibine başlamadan önce karşı tarafı sulhe davet etmesi esastır; sulhe davet, uyuşmazlığın tarafı olan gerçek veya tüzel kişilerce de yapılabilir (659 sayılı KHK m.9). Sulh başvurularının altmış gün içinde sonuçlandırılması zorunludur; bu sürede sonuçlandırılmayan istek reddedilmiş sayılır. Sulhe davet yazısının karşı tarafa tebliğiyle alacağın tabi olduğu kanuni süreler durur; sulh sağlanamazsa süreler tutanak tarihinden itibaren yeniden işlemeye başlar ve sulh anlaşması tutanağı ilam hükmündedir (m.10). Sözleşmede belirtilen sebeplerle çıkan uyuşmazlıkların sözleşme hükümleri çerçevesinde sulh yoluyla çözülmesinde bakan veya üst yönetici yetkilidir (m.11).
Dava. Uygulama sözleşmesinin uygulanması sırasında doğan hukuki ihtilaflar Türkiye Cumhuriyeti mevzuatına tabidir ve çözümünde Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri görevli ve yetkilidir (Karar m.32/1). Ödenmeyen tutarın tahsili için açılacak dava eda davasıdır (HMK m.105). Belirsiz alacak davası 16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla kaldırılmıştır (HMK m.107); talep bölünebilir nitelikte olduğundan kısmi dava açılabilir (m.109), ancak hesap verileri şirketin elindeyse talebin baştan tam olarak belirlenmesi faiz ve zamanaşımı bakımından daha güvenlidir. Görevli mahkeme ve arabulucuya başvuru zorunluluğu, uyuşmazlığın ticari dava sayılıp sayılmadığına göre değişir; görev kamu düzeninden olduğundan bu husus dava açılmadan önce dosya özelinde değerlendirilmelidir.
Tahkim. Taraflar uygulama sözleşmesinde ihtilafların tahkim yoluyla çözümlenebileceğini kararlaştırabilir; bu durumda ihtilafın esasına Türk maddi hukuk kuralları uygulanır (Karar m.32/2). Şehir hastanesi sözleşmelerinde de tahkim, esasa Türk hukukunun uygulanması kaydıyla kararlaştırılabilir (6428 m.4). Tahkimde talep, belirli dönemlere ait farkın ödenmesi olarak kurulabileceği gibi, hesap formülünün belirli bir yorumunun tespiti olarak da kurulabilir; ikinci yol aynı ihtilafın her dönem yeniden doğmasını önler. Tahkim şartı için tahkim rehberine, zarar ve fark hesabının hakem önünde ispatı için tahkimde zarar hesabı yazısına, kararın tahsili için hakem kararının icrası yazısına bakılabilir. Tahkim şartının unsurları, iptal davası ve kararın idareye karşı icrası kamu–özel iş birliği sözleşmesinde tahkim şartı ve hakem kararının icrası yazısında anlatılmıştır.
Delillerin korunması. İleride açılacak davada ileri sürülecek bir vakıanın tespiti için bilirkişi incelemesi yaptırılması dava açılmadan önce de istenebilir (HMK m.400). Sayım ve tahsilat sistemindeki kayıtların dönem sonunda bu yolla sabitlenmesi, verinin sonradan tartışılmasını önler. Ayrıntı delil tespiti, bilirkişi ve uzman görüşü yazısındadır.
Zamanaşımı. Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146); dönemsel edimlerde süre beş yıldır (m.147). Garanti ve katkı payı dönemler itibarıyla hesaplanıp ödendiğinden, süre hesabının her dönem için ayrı ayrı ve beş yıl üzerinden yapılması ihtiyatlı olandır.
Garanti Ödemesi Talep Yazısı Örneği
Aşağıdaki örnek, bir yap-işlet-devret projesinde dönem garanti ödemesinin eksik yapılması ve idarenin ödemeden bir tutarı mahsup etmesi üzerine görevli şirket vekilince idareye gönderilecek yazı için hazırlanmıştır. Madde numaraları ve tutarlar sözleşmeye göre doldurulur.
T.C. … BAKANLIĞI
… GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE
Talep eden: … A.Ş. (görevli şirket), adres.
