Tahkimde zarar, hakemin kabul edeceği bir yöntemle ve çağdaş kayıtlarla hesaplanmadıkça alınamaz. ICC kararlarını inceleyen bir çalışmada hakem heyetleri talep edilen tutarın ortalama yüzde 53’üne hükmetmiştir. Verimlilik kaybında en güvenilir yöntem ölçülmüş mil (measured mile) analizidir; maliyet temelli yöntemler en zayıf yöntemlerdir (SCL Protokolü, 2017). Kâr kaybı Türk hukukunda müspet zarardır (TBK m.112, 125, 484), ancak FIDIC 2017 m.1.15 sözleşmede kâr kaybını kural olarak hariç tutar. 2006’dan bu yana faizli kararların yüzde 85’inde bileşik faiz uygulanmıştır. Türk hukukunda ise mürekkep faiz kural olarak yasaktır (3095 s.K. m.3). Belirsiz alacak davası 31 Temmuz 2026’dan itibaren kaldırıldı; Türk mahkemesinde zarar artık kısmi davayla istenir ve talep bir defaya mahsus artırılır (HMK m.109/4).
Bu rehber, yurt dışı projede işverene, ana yükleniciye veya ortağa karşı tahkimde ya da Türk mahkemesinde zarar isteyen veya kendisinden zarar istenen müteahhitler, alt yükleniciler ve mali işler yöneticileri için hazırlanmıştır. Zarar kalemlerini, kâr kaybını, verimlilik kaybı yöntemlerini, toplam maliyet ve küresel talebi, finansman maliyetini, faizi, kur farkını, yatırım tahkiminde değerlemeyi ve uzman raporunun nasıl hazırlanıp sorgulandığını anlatır. Sonunda ana yükleniciye Türkçe ihtarname, mühendise İngilizce ayrıntılı talep (quantum) yazısı ve bilirkişi raporuna itiraz dilekçesi örnekleri yer alır.
Bu yazının dayanakları. 6098 sayılı TBK m.50, 51, 52, 99, 112, 114, 115, 122, 125, 147 ve 484; 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun m.1 (16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla değişik), 2, 3 ve 4/a; 6102 sayılı TTK m.8; 6100 sayılı HMK m.109/4 (7589 sayılı Kanunla eklenen), 266, 279, 281, 282 ve 293 ile mülga m.107; 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu m.3; 4686 sayılı MTK m.12/A. Uluslararası: FIDIC 2017 m.1.1.19, 1.1.20, 1.15, 14.8 ve 20.2; SCL Delay and Disruption Protocol (2. baskı, Şubat 2017); IBA Delil Kuralları (2020) m.5, 6 ve 8.3; ICC Tahkim Kuralları (2021) m.25; İngiltere Arbitration Act 1996 m.49; BM Uluslararası Hukuk Komisyonu Devlet Sorumluluğu Taslak Maddeleri m.31, 36 ve 38.
Yazı 17 Kasım 2026 tarihli mevzuat ve yayımlanmış çalışmalar esas alınarak hazırlanmıştır. FIDIC hükümleri telif hakkı nedeniyle kendi ifademizle aktarılmıştır; sözleşmenizin özel koşulları oranları ve istisnaları değiştirmiş olabilir.
Yurt dışı inşaat uyuşmazlıklarında taraflar çoğu zaman sorumluluk tartışmasına yıllar ayırır, zararın hesabını ise son aylara bırakır. Oysa hakem heyetinin önüne gelen sorunun yarısı paradır: hangi kalemin, hangi yöntemle, hangi kayıtla ve hangi faizle ödeneceği. Sorumluluğu kazanıp zararın yalnızca küçük bir kısmına hükmedilmesi, uygulamada kaybetmekten çok farklı değildir.
Bu rehber, zarar hesabını hukuki dayanak, yöntem ve ispat bakımından ele alır. Uzama maliyeti ve merkez genel gideri formülleri ayrı bir yazıda anlatıldığı için burada kısaca değinilmiş; ağırlık kâr kaybına, verimlilik kaybına, finansman maliyetine, faize ve uzman raporuna verilmiştir. Uzama maliyeti için uzama maliyeti ve merkez genel gideri rehberimize bakılabilir.
Rakamlar Ne Söylüyor? Tahkimde İstenen ile Alınan Arasındaki Fark
Queen Mary Üniversitesi ve PwC’nin ICC kararlarını inceleyen 2020 tarihli çalışmasına göre hakem heyetleri, talep başlığı bazında talep edilen tutarın ortalama yüzde 53’üne hükmetmiştir. Davalı tarafların zararı ortalama olarak talep edilen tutarın yalnızca yüzde 12’si olarak hesapladığı görülmüştür. PwC’nin değerlendirmesine göre yalnızca davacının uzman görevlendirdiği dosyalarda hükmedilen oran ortalama yüzde 69’a çıkmıştır. Aynı çalışma, hakemlerin birçok talebi tutarı şişirme girişimi olarak eleştirdiğini de kaydeder.
Yatırım tahkiminde tablo daha serttir. ICSID’in 14 Ağustos 2026’da yayımladığı 2026 mali yılı istatistiklerine göre hakem heyetlerinin karara bağladığı dosyaların yüzde 70’inde yatırımcıya hiç tazminat verilmemiştir. ICSID tarihinin tamamında, karara bağlanan dosyaların yüzde 22’sinde hükmedilen tutar talebin yüzde 10’unun altında, yüzde 45’inde ise yüzde 10 ile 50 arasında kalmıştır. Faiz ise küçük bir ayrıntı değildir: PwC’nin 181 kararı inceleyen 2024 çalışmasına göre karar öncesi faiz, ortalama olarak karar tutarının yüzde 23’ünü oluşturmuştur.
Tahkimde zarar ve faize ilişkin yayımlanmış veriler
| Kaynak | Bulgu |
|---|---|
| QMUL ve PwC, ICC kararları (2020) | Talep başlığı bazında ortalama hükmedilen oran yüzde 53 |
| QMUL ve PwC, ICC kararları (2020) | Davalıların zarar hesabı ortalama talebin yüzde 12’si |
| PwC değerlendirmesi | Yalnızca davacı uzmanı varsa ortalama yüzde 69 |
| ICSID, 2026 mali yılı (14.08.2026) | Karara bağlanan dosyaların yüzde 70’inde tazminat yok |
| ICSID, tüm dönem | Yüzde 22’sinde talebin yüzde 10’undan az; yüzde 45’inde yüzde 10-50 |
| PwC faiz çalışması (Aralık 2024) | Karar öncesi faiz ortalama olarak karar tutarının yüzde 23’ü |
| PwC faiz çalışması (Aralık 2024) | 2006’dan sonra basit/bileşik faiz oranı 15’e 85 |
Zarar Hesabının Dört Sorusu: Hak, İlliyet, Miktar ve Uygulanacak Hukuk
Her zarar kalemi dört soruya cevap vermelidir. Birincisi hak: sözleşme o olay için ödeme öngörüyor mu, yoksa zarar sözleşmeye aykırılıktan mı doğuyor? İkincisi illiyet: zarar, karşı tarafın sorumlu olduğu olaydan mı, yoksa talep edenin kendi verimsizliğinden, teklif hatasından veya üçüncü bir sebepten mi kaynaklanıyor? Üçüncüsü miktar: hangi yöntemle ve hangi kayıtlarla hesaplandı? Dördüncüsü uygulanacak hukuk: zararın kapsamını, öngörülebilirlik sınırını, faizi ve indirimi hangi hukuk belirliyor?