Vekili: Av. …
Konu: … dönemine ait talep garantisi ödemesinin eksik kalan kısmının işlemiş faiziyle birlikte ödenmesi talebi ve … tarihli mahsup işlemine itirazdır.
Açıklamalar
1. Müvekkil şirket ile İdareniz arasında … tarihli uygulama sözleşmesi imzalanmış, tesis … tarihinde işletmeye alınmıştır. Sözleşmenin … maddesiyle İdareniz, işletme süresince her … dönem için … düzeyinde talebi garanti etmiş; gerçekleşen talebin bu düzeyin altında kalması hâlinde aradaki farkın dönem sonunu izleyen … gün içinde ödeneceğini taahhüt etmiştir.
2. … dönemine ilişkin hesap müvekkil tarafından … tarihinde İdarenize sunulmuştur. Bu hesaba göre dönem içinde gerçekleşen talep garanti edilen düzeyin altında kalmış, ödenmesi gereken fark … olarak hesaplanmıştır. İdareniz … tarihinde … ödemiş, kalan … tutarı ödememiştir.
3996 sayılı Kanun m.5 ve m.8 yönünden: garanti ödemesi sözleşmeden doğan bir para borcudur
3. Talep garantisi, Kanun’un 8. maddesine dayanılarak sözleşmeyle verilmiştir ve sözleşme özel hukuk hükümlerine tabidir. Garanti edilen düzeyin altında kalan talebin karşılığı, sözleşmenin … maddesindeki formülle hesaplanan belirli bir tutardır. Ödeme İdarenizin takdirine bırakılmış değildir.
Türk Borçlar Kanunu m.117 yönünden: ödeme günü sözleşmede bellidir
4. Sözleşmenin … maddesi ödemenin dönem sonunu izleyen … gün içinde yapılmasını öngörmektedir. Bu süre … tarihinde dolmuştur. Ödeme günü taraflarca birlikte belirlendiğinden İdareniz bu tarihte, ayrıca ihtara gerek kalmaksızın temerrüde düşmüştür.
Türk Borçlar Kanunu m.99 yönünden: esas alınacak kur
5. İdareniz ödenen kısmı … tarihli kur üzerinden hesaplamıştır. Sözleşmenin … maddesi Türk lirasına çevirmede … tarihindeki kurun esas alınmasını öngörmektedir. Ödenmeyen kısım bakımından ise Kanun, yabancı para üzerinden belirlenen borcun vadesinde ödenmemesi hâlinde alacaklıya, alacağını vade veya fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden isteme hakkı tanımaktadır. Müvekkil, ödenmeyen kısmın fiilî ödeme günündeki kur üzerinden ödenmesini talep etmektedir.
Türk Borçlar Kanunu m.139 ve m.143 yönünden: mahsubun şartları oluşmamıştır
6. İdareniz … tarihli yazısıyla … tutarını, … gerekçesiyle garanti ödemesinden mahsup ettiğini bildirmiştir. Takas, karşılıklı iki borcun da muaccel olmasına bağlıdır. Mahsuba konu edilen ceza, sözleşmenin … maddesindeki usul tamamlanmadan uygulanmıştır; müvekkilin … tarihli itirazı hâlen sonuçlandırılmamıştır. Sözleşmedeki usul tamamlanmadan muaccel hâle gelmeyen bir alacak garanti ödemesinden düşülemez. Mahsup edilen tutarın da ödenmesini talep ediyoruz.
3996 sayılı Kanun m.6 ile Türk Borçlar Kanunu m.100 ve m.131 yönünden: faiz
7. Sözleşmenin … maddesi geciken ödemelere … oranında faiz uygulanmasını öngörmektedir. … tarihli kısmi ödeme, fark ve faiz alacağımız saklı tutularak kabul edilmiş ve öncelikle işlemiş faize sayılmıştır. Ödenmeyen tutar için … tarihinden fiilî ödeme gününe kadar işleyecek faizi ayrıca talep ediyoruz.
8. Müvekkilin hesap cetveli ve dayandığı kayıtlar ekte sunulmuştur. İdarenizce yapılan hesabın dökümü ve dayandığı veriler bugüne kadar tarafımıza bildirilmemiştir; bunların bir örneğinin verilmesini talep ediyoruz.
9. İşbu yazı, sözleşmenin … maddesinde öngörülen uyuşmazlık bildirimi niteliğindedir.
Sonuç ve İstem
10. Açıklanan sebeplerle; … dönemine ait talep garantisi ödemesinden kalan … tutarın ve mahsup edilen … tutarın, … tarihinden itibaren işleyecek faiziyle birlikte bu yazının tebliğinden itibaren … gün içinde müvekkilin … numaralı hesabına ödenmesini; aksi hâlde sözleşmenin … maddesindeki uyuşmazlık çözüm yoluna başvurulacağını saygıyla bildiririz.
Talep eden vekili
Av. …
Ekler: 1. Dönem hesap cetveli. 2. Sayım ve tahsilat kayıtlarının dökümü. 3. Güncelleme ve kur hesabı. 4. Kısmi ödemeye ilişkin dekont ve ihtirazi kayıt yazımız. 5. İdarenin mahsup yazısı ve itirazımız. 6. Vekâletname.
Yazıda üç noktaya dikkat edilir. Talep edilen tutar kalemleriyle birlikte gösterilmeli, yalnızca toplam rakam yazılmamalıdır. Kısmi ödemenin hangi kayıtla kabul edildiği açıkça belirtilmelidir. Sözleşme uyuşmazlık bildirimi için bir şekil veya süre öngörmüşse yazı bu şekle ve süreye uygun gönderilmelidir.
Süreler ve Eşikler
Talep garantisi ve katkı payında süreler ve eşikler
| Konu | Süre veya oran | Dayanak |
|---|---|---|
| Sözleşmenin toplam süresi | En çok kırk dokuz yıl | 3996 m.7; Karar m.20 |
| Bir yılda sözleşmeye bağlanacak katkı payı ödemeli yatırımların toplamı | Merkezi yönetim bütçesinin sermaye giderleri toplamının yüzde ellisi | 3996 m.8; Karar m.45/2 |
| Yıl bütçelerinden ödenecek katkı paylarının toplamı | Sermaye giderleri toplamının yüzde yirmisi | 3996 m.8; Karar m.45/2 |
| Hazine garanti ücreti | Garanti edilen tutarın yüzde birine kadar, bir defaya mahsus | 4749 m.8 |
| Tavan ücrette gözden geçirme | En az üç yıl olmak üzere sözleşmede belirtilen aralıklarla | Karar m.38 |
| Temerrüdün başlangıcı | Ödeme günü belirliyse o günün geçmesiyle; değilse ihtarla | TBK m.117 |
| Sulh başvurusunun sonuçlandırılması | Altmış gün | 659 sayılı KHK m.9 |
| Zamanaşımı | On yıl; dönemsel edimlerde beş yıl | TBK m.146, 147 |
| Şehir hastanesinde miktar garantisi mahsuplaşması | Her işletme yılının son ayında | Sayıştay Sağlık Bakanlığı 2019 yılı raporunda aktarılan sözleşme hükmü |
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
- Uygulama sözleşmesi ve ekleri; garanti, katkı payı, güncelleme, hasılat paylaşımı, ödeme, gecikme faizi ve uyuşmazlık çözüm maddeleri.
- Şartname ve yetkilendirme kararının garanti ve katkı payına ilişkin bölümleri; katkı payı varsa ön yapılabilirlik etüdünün ilgili bölümü.
- Her dönem için şirketin hesap cetveli ve idarenin hesap cetveli.
- Sayım, kullanım ve tahsilat kayıtlarının sistem dökümleri; dönem sonu mutabakat tutanakları.
- Güncellemede kullanılan endeks verileri ve kur kayıtları.
- Ödeme dekontları ve kısmi ödemelere ilişkin ihtirazi kayıt yazıları.
- İdarenin kesinti ve mahsup yazıları, dayandığı tutanaklar ve şirketin itirazları.
- Varsa Hazine yatırım garantisi mektubu.
- Kredi sözleşmelerinin garanti gelirine ve alacağın devrine ilişkin maddeleri.
- Gecikme nedeniyle katlanılan ek finansman giderini gösteren banka yazıları.