Uygulanacak hukuk sonucu doğrudan değiştirir. Türk hukukunda sözleşmeye aykırılıkta borçlu, kusursuzluğunu ispat etmedikçe zararı giderir (TBK m.112) ve haksız fiil hükümleri kıyasen uygulanır (m.114/2). İngiliz hukukunda zarar, sözleşme kurulurken tarafların makul olarak öngörebileceği zararlarla sınırlıdır (Hadley v Baxendale ilkesi). Devlete karşı yatırım tahkiminde ise BM Uluslararası Hukuk Komisyonu’nun Devlet Sorumluluğu Taslak Maddeleri uyarınca tam tazmin esastır (m.31); tazminat, ispatlandığı ölçüde kâr kaybını da kapsar (m.36) ve faiz ana borcun ödenmesi gereken tarihten ödeme tarihine kadar işler (m.38). Sözleşmeye uygulanacak hukukun seçimi için tahkim yeri ve uygulanacak hukuk rehberimize bakılabilir.
Zarar ölçütü: hukuk sistemine göre karşılaştırma
| Konu | Türk hukuku | İngiliz hukuku | Yatırım tahkimi |
|---|---|---|---|
| Temel kural | Kusur karinesiyle zararın giderimi (TBK m.112) | Sözleşme ifa edilseydi bulunulacak duruma getirme | Tam tazmin (ILC m.31) |
| Sınır | Uygun illiyet; indirim sebepleri (m.52) | Öngörülebilirlik (Hadley v Baxendale) | İspatlanmış ve belirli zarar |
| Kâr kaybı | Müspet zarar olarak istenebilir | Öngörülebilirse istenebilir | İspatlandığı ölçüde (m.36) |
| Miktar tam ispatlanamazsa | Hâkim hakkaniyete göre belirler (m.50/2) | Makul tahmin; kayıp şans | Takdir; spekülatif zarar reddedilir |
| Faiz | 3095 s.K.; mürekkep faiz kural olarak yasak | AA 1996 m.49: basit veya bileşik | Bileşik faiz yaygın |
Türk Hukukunda Zarar: TBK m.50, 52, 112, 122 ve Hakkaniyetle Belirleme
Türk hukukunda zarar, zarar görenin malvarlığının zarar verici olaydan sonraki durumu ile bu olay olmasaydı bulunacağı durum arasındaki farktır. Sözleşmeye aykırılıkta alacaklı, borca aykırılığı, zararı ve illiyeti ispat eder; borçlu ise kusursuzluğunu ispat etmek zorundadır (TBK m.112). Haksız fiil hükümlerinin kıyasen uygulanmasıyla (m.114/2) iki önemli kural sözleşme davalarına da taşınır. TBK m.50/2’ye göre zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri dikkate alarak miktarı hakkaniyete uygun belirler. m.52’ye göre ise zarar gören, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa tazminat indirilebilir veya tamamen kaldırılabilir; zararı azaltma külfeti bu hükme dayanır.
Para borcunda temerrüt hâlinde alacaklı, temerrüt faizini aşan zararını da isteyebilir; borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe bu zararı giderir ve zarar davada belirlenebiliyorsa hâkim esasla birlikte buna da hükmeder (TBK m.122). Yargıtay 6. Hukuk Dairesi 26.03.2025 tarihli, E.2024/762, K.2025/1271 sayılı kararında, aşkın zararın önce somut, bu mümkün olmazsa soyut yöntemle hesaplanması gerektiğini ve zarar kalemlerini somut olarak açıklayan yüklenicinin talebinin eksik incelemeyle reddedilemeyeceğini belirtmiştir. Önceden yapılan bir anlaşmayla borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağının kararlaştırılması ise kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.115/1).
Türk hukukunda zarar hesabının temel hükümleri
| Hüküm | İçerik | Hesaba etkisi |
|---|---|---|
| TBK m.112 | Borca aykırılıkta kusur karinesiyle sorumluluk | Kusursuzluğu borçlu ispat eder |
| TBK m.114/2 | Haksız fiil hükümleri kıyasen uygulanır | m.50-52 sözleşme davasında da geçerli |
| TBK m.50/2 | Miktar tam ispatlanamazsa hakkaniyetle belirleme | Verimlilik kaybı gibi kalemlerde kritik |
| TBK m.52 | Zarar görenin etkisi oranında indirim | Zararı azaltma külfeti |
| TBK m.115/1 | Ağır kusurdan sorumsuzluk anlaşması hükümsüz | Sözleşmedeki sınırlamanın sınırı |
| TBK m.122 | Temerrüt faizini aşan zarar | Finansman maliyeti ve kur kaybı |
| TBK m.125 ve 484 | Müspet zarar ve iş sahibinin tazminatla feshi | Kâr kaybı |
Sözleşmedeki Sınırlar: FIDIC m.1.15, Kâr Kaybı İstisnası ve Masraf Artı Kâr
FIDIC 2017 baskısında sorumluluk sınırları m.1.15’te toplanmıştır. Hüküm, tarafların birbirine karşı işin kullanım kaybından, kâr kaybından, sözleşme kaybından ve dolaylı zararlardan kural olarak sorumlu olmayacağını öngörür; gecikme tazminatı ve sözleşmede sayılan bazı ödeme hükümleri bu istisnanın dışında tutulmuştur. Toplam sorumluluk da bir üst sınıra bağlanır. Clyde & Co ve Mondaq’taki değerlendirmelere göre 2017 baskısında ağır ihmal de toplam sınırın dışına çıkarılmıştır; dolandırıcılık, kasıt ve pervasız davranışta sınırlama uygulanmaz.
Kâr, FIDIC’te iki yoldan gelir. Birincisi sözleşmenin belirli olaylar için öngördüğü “masraf artı kâr” hakkıdır: masrafa Sözleşme Verilerinde yazılan kâr oranı eklenir, oran yazılmamışsa 2017 baskısında yüzde 5 uygulanır (m.1.1.20). İkincisi sözleşmenin sona ermesi hâlidir: değerlendirmelere göre 2017 baskısı işverenin keyfi feshinde yüklenicinin kâr kaybını da alabileceğini kabul eder, ancak oran belirtmez. Bunların dışında kalan kâr kaybı talebi, m.1.15’teki istisnayla ve uygulanacak hukukun bu tür hükümlere bakışıyla karşılaşır. Türk hukuku uygulanıyorsa ağır kusur hâlinde sınırlama hükümsüzdür (TBK m.115/1). Özel koşullarda bu hükmün nasıl değiştirildiğini kontrol etmek için FIDIC özel koşullar kontrol listemize bakılabilir.
FIDIC 2017’de kâr ve sınırlama
| Konu | Hüküm | Sonuç |
|---|---|---|
| Masraf | m.1.1.19 | Gerçek harcama; kâr dahil değil |
| Masraf artı kâr | m.1.1.20 | Oran Sözleşme Verilerinde; yazılmamışsa yüzde 5 |
| Kâr kaybı ve dolaylı zarar | m.1.15 | Kural olarak hariç; sayılan hükümler istisna |
| Toplam sorumluluk sınırı | m.1.15 | Ağır ihmal, kasıt, dolandırıcılık ve pervasız davranışta uygulanmaz |
| Keyfi fesih | m.15.5-15.7 | Değerlendirmelere göre kâr kaybı dahil; oran belirtilmemiş |
| Türk hukuku uygulanıyorsa | TBK m.115/1 | Ağır kusurdan sorumsuzluk anlaşması hükümsüz |
Zarar Kalemlerinin Haritası: Neyi, Hangi Kayıtla İsteyeceksiniz?
İyi bir zarar talebi tek bir toplam rakamla değil, birbirinden ayrılmış kalemlerle kurulur. Her kalem için olay, dayanak, hesap yöntemi ve kayıt ayrı ayrı gösterilmelidir. Bu ayrım hem çifte istemi önler hem de hakem heyetine, bir kalemi reddetse bile diğerlerine hükmedebileceği bir yapı sunar. En sık yapılan hata, uzama maliyeti ile verimlilik kaybının aynı işçilik saatlerini iki kez kapsamasıdır.