Sık Yapılan Hatalar
- Eksik ödemeyi itirazsız kabul etmek. Faiz ve fark alacağı saklı tutulmadan kabul edilen ödeme, sonradan ileri sürülecek talebi zayıflatır.
- Yalnızca toplam rakama itiraz etmek. İtiraz, hesabın hangi kaleminde ayrışıldığını göstermelidir: birim, dönem, endeks, kur veya kesinti.
- Mahsuba itiraz edip tutarı talep etmemek. Çekişmeli alacak da takas edilebilir; düşülen tutar ayrıca istenmelidir.
- Ödenek cevabını beklemek. Ödeneğin bulunmaması borcun vadesini değiştirmez; temerrüt ve faiz işlemeye devam eder, zamanaşımı da.
- Kur gününü sözleşmeden okumadan hesap yapmak. Sözleşmedeki kur hükmü ile kanundaki seçim hakkı farklı sonuç verebilir.
- Hasılat paylaşımını yalnızca idarenin hesabına bırakmak. Eşik ve oran şirket tarafından da hesaplanmalıdır.
- Şehir hastanesinde yıl sonu hesabını idareden beklemek. Hesabı şirketin yapıp sunması, geriye dönük taleplerde pozisyonunu güçlendirir.
- Katkı payında etüdü görmeden sözleşme imzalamak. Ön yapılabilirlik etüdünde öngörülmeyen katkı payı sözleşmeye konulamaz.
- Sayım verisini korumamak. Hesabın dayandığı kayıtlar dönem sonunda sabitlenmezse ispat güçleşir.
- Sözleşmedeki uyuşmazlık basamaklarını atlamak. Bildirim ve müzakere aşaması öngörülmüşse, bunlar tüketilmeden açılan dava veya tahkim usul itirazıyla karşılaşır.
Projenin diğer uyuşmazlık başlıkları yap-işlet-devret ve şehir hastanesi uyuşmazlıkları merkezinde toplanmıştır; idarenin fesih ihtarı göndermesi hâlinde yapılacaklar fesih ihtarı yazısında, şirketin el değiştirmesi proje şirketinde pay devri yazısında anlatılmıştır.
İlgili Rehberler
- Yap-İşlet-Devret ve Şehir Hastanesi Uyuşmazlıkları Merkezi
- Mücbir Sebep, Maliyet Artışı ve Kur Riski: Süre Uzatımı, Kur Farkı, Tadil ve Uyarlama
- Kamu–Özel İş Birliği Sözleşmesinde Tahkim Şartı ve Hakem Kararının İdareye Karşı İcrası
- Belediyenin Atık ve Arıtma Projesinde Ödeme Güvencesi (3996 Ek m.3)
- Şehir Hastanesinde Kesintiye İtiraz
- Şehir Hastanesi ve Yap-İşlet-Devret Sözleşmesinde Fesih İhtarı
- Borç Üstlenimi ve Fesih Tazminatı
- Proje Şirketinde Pay Devri
- Görevli Şirket Alt Yükleniciye Ödemiyor
- Kamu–Özel İş Birliği İhalesine Karşı İptal Davası
- Kamudan Alacak Tahsili Merkezi
- Mahkeme Kararı Var, İdare Ödemiyor
- Belediyeye ve Kamu Kurumuna İhtarname Örneği
- İdare Hakedişi Ödemiyor
- Sayıştay Kamu Zararı Çıkardı, İdare Parayı Yükleniciden İstiyor
- Döviz Borcunda Kur Farkı
- Takasın Şartları ve Mahsup
- Yasal Faiz Hesaplama
- Munzam Zarar
- Tahkim Rehberi
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
Talep garantisi nedir?
Talep garantisi, yap-işlet-devret projesinde idarenin görevli şirkete belirli bir düzeyde mal veya hizmet talebi gerçekleşeceğini taahhüt etmesidir. Talep garanti edilen düzeyin altında kalırsa aradaki farkı idare öder. Garanti verilen sözleşmelerde, talebin garanti edilen düzeyin üzerinde gerçekleşmesi hâlinde hasılat paylaşımının nasıl yapılacağı da düzenlenir (3996 m.8; 2011/1807 sayılı Karar m.42).