Zarar kalemleri, yöntem ve ispat
| Kalem | Tipik yöntem | Ana kayıt | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Doğrudan ek maliyet | Gerçek maliyet | Fatura, puantaj, makine kayıtları | Ek işin değerlemesi ile karışmamalı |
| Uzama maliyeti | Zamana bağlı giderler | Şantiye gider kayıtları | Ayrı rehberde |
| Merkez genel gideri | Gerçek veri veya formül | Denetlenmiş mali tablolar | Başka işten kazanç kaybının ispatı |
| Verimlilik kaybı | Ölçülmüş mil, kazanılmış değer | Günlük üretim ve adam-saat | Uzama ile çifte istem |
| Hızlandırma | Ek kaynak maliyeti | Talimat veya zımni hızlandırma kanıtı | Süre uzatımı reddinin belgesi |
| Kâr kaybı | Teklif kâr marjı, tasarruf edilen giderler | Teklif dosyası, geçmiş marjlar | m.1.15 istisnası |
| Finansman maliyeti | Fiilî borçlanma maliyeti | Kredi sözleşmeleri, banka dökümleri | Faizle çifte istem |
| Kur kaybı | Vade ve ödeme günü kuru | Kur tabloları, döviz alım belgeleri | Para birimi seçimi |
| Talep hazırlık ve uzman giderleri | Gerçek maliyet | Sözleşmeler, faturalar | Çoğu zaman yargılama gideri olarak değerlendirilir |
Kâr Kaybı: Hangi Kâr, Nasıl İspat Edilir?
İnşaat uyuşmazlıklarında kâr kaybı üç biçimde karşımıza çıkar. Birincisi, işveren sözleşmeyi haksız feshettiğinde veya işin bir kısmını geri alıp başkasına verdiğinde, yapılmayan işten beklenen kârdır. TBK m.484’e göre iş sahibi eser tamamlanmadan sözleşmeyi, yapılan kısmın karşılığını ödeyip yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla feshedebilir; bu zarar yapılmayan işin kârını da kapsar. Temerrüt hâlinde alacaklı ifadan vazgeçip ifa edilmemeden doğan zararı da isteyebilir (TBK m.125/2). İkincisi, uzama süresince kaynakların başka işte kullanılamamasından doğan kazanç kaybıdır; bu kalem merkez genel gideri tartışmasıyla birlikte ele alınır. Üçüncüsü, kaçırılan başka ihaleler ve iş fırsatlarıdır; bu kalem en spekülatif olanıdır ve genellikle reddedilir.
Yapılmayan işin kârı hesaplanırken kalan iş bedelinden, işi tamamlamak için katlanılacak ancak fesih nedeniyle tasarruf edilen giderler düşülür. Teklif dosyasındaki kâr marjı başlangıç noktasıdır; ancak hakem heyetleri, yüklenicinin projede o marja gerçekten ulaşabileceğini gösteren kanıt arar. Proje zararla yürüyorsa kâr kaybı talebi zayıflar; bu durumda yüklenici, sözleşme bedelinin yapılan işe karşılık gelen kısmını ve yaptığı masrafları istemeyi tercih edebilir. Kesin hesap ve teminat iadesi aşamasındaki uyuşmazlıklar için kesin hesap rehberimize bakılabilir.
Kâr kaybı hesabında kullanılan yöntemler
| Yöntem | Nasıl hesaplanır? | Güçlü yanı | Zayıf yanı |
|---|---|---|---|
| Teklif kâr marjı | Kalan iş bedeli × teklifteki kâr oranı | Sözleşme belgesine dayanır | Projenin gerçek performansını yansıtmayabilir |
| Gerçekleşen marj | Fesihe kadar gerçekleşen kârlılık oranı | Gerçek verilere dayanır | Erken dönemde öğrenme eğrisi etkisi |
| Geçmiş projeler | Benzer projelerdeki ortalama kâr marjı | Denetlenmiş tablolarla desteklenir | Karşılaştırılabilirlik tartışılır |
| Kalan bedel eksi tasarruf | Kalan bedel − tamamlama için gerekecek giderler | Hukuki tanıma en uygun | Ayrıntılı maliyet tahmini gerekir |
| Kaçırılan fırsat | Başka ihaleleri kazanma olasılığı | Gerçek bir kayıp olabilir | Spekülatif bulunma riski çok yüksek |
Verimlilik Kaybı: Gecikmeden Farkı ve SCL Protokolünün Yöntem Sıralaması
Verimlilik kaybı (disruption), işin süresinin uzayıp uzamamasından bağımsız olarak, ekiplerin işverenin sorumlu olduğu olaylar nedeniyle planlanan verimle çalışamamasıdır: parça parça saha teslimi, sık proje değişikliği, geç onay, aynı alanda başka yüklenicilerle çakışma gibi. SCL Protokolü’ne göre bu analizin amacı, işverenin sorumlu olduğu olaylar olmasaydı katlanılmayacak ek maliyeti ve verim kaybını göstermektir; tazminat ise ancak sözleşme izin veriyorsa veya hukuken bir dava sebebi varsa istenebilir.
Protokol yöntemleri ikiye ayırır. Verim temelli yöntemler kullanılan kaynaklardaki verim kaybını ölçüp fiyatlandırır; maliyet temelli yöntemler doğrudan gerçekleşen maliyet ile planlanan maliyeti karşılaştırır. Verim temelli yöntemler de güvenilirlik ve kabul görme sırasına göre üçe ayrılır: projeye özgü çalışmalar, proje karşılaştırma çalışmaları ve sektör çalışmaları. Projeye özgü çalışmalar arasında, gerekli kayıtlar bulunduğu sürece en yaygın kabul gören yöntem ölçülmüş mil analizidir; çünkü yalnızca işverenin sorumlu olduğu olayların gerçek etkisini dikkate alır ve teklif varsayımları ile yüklenicinin kendi performansı üzerindeki tartışmayı ortadan kaldırır.
Maliyet temelli yöntemler Protokol’e göre en zayıf dayanaktır. Yalnızca toplam işçilik giderinden işverenin ödediği bedeli çıkaran hesap ikna edici bulunmaz; teklif hataları ve yüklenicinin sorumlu olduğu olaylar ayıklanmış olsa bile talep küresel talep niteliğinde kalır. Verim temelli bir yöntem makul olarak uygulanabiliyorsa maliyet temelli yöntemin ikna edici olması beklenmez. Protokol, orantılı olduğu durumlarda iki yöntemin birlikte kullanılarak sonuçların karşılaştırılmasını önerir.
SCL Protokolü’ndeki verimlilik kaybı yöntemleri
| Grup | Yöntem | Güvenilirlik | Gerekli veri |
|---|---|---|---|
| Projeye özgü | Ölçülmüş mil | En yaygın kabul gören | Etkilenen ve etkilenmeyen dönem/alan verileri |
| Projeye özgü | Kazanılmış değer | Yüksek; teklif varsayımına bağlı | Teklif adam-saatleri ve gerçekleşen adam-saat |
| Projeye özgü | Program analizi, iş örneklemesi, sistem dinamiği | Duruma göre | Ayrıntılı program ve gözlem kayıtları |
| Proje karşılaştırma | Benzer projelerle kıyas | Orta | Karşılaştırılabilir proje verileri |
| Sektör çalışmaları | Yayımlanmış verim katsayıları | Düşük; teorik bulunabilir | Projeyle desteklenmesi gerekir |
| Maliyet temelli | Tahmini ve gerçekleşen işçilik veya maliyet | En düşük | Teklifin gerçekçiliği ve maliyetin makullüğü |
Ölçülmüş Mil (Measured Mile): Nasıl Kurulur, Nerede Çöker?
Ölçülmüş mil analizi, işverenin sorumlu olduğu olaylardan etkilenen dönem veya alanda elde edilen verimi, aynı veya benzer işlerin etkilenmediği dönem veya alandaki verimle karşılaştırır. Aradaki verim farkı, etkilenen dönemde fiilen kullanılan adam-saat veya makine-saatle çarpılarak kayıp hesaplanır ve birim maliyetle fiyatlandırılır. Avustralya’da Queensland Yüksek Mahkemesi 2017’deki Santos v Fluor davasında verimlilik kaybını bu yöntemle hesaplamış ve Protokol’ün yeni baskısını kabul görmüş bir yöntem olarak anmıştır.
Protokol’ün uyarıları, karşı tarafın itirazlarının da haritasıdır. Karşılaştırma aynı nitelikteki işler arasında yapılmalıdır; projenin öğrenme eğrisi dönemindeki iş, sonraki dönemle kıyaslanmamalıdır. Referans dönem, etkilenmemiş performansın güvenilir bir örneği olacak kadar uzun olmalıdır. Hiç etkilenmemiş dönem yoksa veya etkilenen iş başka sebeplerden de etkilenmişse düzeltmeler gerekir; ancak düzeltme sayısı arttıkça analiz teorikleşir ve güvenilirliğini yitirir. Bu durumda en az etkilenen dönemi referans alıp asgari ek kaybı göstermek daha sağlam bir yoldur; bu yaklaşım referans dönemdeki kaybı yakalamaz, ama karşı tarafın itirazına daha az açıktır.
Ölçülmüş mil analizi: basitleştirilmiş örnek (kalıp işleri)
| Kalem | Değer |
|---|---|
| Etkilenmeyen dönem verimi (Mart-Mayıs) | 0,80 adam-saat/m² |
| Etkilenen dönem verimi (Haziran-Ekim) | 1,10 adam-saat/m² |
| Etkilenen dönemde yapılan iş | 40.000 m² |
| Etkilenen dönemde gerçekleşen adam-saat | 44.000 |
| Etkilenmeseydi gerekecek adam-saat (40.000 × 0,80) | 32.000 |
| Kayıp adam-saat | 12.000 |
| Ortalama işçilik maliyeti (sosyal giderler dahil) | 18 ABD doları/saat |
| Verimlilik kaybı | 216.000 ABD doları |
| Kontrol | Aynı saatler uzama maliyetinde istenmemeli; yüklenici kaynaklı aksaklıklar ayıklanmalı |
Toplam Maliyet ve Küresel Talep: Ne Zaman Kabul Edilir?
Küresel (global) talep, birden fazla olayın toplam etkisinin, her olayla zarar arasındaki bağ ayrı ayrı kurulmadan tek bir tutar olarak istenmesidir. SCL Protokolü bu uygulamayı açıkça önermez. Yüklenici projeyle orantılı, doğru ve eksiksiz kayıt tutmuşsa çoğu durumda illiyeti olay olay kurabilmelidir; kayıt tutmamış olmak küresel talebi haklı kılmaz. Protokol’e göre yalnızca olayların mali sonuçlarını ayırmanın imkânsız veya pratik olmadığı nadir hâllerde iki aşamalı bir yol kabul edilebilir: önce illiyeti kurulabilen kalemler tek tek hesaplanır, kalan kısım bileşik bir bütün olarak istenir.
Bu bileşik kısımda da yüklenici, dayandığı olayları ve istediği tutarı karşı tarafın neyle karşılaştığını anlayacağı açıklıkta göstermeli, illiyeti neden ayrı ayrı kuramadığını açıklamalı ve bu masraflara olaylar olmasaydı da katlanmayacağını ortaya koymalıdır. Hakem heyeti küresel talebi yalnızca küresel olduğu için reddetmek zorunda değildir; ancak olayları belirleyip etkilerini hesaplamak onun görevi değildir. En büyük risk şudur: küresel zararın önemli bir kısmının işverene yüklenemeyecek bir sebepten doğduğu gösterilir ve bu kısım değerlendirilemezse talep tamamen reddedilebilir. İngiliz mahkemelerinin Walter Lilly v Mackay (2012) kararı da küresel taleplerin kendiliğinden reddedilmeyeceğini, ama bu riskin gerçek olduğunu ortaya koyan önemli bir örnektir.
Küresel talepte risk ve tedbir
| Durum | Risk | Tedbir |
|---|---|---|
| Kayıt tutulmamış | Küresel talep haklı görülmez | Olay anından itibaren ayrı maliyet kodları |
| Olayların etkisi gerçekten ayrılamıyor | Kısmen kabul edilebilir | İki aşamalı yapı (SCL m.17.2) |
| Yüklenici kaynaklı aksaklık var | Talebin tamamen reddi | Bu kalemlerin ayrıca hesaplanıp düşülmesi |
| Teklif fiyatı gerçekçi değil | Toplam maliyet yöntemi çöker | Teklifin makullüğünün bağımsız incelemesi |
| Yalnızca toplam rakam sunulmuş | Karşı taraf savunma yapamaz | Olay, dayanak ve tutarın ayrıntılı gösterilmesi |
Finansman Maliyeti: Zarar mı, Faiz mi?
Ödenmeyen hakediş veya geciken bir talep, yükleniciyi ya kredi kullanmaya ya da kendi parasının getirisinden vazgeçmeye zorlar. Bu kayıp iki yoldan istenebilir. Birincisi sözleşmedeki faiz veya finansman gideri hükmüdür: FIDIC m.14.8, geciken ödemeler için kendiliğinden işleyen ve aylık bileşik hesaplanan bir finansman gideri öngörür; oran 1999 baskısında ödeme para biriminin ülkesindeki merkez bankası iskonto oranının, 2017 baskısında ise birinci sınıf borçlulara uygulanan kısa vadeli kredi faizinin üç puan üzeridir. Ayrıntılar için hakediş tahsili rehberimize bakılabilir.
İkincisi zarar olarak finansman maliyetidir. SCL Protokolü’ne göre İngiliz hukukunda, banka kredisine ödenen faiz veya kaybedilen mevduat getirisi, zararın fiilen doğduğu ve sözleşme kurulurken tarafların öngörebileceği ölçüde zarar olarak istenebilir; inşaat sektöründe paradan yoksun kalan yüklenicinin faiz ödeyeceği veya getiri kaybedeceği her zaman öngörülebilir kabul edildiğinden, yüklenicinin yalnızca zararın fiilen doğduğunu göstermesi yeterlidir. Protokol, sertifika sistemi olmayan sözleşmelerde faizin, zararın doğduğu tarihten 30 gün sonra işlemeye başlamasını önerir. Türk hukukunda aynı sonuca TBK m.122’deki aşkın zarar ile ulaşılır.
Finansman maliyetinin dayanakları
| Dayanak | Ne istenir? | İspat | Dikkat |
|---|---|---|---|
| FIDIC m.14.8 | Geciken ödemede finansman gideri | Ödeme tarihleri ve oran | Aylık bileşik; bildirim gerekmez |
| İngiliz hukukunda zarar olarak faiz | Fiilî kredi maliyeti veya getiri kaybı | Banka kayıtları | Fiilî zararın ispatı (SCL Ek C m.1.4-1.5) |
| Türk hukukunda aşkın zarar | Temerrüt faizini aşan zarar | Kredi faizi, kur farkı belgeleri | Borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe (TBK m.122) |
| Yasal faiz | Kanuni veya ticari temerrüt faizi | Vade ve temerrüt tarihi | Aynı dönem için çifte istem olmamalı |
Faiz Oranı, Bileşik Faiz ve Kur: Türk Hukuku ile Tahkim Uygulaması Arasındaki Fark
Türk hukukunda faiz, 3095 sayılı Kanuna tabidir. 7589 sayılı Kanunla 2026’da değiştirilen m.1’e göre kanuni faiz, sözleşmede belirlenmemişse Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont oranının yüzde sekseni üzerinden işler. Ticari işlerde temerrüt faizi, Merkez Bankasının kısa vadeli avans faiz oranı daha yüksekse bu oran üzerinden istenebilir (m.2/2). Yabancı para borcunda daha yüksek bir oran kararlaştırılmamışsa devlet bankalarının o para birimiyle açılmış bir yıl vadeli mevduata ödediği en yüksek faiz uygulanır (m.4/a). Kanuni faiz ve temerrüt faizinde mürekkep faiz yürütülemez (m.3); TTK m.8/2 bileşik faizi, üç aydan kısa olmamak üzere yalnızca cari hesaplarda ve iki taraf için de ticari iş niteliğindeki ödünç sözleşmelerinde kabul eder.