Katkı payı ile talep garantisi arasındaki fark nedir?
Katkı payı, bedelin yararlananlarca tamamen veya kısmen ödenmesinin mümkün olmadığı yatırımlarda idarenin görevli şirkete yaptığı ödemedir (3996 m.3). Talep garantisi ise kullanıcıdan gelmesi beklenen gelirin eksik kalan bölümünü tamamlar. Katkı payı bütçe sınırlamalarına tabidir; merkezi yönetim kapsamındaki idarelerin garanti ödemeleri bu sınırlamalara tabi değildir (3996 m.8).
Talep garantisi ödemesi gecikirse faiz istenebilir mi?
İstenebilir. Sözleşmelerde idare tarafından yapılacak ödemelerin gecikmesi hâlinde uygulanacak gecikme faizine ilişkin hükümlere yer verilebilir (3996 m.6). Sözleşmede hüküm yoksa temerrüt faizi 3095 sayılı Kanun’a göre hesaplanır; yabancı para borcunda Devlet bankalarının o parayla açılmış bir yıl vadeli mevduata ödediği en yüksek faiz oranı uygulanır (3095 m.2, 4/a).
Faiz için idareye ihtar göndermek gerekir mi?
Ödeme günü sözleşmede birlikte belirlenmişse, o günün geçmesiyle borçlu ihtara gerek kalmadan temerrüde düşer (TBK m.117). Ödeme günü idarenin incelemesi veya onayı gibi belirsiz bir olaya bağlanmışsa temerrüdü kesinleştirmek için yazılı ihtar gönderilmelidir. Her iki durumda da geciken ödeme kabul edilirken faiz hakkı saklı tutulmalıdır (TBK m.131).
Garanti ödemesi dövizle belirlenmişse hangi kur uygulanır?
Öncelikle sözleşmedeki kur hükmü uygulanır. Sözleşmede hüküm yoksa yabancı para borcu ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk lirasıyla ödenebilir; borç vadesinde ödenmezse alacaklı, alacağının aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden ödenmesini isteyebilir (TBK m.99). Seçim hakkı alacaklı şirkettedir.
İdare garanti ödemesinden ceza veya kesinti düşebilir mi?
Bu işlem takastır ve her iki borcun da muaccel olmasına bağlıdır; takas, borçlunun takas iradesini bildirmesiyle gerçekleşir (TBK m.139, 143). Sözleşmedeki usul tamamlanmadan muaccel olmayan bir ceza garanti ödemesinden düşülemez. Alacağın çekişmeli olması takasa engel olmadığından, şirket düşülen tutarı ayrıca talep etmelidir.
Talep garantinin üzerinde gerçekleşirse ne olur?
Garanti verilmesi öngörülen sözleşmelerde, garanti edilen düzeyin üzerinde talep gerçekleşmesi hâlinde hasılat paylaşımının ne şekilde yapılacağı düzenlenir (3996 m.8; Karar m.42). Paylaşımın eşiği, oranı ve dönemi sözleşmede belirlenir; idarenin hesabı şirket tarafından ayrıca denetlenmelidir.
İdare ödenek olmadığı gerekçesiyle ödemeyi erteleyebilir mi?
Kanun’da ödenek bulunmamasını ödemeyi erteleme sebebi sayan bir hüküm yoktur. Sözleşme özel hukuk hükümlerine tabidir (3996 m.5); borç sözleşmedeki günde muaccel olur ve gecikme temerrüdün sonuçlarını doğurur. Katkı paylarının karşılığı idare bütçelerine ödenek olarak konulur; garanti ödemeleri katkı payı sınırlamalarına tabi olmadan idare bütçelerinden ödenir (3996 m.8).
Şehir hastanelerinde talep garantisi var mıdır?
6428 sayılı Kanun bu terimi kullanmaz. Sayıştay’ın Sağlık Bakanlığı 2019 yılı raporuna göre şehir hastanesi sözleşmelerinde idare, miktara bağlı hizmetler için yıllık yüzde yetmiş doluluk oranına göre hesaplanan aylık miktarların ödenmesini, gerçekleşen doluluk oranına bakılmaksızın garanti etmektedir; her işletme yılının son ayında mahsuplaşma yapılması öngörülmüştür.