Uluslararası tahkimde tablo farklıdır. İngiltere’de tahkim yeri olan bir yargılamada hakem heyeti, taraflar aksini kararlaştırmadıkça karar öncesi ve sonrası dönem için basit veya bileşik faize, adalete uygun gördüğü oran ve dönemlerle hükmedebilir (Arbitration Act 1996 m.49). PwC’nin 2024 çalışmasına göre 2006’dan sonra faize hükmedilen kararlarda basit faizin bileşik faize oranı 15’e 85 olmuş; hakemler bileşik faizi ekonomik gerçekliğin yansıması olarak görmüştür. Karar öncesi faizde en sık kullanılan dayanak borçlanma maliyeti olmuştur.
Kur bakımından, sözleşme yabancı para üzerinden kurulmuşsa ve aynen ödeme kararlaştırılmamışsa, borç zamanında ödenmezse alacaklı, alacağın aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk parasıyla ödenmesini isteyebilir (TBK m.99/3). Yabancı para alacaklarının faiz ve kur hesabı için yabancı para borcu hesaplama aracımız kullanılabilir.
Faiz ve kur: Türk hukuku ve uluslararası uygulama
| Konu | Türk hukuku | Uluslararası tahkim |
|---|---|---|
| Kanuni faiz | 3095 m.1: reeskont oranının yüzde 80’i (2026 değişikliği) | Uygulanacak hukuka göre |
| Ticari temerrüt faizi | 3095 m.2/2: avans faizi daha yüksekse | Sözleşme veya borçlanma maliyeti |
| Yabancı para faizi | 3095 m.4/a: devlet bankası bir yıllık mevduat faizi | Para birimine uygun piyasa oranı |
| Bileşik faiz | Kural olarak yasak (3095 m.3; TTK m.8/2 istisna) | Yaygın (2006 sonrası kararların yüzde 85’i) |
| İngiltere’de tahkim | Uygulanmaz | AA 1996 m.49: basit veya bileşik |
| Kur | TBK m.99/3: aynen veya vade ya da ödeme günü rayici | Karar para birimi ve ödeme günü kuru |
Yatırım Tahkiminde Değerleme: İndirgenmiş Nakit Akışı, Piyasa ve Maliyet Yöntemleri
Devlete karşı yatırım anlaşmasına dayanan bir uyuşmazlıkta zarar çoğu zaman bir işletmenin veya sözleşme hakkının değeri olarak hesaplanır. PwC’nin Şubat 2026 tarihli çalışması yöntemleri gelir yaklaşımı (en yaygın biçimiyle indirgenmiş nakit akışı), varlık yaklaşımı, piyasa yaklaşımı, batık maliyetleri esas alan maliyet yaklaşımı ve sözleşmede öngörülen hesap gibi diğer yöntemler olarak sınıflandırır. İndirgenmiş nakit akışı, gelecekteki nakit akışlarının bugünkü değerine dayanır; bu nedenle işletmenin kârlılık geçmişi ve gelecek nakit akışlarının makul bir kesinlikle öngörülebilmesi gerekir. Kârlılık geçmişi olmayan, yeni başlamış projelerde hakemler bu yöntemi spekülatif bulup yatırılan tutara dayanan maliyet yaklaşımına yönelebilir.
Değerleme tarihi de sonucu değiştirir. Devletin müdahalesinden hemen önceki tarihe göre yapılan değerleme (ex ante) yalnızca o güne kadar bilinen bilgileri kullanır; karar tarihine yakın değerleme (ex post) sonradan gerçekleşen fiyat ve piyasa gelişmelerini de hesaba katar. Hangi tarihin esas alınacağı, ihlalin niteliğine ve uygulanacak hukuka göre tartışılır. Türk müteahhitlerin yatırım anlaşmalarına dayanan talepleri için yatırım tahkimi ve ICSID rehberimize bakılabilir.
Yatırım tahkiminde değerleme yöntemleri
| Yaklaşım | İçerik | Uygun olduğu durum | Risk |
|---|---|---|---|
| Gelir (indirgenmiş nakit akışı) | Gelecek nakit akışlarının bugünkü değeri | Kârlılık geçmişi olan işletme | Varsayımlara duyarlılık; spekülasyon itirazı |
| Piyasa | Benzer işlem veya şirket çarpanları | Karşılaştırılabilir işlem varsa | Karşılaştırılabilirlik |
| Varlık | Varlıkların piyasa veya defter değeri | Varlık yoğun işletmeler | Gelecek kazancı yansıtmaz |
| Maliyet (batık maliyet) | Yatırılan tutar | Yeni başlamış projeler | Kâr kaybını kapsamaz |
Uzman Raporu: Taraf Uzmanı, Hakem Heyetinin Uzmanı ve IBA Kuralları m.5-6
Uluslararası tahkimde zarar çoğunlukla taraflarca görevlendirilen uzmanlar aracılığıyla ispat edilir. Tahkimde sıkça uygulanan 2020 tarihli IBA Delil Kurallarının 5. maddesine göre taraf uzmanının raporunda kimlik ve geçmiş bilgisi, taraflarla, vekilleriyle ve hakem heyetiyle önceki ve mevcut ilişkileri, aldığı talimatlar, taraflardan, vekillerinden ve hakem heyetinden bağımsız olduğuna dair beyan, dayandığı vakıalar, kullandığı yöntem, delil ve bilgiler ile gerçek kanaatini yansıttığına ilişkin beyan bulunmalıdır. Hakem heyeti taraf uzmanlarının bir araya gelip görüş birliği ve ayrılığı olan konuları belirlemesini isteyebilir; uzmanların duruşmada birlikte dinlenmesi de (witness conferencing) m.8.3 uyarınca mümkündür. Duruşmaya çağrılan uzman geçerli bir sebep olmadan gelmezse raporu dikkate alınmaz.
Hakem heyeti kendisi de uzman atayabilir. IBA Kuralları m.6’ya göre heyetin atadığı uzman, görevi kabul etmeden önce niteliklerini ve taraflardan bağımsızlığını bildirir; taraflar rapora yazılı görüşle veya kendi uzman raporlarıyla cevap verebilir ve uzmanı sorgulayabilir. ICC Tahkim Kuralları m.25 de hakem heyetine taraf uzmanlarını dinleme ve tarafları dinledikten sonra uzman atama yetkisi verir. Türkiye’de tahkim yeri olan uluslararası tahkimlerde MTK m.12/A, hakem heyetinin bilirkişi atayabileceğini, aksi kararlaştırılmadıkça bilirkişinin duruşmaya katılacağını ve tarafların bu duruşmada soru sorup kendi seçtikleri özel bilirkişileri dinletebileceklerini düzenler.
Tahkimde uzman delili: başlıca kurallar
| Konu | Dayanak | Kural |
|---|---|---|
| Taraf uzmanı raporunun içeriği | IBA 2020 m.5.2 | Kimlik, ilişkiler, talimatlar, bağımsızlık beyanı, vakıalar, yöntem, kanaat beyanı |
| Uzmanların görüşmesi | IBA 2020 m.5.4 | Görüş birliği ve ayrılığı olan konuların belirlenmesi |
| Birlikte dinleme | IBA 2020 m.8.3 | Uzmanların aynı anda ve karşılıklı sorgulanması |
| Duruşmaya gelmeyen uzman | IBA 2020 m.5.5 | Geçerli sebep yoksa rapor dikkate alınmaz |
| Heyetin atadığı uzman | IBA 2020 m.6; ICC 2021 m.25 | Bağımsızlık beyanı; tarafların cevap ve sorgu hakkı |
| Türkiye’de uluslararası tahkim | MTK m.12/A | Bilirkişi duruşması; tarafların özel bilirkişi dinletme hakkı |
İyi Bir Zarar (Quantum) Raporu Nasıl Olmalı? Hakemlerin Eleştirdiği Hatalar
Hakem heyetleri, uzman raporlarını en çok tutarlılık ve şeffaflık yönünden eleştirir. Davacının uzmanı her belirsizlikte en yüksek rakamı, davalının uzmanı en düşük rakamı seçtiğinde heyet iki raporu da ihtiyatla karşılar ve kendi hesabını yapmaya yönelir. QMUL ve PwC çalışmasının gösterdiği yüzde 53 ortalaması bu eğilimin sonucudur. İyi bir rapor, hukuki varsayımları vekilden alır ve bunu açıkça yazar; teknik varsayımlarını ise gerekçelendirir ve farklı varsayımlarda sonucun nasıl değiştiğini gösterir.
Rapor, şirketin denetlenmiş mali tablolarıyla ve proje maliyet kayıtlarıyla mutabakat içinde olmalıdır. Hesap modeli karşı tarafa ve heyete açık, çalışır biçimde verilmelidir. Uzmanın, kendisine iletilen talimatlar dışında bir sonuca varması hâlinde bunu gizlememesi, raporun güvenilirliğini artırır. Uzmanın bağımsızlığı, ilk görüşmeden itibaren yazışmaların ve ödeme düzeninin nasıl kurulduğuna da bağlıdır.
Uzman raporu kontrol listesi
| Kontrol | Neden önemli? |
|---|---|
| Hukuki varsayımlar açıkça vekilden alınmış mı? | Uzman hukuki nitelendirme yapmaz; heyet varsayımı değiştirirse hesap yeniden yapılabilir |
| Her kalem kayıtla eşleştirilmiş mi? | Kayıtsız kalem küresel talep olarak görülür |
| Çifte istem var mı? | Uzama ve verimlilik kaybı aynı saatleri kapsayabilir |
| Yüklenici kaynaklı olaylar ayıklanmış mı? | Küresel talebin tamamen reddi riski |
| Duyarlılık analizi var mı? | Heyete alternatif sonuçlar sunar |
| Mali tablolarla mutabakat yapılmış mı? | Kâr marjı ve genel gider iddialarının güvenilirliği |
| Model çalışır hâlde paylaşılmış mı? | Şeffaflık ve karşı uzmanla görüşmenin verimi |
| Faiz ve kur ayrı gösterilmiş mi? | Uygulanacak hukuka göre farklı sonuç |
Türk Mahkemesinde Zarar: Bilirkişi, Uzman Görüşü ve Kısmi Dava (HMK m.109/4)
Yurt dışı projeden doğan uyuşmazlıkların bir kısmı Türk mahkemelerinde görülür: Türk alt yüklenici ile Türk ana yüklenici arasındaki davalar, ortak girişim ortakları arasındaki rücu davaları ve Türk hukukuna tabi diğer sözleşmeler gibi. Bu davalarda zarar, mahkemenin görevlendirdiği bilirkişi aracılığıyla hesaplanır. HMK m.266’ya göre çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren hâllerde bilirkişiye başvurulur; hâkimin hukuki bilgisiyle çözülebilecek konularda başvurulamaz. Bilirkişi raporunda ve sözlü açıklamalarında uzmanlığı dışındaki konularda açıklama yapamaz ve hukuki nitelendirmede bulunamaz (HMK m.279/4; Bilirkişilik Kanunu m.3/2). Aynı konuda bir kez rapor alınması esastır; eksiklik veya belirsizlik için ek rapor istenebilir (Bilirkişilik Kanunu m.3/7).
Taraflar raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksikliklerin tamamlanmasını, belirsizliklerin açıklanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir; itirazın özel veya teknik bir çalışma gerektirmesi hâlinde bu süre içinde başvurana bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir (HMK m.281/1). Hâkim raporu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir (m.282). Taraflar kendi uzmanlarından bilimsel mütalaa alabilir; hâkim uzmanın duruşmada dinlenmesine karar verebilir ve uzman geçerli özrü olmadan gelmezse raporu değerlendirilmez (m.293).
Dava türü de değişti. Belirsiz alacak davasını düzenleyen HMK m.107, 7589 sayılı Kanunla 31 Temmuz 2026’dan itibaren yürürlükten kaldırılmıştır; bu tarihten önce açılmış davalarda eski hüküm uygulanmaya devam eder. Yeni davalarda zarar kısmi dava olarak açılır ve talep, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sonuna kadar bir defaya mahsus artırılabilir; zamanaşımı artırılan kısım için de dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır (HMK m.109/4). Uygulama için talep artırım dilekçesi rehberimize bakılabilir.
Türk mahkemesinde zarar ispatı
| Konu | Hüküm | Kural |
|---|---|---|
| Bilirkişiye başvuru | HMK m.266 | Özel veya teknik bilgi gerektiren hâller |
| Hukuki nitelendirme yasağı | HMK m.279/4; BK m.3/2 | Bilirkişi hukuki değerlendirme yapamaz |
| Görevin kapsamı | Bilirkişilik K. m.3/6 | Sorun ve inceleme sınırları açıkça gösterilmeli |
| Rapora itiraz | HMK m.281/1 | Tebliğden itibaren iki hafta; bir defaya mahsus iki haftalık ek süre |
| Raporun değerlendirilmesi | HMK m.282 | Hâkim serbestçe değerlendirir |
| Uzman görüşü | HMK m.293 | Mütalaa sunulabilir; uzman dinlenebilir |
| Dava türü | HMK m.107 (mülga), m.109/4 | Kısmi dava ve bir defaya mahsus talep artırımı |
Hakem Kararındaki Zarar Hesabına İtiraz: İptal ve Tenfiz Aşamasında Sınırlar
Zararın yanlış hesaplandığı düşüncesi, tek başına hakem kararının iptali veya tenfizin reddi sebebi değildir. İptal ve tenfiz yargılamasında esas yeniden incelenmez; mahkeme hakemin delilleri değerlendirmesini kendi değerlendirmesiyle değiştirmez. Bu nedenle zarar tartışması tahkimde kazanılmalı veya kaybedilmelidir. Türkiye’de tahkim yeri olan uluslararası tahkimlerde iptal sebepleri MTK m.15’te, iç tahkimde HMK m.439/2’de sınırlı olarak sayılmıştır.
Bununla birlikte bazı zarar hataları usul sebebine dönüşebilir. Hakem heyeti talep edilenden fazlasına hükmetmişse yetkinin aşılması gündeme gelir (MTK m.15/A-1-e; HMK m.439/2-d). Heyet, taraflardan hiçbirinin ileri sürmediği ve tartışma imkânı tanımadığı bir hesap yöntemini kendiliğinden uygulamışsa tarafların eşitliği ve hukuki dinlenilme hakkı tartışılabilir (MTK m.15/A-1-g; HMK m.439/2-f). ICSID kararlarında ise gerekçesizlik bir iptal sebebidir (ICSID m.52/1-e); hiçbir açıklama yapılmadan belirlenen bir tazminat tutarı bu yönden eleştiriye açıktır. Uluslararası tahkimde iptal davası kararın bildiriminden itibaren otuz gün içinde açılır ve kendiliğinden icrayı durdurur (MTK m.15/A). İptal davasına ilişkin örnek için hakem kararının iptali dava dilekçesi örneğimize bakılabilir.