İdare yıl sonu mahsuplaşmasıyla geçmiş yıllar için geri ödeme isteyebilir mi?
Sayıştay, hizmete açılan on şehir hastanesinde yıl sonu mahsuplaşmasının yapılmadığını ve sözleşme hükmünün mahsubun ana hizmet kalemi mi, alt kırılım mı üzerinden yapılacağı konusunda açık olmadığını tespit etmiştir. İdare bu hesabı sonradan yapabilir; şirket yönteme ve hesabın dayanağına itiraz edebilir. Dönemsel edimlerde beş yıllık zamanaşımı (TBK m.147) ayrıca değerlendirilir.
Katkı payı her projede ödenebilir mi?
Hayır. Katkı payı ödeme usulü istisnai olarak uygulanabilir; yıllık ve toplam katkı payı ile buna ilişkin analizler ön yapılabilirlik etüdünde yer alır. Ön yapılabilirlik etüdünde katkı payı öngörülmeyen projelerin uygulama sözleşmesinde katkı payı ödenmesine ilişkin düzenleme yapılamaz (2011/1807 sayılı Karar m.45/1).
Garanti ödemesi alacağı kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146); dönemsel edimlerde süre beş yıldır (m.147). Garanti ve katkı payı dönemler itibarıyla hesaplanıp ödendiğinden, süre hesabının her dönem için ayrı ayrı ve beş yıl üzerinden yapılması ihtiyatlı olandır.
Uyuşmazlık mahkemede mi, tahkimde mi çözülür?
Uygulama sözleşmesinden doğan ihtilafların çözümünde Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri görevli ve yetkilidir; taraflar sözleşmede ihtilafların tahkim yoluyla çözülmesini kararlaştırabilir ve bu durumda esasa Türk maddi hukuku uygulanır (2011/1807 sayılı Karar m.32). Belirleyici olan, imzalanmış sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm maddesidir.
Garanti geliri bankaya temlik edilebilir mi?
Kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça alacak borçlunun rızası aranmadan devredilebilir ve devir yazılı şekle tabidir (TBK m.183, 184). Uygulama sözleşmesi devri idarenin onayına bağlamışsa bu hüküm dikkate alınır. Borçlu idare, devri öğrendiği sırada şirkete karşı sahip olduğu savunmaları devralana karşı da ileri sürebilir (TBK m.188).
Kaynakça
- 3996 sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun.
- 2011/1807 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı (Resmî Gazete 11.06.2011, 27961 mükerrer).
- 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun m.3, 4 ve 8.
- 6428 sayılı Sağlık Bakanlığınca Kamu Özel İş Birliği Modeli ile Tesis Yaptırılması, Yenilenmesi ve Hizmet Alınması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun m.4 ve 5.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.19; 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun.
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.82; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.105, 107, 109 ve 400.
- 659 sayılı Genel Bütçe Kapsamındaki Kamu İdareleri ve Özel Bütçeli İdarelerde Hukuk Hizmetlerinin Yürütülmesine İlişkin Kanun Hükmünde Kararname m.9, 10 ve 11.
- T.C. Sayıştay Başkanlığı, Sağlık Bakanlığı 2019 Yılı Sayıştay Denetim Raporu (şehir hastanelerine ilişkin Bulgu 20 ve mali tablolara ilişkin bulgular).
- T.C. Sayıştay Başkanlığı, Sağlık Bakanlığı 2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporu (şehir hastanelerinin muhasebe işlemlerine ilişkin bulgu).
- T.C. Sayıştay Başkanlığı, Karayolları Genel Müdürlüğü 2020 Yılı Sayıştay Denetim Raporu (talep garantilerine ilişkin Bulgu 10).
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, belgeleri ve süreleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
İlgili ana rehberler
Yap-İşlet-Devret ve Şehir Hastanesi Uyuşmazlıkları Merkezi · Kamudan Alacak Tahsili Merkezi · Kamu İhale Hukuku Rehberi · Tahkim Rehberi · Ticaret Hukuku Rehberi · Dilekçe Örnekleri · İletişim
Somut olayınıza özgü değerlendirme için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.