Zarar hesabına ilişkin kusurlar ve denetim imkânı
| Kusur | Denetlenebilir mi? | Dayanak |
|---|---|---|
| Hesap yöntemi tartışmalı | Hayır; esas incelemesi yapılmaz | MTK m.15; HMK m.439 |
| Talepten fazlasına hükmedilmesi | Evet; yetki aşımı | MTK m.15/A-1-e; HMK m.439/2-d |
| Tartışılmamış yöntemle sürpriz karar | Duruma göre; eşitlik ve dinlenilme hakkı | MTK m.15/A-1-g; HMK m.439/2-f |
| ICSID kararında gerekçesiz tutar | Evet; iptal sebebi | ICSID m.52/1-e |
| Kamu düzenine aykırı faiz | İstisnai hâllerde | MTK m.15/A-2-b; NYS m.V/2-b |
Kayıtlar, Belgeler ve Adım Adım Yol Haritası
Zararın asıl delili, olay anında tutulan kayıtlardır. FIDIC 2017 m.20.2.3, talebi desteklemek için gerekli çağdaş kayıtların tutulmasını öngörür; SCL Protokolü de kayıtları ilk temel ilke olarak ele alır ve kayıt tutmamanın küresel talebi haklı kılmayacağını belirtir. Verimlilik kaybı için günlük üretim miktarı ve harcanan adam-saat, aynı faaliyet ve alan bazında, olaydan bağımsız bir kodlamayla tutulmalıdır. Bildirim ve kayıt yükümlülükleri için FIDIC hak talebi rehberimize bakılabilir.
Zarar dosyasında bulunması gereken belgeler
| Belge | Neden gerekli? |
|---|---|
| Teklif dosyası, birim fiyat ve adam-saat analizleri | Kâr marjı ve planlanan verim |
| Günlük şantiye defteri, puantaj ve makine çalışma kayıtları | Ölçülmüş mil ve kazanılmış değer analizi |
| Saha teslim tutanakları, revizyon ve onay kayıtları | Olay ile verim kaybı arasındaki illiyet |
| İş programları ve güncellemeleri | Gecikme ve aksama analizinin temeli |
| Maliyet kodlu muhasebe kayıtları ve denetlenmiş mali tablolar | Gerçek maliyet ve genel gider |
| Kredi sözleşmeleri, banka dökümleri ve kur belgeleri | Finansman maliyeti ve kur kaybı |
| Hak talebi bildirimleri ve yazışmalar | Süre ve usul şartlarının yerine getirildiği |
- Olay anında ayrı maliyet ve faaliyet kodu açın; etkilenen ve etkilenmeyen alanları ayrı izleyin.
- Sözleşmedeki bildirim süresi içinde olayı yazılı olarak bildirin ve kayıtların tutulduğunu belirtin.
- Zarar kalemlerini ayrı ayrı tanımlayın; her kalem için dayanak, yöntem ve kayıt listesi hazırlayın.
- Sözleşmedeki sorumluluk sınırlarını ve kâr kaybı istisnasını uygulanacak hukukla birlikte değerlendirin.
- Bağımsız bir zarar uzmanını erken görevlendirin; hukuki varsayımları yazılı olarak verin.
- Verimlilik kaybında önce projeye özgü bir yöntem kurun; maliyet temelli hesabı yalnızca kontrol için kullanın.
- Faiz ve finansman maliyetini, uygulanacak hukuka ve sözleşmeye göre ayrı hesaplayın.
- Karşı tarafın muhtemel itirazlarına göre duyarlılık analizi yaptırın.
- Türk mahkemesinde dava açılacaksa kısmi dava olarak açın ve artırım için tahkikatın sonunu bekleyin.
Ana Yükleniciye Türkçe İhtarname ve Mühendise İngilizce Ayrıntılı Talep Örnekleri
Aşağıdaki Türkçe ihtarname, yurt dışı projede alt yüklenici olarak çalışan bir Türk şirketinin, ana yükleniciye verimlilik kaybını bildirmesi, kayıtları istemesi ve ölçülmüş mil analizi için ortak ölçüme davet etmesi amacıyla hazırlanmıştır. İngilizce metin ise FIDIC 2017 sözleşmesinde ana yüklenicinin mühendise sunacağı ayrıntılı talebin zarar bölümünü örnekler; rakamlar yukarıdaki varsayımsal hesapla aynıdır.
Türkçe ihtarname (ana yükleniciye)
İHTARNAME
KEŞİDE EDEN: [Alt yüklenici] İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş., [adres], Ankara
VEKİLİ: Av. [ad soyad], [adres]
MUHATAP: [Ana yüklenici] İnşaat A.Ş., [adres]
KONU: Verimlilik kaybı ve zarar bildirimi, kayıtların verilmesi ve ortak ölçüm talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Müvekkil şirket ile şirketiniz arasında [tarih] tarihinde imzalanan alt yüklenici sözleşmesiyle, [ülke]’deki [proje adı] projesinin kalıp ve betonarme işleri müvekkile verilmiştir. Sözleşmenin [madde] maddesine göre çalışma alanlarının iş programına uygun olarak teslimi ve uygulama projelerinin zamanında onaylanması şirketinizin yükümlülüğündedir; sözleşmeye Türk hukuku uygulanır.
2. [Tarih]’ten bu yana çalışma alanları parça parça ve programdan farklı sırayla teslim edilmiş, [sayı] adet proje revizyonu yapılmış ve onaylar ortalama [sayı] gün gecikmiştir. Bu nedenle ekipler sürekli yer değiştirmek zorunda kalmış; müvekkilin kalıp işlerindeki verimi, etkilenmeyen Mart-Mayıs döneminde metrekare başına ortalama 0,80 adam-saat iken Haziran ayından itibaren 1,10 adam-saate düşmüştür.
3. Bu durum sözleşmeden doğan yükümlülüklerin gereği gibi ifa edilmemesidir. TBK m.112 uyarınca şirketiniz, kendisine hiçbir kusur yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe müvekkilin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.
İHTAR VE TALEPLER
4. Müvekkilin verimlilik kaybı ve bundan doğan ek maliyeti olaylar sürdükçe aylık olarak bildirilecektir. Bugüne kadar yapılan ön hesaba göre zarar [tutar] ABD dolarıdır; nihai miktar olayların etkisi sona erdiğinde ayrıntılı olarak bildirilecektir.
5. Ana sözleşme uyarınca işverene karşı hak talebi bildirim süreleri işlediğinden, bu ihtarnamenin ve müvekkilin aylık bildirimlerinin işverene ve mühendise süresi içinde iletilmesini ve iletim belgelerinin bir örneğinin tarafımıza verilmesini talep ederiz.
6. Saha teslim tutanaklarının, revizyon ve onay kayıtlarının ve şantiye toplantı tutanaklarının birer örneğinin 15 gün içinde müvekkile verilmesini; etkilenen ve etkilenmeyen alanlardaki üretim ve adam-saat verilerinin taraf temsilcilerince birlikte tespit edilmesi için [tarih] tarihinde şantiyede yapılacak ortak ölçüme temsilci gönderilmesini talep ederiz.
7. Hakedişlerin sözleşmedeki süreden sonra ödenmesi nedeniyle müvekkilin kullandığı kredilerin faiz yükü, temerrüt faizini aşan zarar olarak ayrıca istenecektir (TBK m.122). Yabancı para alacaklar bakımından 3095 sayılı Kanunun 4/a maddesi uyarınca faiz talep hakkımız saklıdır.
8. Müvekkil işi durdurmamış, zararı azaltmak için ekip planlamasını değiştirmiş ve bu önlemleri kayıt altına almıştır. Sözleşmeden ve kanundan doğan bütün hakları saklıdır.
[Tarih]
Keşide eden vekili
Av. [ad soyad]
İngilizce ayrıntılı talep (mühendise)
FULLY DETAILED CLAIM No. [number]
To: The Engineer, [name], [Project]
Subject: Loss of productivity and financing charges – interim Fully Detailed Claim under Sub-Clauses 20.2.4 and 20.2.6
1. INTRODUCTION
1. This Fully Detailed Claim is submitted under Sub-Clause 20.2.4 of the Conditions of Contract following our Notice of Claim No. [number] dated [date]. It concerns the loss of productivity suffered in the formwork and reinforced concrete works as a result of the piecemeal handover of work areas, design revisions and delayed approvals, together with the financing charges due on late payments.
2. CONTRACTUAL AND LEGAL BASIS
2. The Contractor relies on Sub-Clauses 1.9, 2.1, 13.3 and 14.8 of the Conditions of Contract and on Article [number] of the governing law, which entitles the Contractor to compensation for the loss caused by the Employer’s failure to perform its obligations.
3. CONTEMPORARY RECORDS
3. The claim is supported by daily site diaries, labour allocation sheets, production quantities by area and activity, the access and approval registers and the minutes of site meetings, all of which are listed in Appendix A and have been made available to the Engineer.
4. QUANTUM
4. Loss of productivity has been calculated using the measured mile method described in paragraph 18.16(a) of the SCL Delay and Disruption Protocol. The unimpacted period of March to May [year] shows an average productivity of 0.80 man-hours per square metre. In the impacted period from June to October [year], 40,000 square metres were completed with 44,000 man-hours, against 32,000 man-hours at the unimpacted rate. The resulting 12,000 lost man-hours, priced at the average labour cost of USD 18 per hour, amount to USD 216,000.
5. Delays caused by equipment breakdowns and by weather have been identified from the site diaries and excluded. The man-hours in this claim are not included in the prolongation claim submitted under Claim No. [number].
6. Financing charges under Sub-Clause 14.8 are claimed on the late payment of Interim Payment Certificates Nos. [numbers], compounded monthly at the contractual rate, as set out in Appendix B, and will continue to accrue until payment.
5. CONTINUING EFFECT AND REQUEST
7. As the events have a continuing effect, this submission is an interim Fully Detailed Claim under Sub-Clause 20.2.6, and further interim claims will be submitted monthly. The Engineer is requested to proceed under Sub-Clause 3.7 to agree or determine the Contractor’s entitlement and to include the agreed or determined amount in the next Interim Payment Certificate.
[Date]
For and on behalf of the Contractor
Bilirkişi Raporuna İtiraz Dilekçesi Örneği (Verimlilik ve Kâr Kaybı)
Aşağıdaki örnek, yurt dışı projede alt yüklenici olan bir Türk şirketinin, Türk ana yükleniciye karşı Ankara’da açtığı kısmi davada, tek bir mali müşavirden alınan ve verimlilik kaybını hiç hesaplamayan bilirkişi raporuna HMK m.281 uyarınca iki haftalık süre içinde itiraz ettiği bir dosya için hazırlanmıştır. Alt yüklenici sözleşmesinde tahkim şartı varsa uyuşmazlık tahkimde görülür ve itiraz, hakem heyetine sunulacak yazılı beyan ve taraf uzmanı raporuyla yapılır.
ANKARA ([sayı]). ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ’NE
DOSYA NO: [esas] E.
DAVACI: [Alt yüklenici] İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş., [adres], Ankara
VEKİLİ: Av. [ad soyad], [adres]
DAVALI: [Ana yüklenici] İnşaat A.Ş., [adres]
KONU: [Tarih] tarihinde tebliğ edilen bilirkişi raporuna itirazlarımız ile yeni bilirkişi kurulundan rapor alınması ve uzmanın dinlenmesi talebimizin sunulmasıdır.
AÇIKLAMALAR
1. Dava, müvekkilin [ülke]’deki [proje adı] projesinde davalının alt yüklenicisi olarak yaptığı kalıp ve betonarme işlerinde, davalının çalışma alanlarını parça parça teslim etmesi, proje revizyonları ve geç onaylar nedeniyle uğradığı verimlilik kaybı ile davalının sözleşme kapsamındaki [blok] işlerini haklı bir sebep olmadan geri alıp başka bir firmaya vermesinden doğan kâr kaybı ve hakediş gecikmelerinden doğan finansman zararının tazmini istemiyle kısmi dava olarak açılmıştır; talebimiz HMK m.109/4 uyarınca artırılacaktır.
2. Mahkemenizce görevlendirilen mali müşavir bilirkişinin [tarih] tarihinde tebliğ edilen raporunda verimlilik kaybı talebinin tamamı soyut ve küresel bulunarak hesaplanmamış, kâr kaybı yüzde 5 oranı uygulanarak [tutar] olarak belirlenmiş, finansman zararı ise hiç incelenmemiştir. Rapor eksik ve hatalı olduğu gibi bilirkişinin uzmanlık alanını aşan değerlendirmeler de içermektedir. İtirazlarımızı süresi içinde sunuyoruz.
A. HMK m.266 ve Bilirkişilik Kanunu m.3/6: Uyuşmazlık inşaat mühendisliği ve iş programı uzmanlığı gerektirmektedir
3. Verimlilik kaybının tespiti, günlük üretim kayıtlarının, iş programının, saha teslim tutanaklarının ve revizyon kayıtlarının teknik olarak incelenmesini gerektirir. Bu inceleme yalnızca bir mali müşavir tarafından yapılamaz. Nitekim raporda üretim kayıtlarının hiçbirine atıf yapılmamıştır. İnşaat mühendisi ve iş programı ile maliyet analizi konusunda uzman bir bilirkişinin bulunduğu yeni bir kuruldan rapor alınması zorunludur.
B. HMK m.279/4 ve Bilirkişilik Kanunu m.3/2: Bilirkişi hukuki nitelendirme yapmıştır
4. Raporda yer alan “talep küresel talep niteliğinde olduğundan ispatlanamamıştır” ve “kâr kaybı sözleşmeye göre istenemez” yönündeki değerlendirmeler, hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirmelerdir ve bilirkişinin görev alanı dışındadır. Kaldı ki talebimiz küresel değildir: verimlilik kaybı alan ve faaliyet bazında ölçülmüş mil yöntemiyle hesaplanmış, makine arızası ve hava koşullarından kaynaklanan kayıplar ayrıca belirlenip hesaptan çıkarılmıştır.
C. TBK m.112, m.114/2 ve m.50/2: Somut olarak hesaplanan zarar incelenmeden reddedilemez; tam ispat edilemeyen kısım hakkaniyetle belirlenmelidir
5. Dosyaya sunulan günlük üretim kayıtları ve puantajlar, etkilenmeyen Mart-Mayıs döneminde metrekare başına ortalama 0,80 adam-saat, etkilenen Haziran-Ekim döneminde ise 1,10 adam-saat verim elde edildiğini göstermektedir. Bilirkişi bu kayıtları incelememiştir. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi 26.03.2025 tarihli, E.2024/762, K.2025/1271 sayılı kararında, zararın önce somut, bu mümkün olmazsa soyut yöntemle hesaplanması gerektiğini ve zarar kalemlerini somut olarak açıklayan yüklenicinin talebinin eksik incelemeyle reddedilemeyeceğini kabul etmiştir. Zararın bir kısmının tam olarak ispat edilemediği kanaatine varılsa bile TBK m.50/2 uyarınca bu kısım olayların olağan akışına göre hakkaniyetle belirlenmelidir.
Ç. TBK m.112 ve m.115/1: Kâr kaybı geri alınan işin bedelinden tasarruf edilen giderler düşülerek hesaplanmalıdır
6. Bilirkişinin uyguladığı yüzde 5 oranı, FIDIC koşullarında belirli olaylar için öngörülen “masraf artı kâr” ödemesinin varsayılan oranıdır; haksız olarak geri alınan işin kârını göstermez. Doğru hesap, geri alınan işin sözleşme bedelinden müvekkilin bu işi tamamlamak için katlanacağı ancak geri alma nedeniyle tasarruf ettiği giderlerin düşülmesiyle yapılır. Teklif analizimiz ve denetlenmiş mali tablolarımız müvekkilin projedeki gerçekleşen kâr marjının yüzde [oran] olduğunu göstermektedir. Alt yüklenici sözleşmesi kâr kaybını hariç tutan bir hüküm içermemektedir; böyle bir hüküm bulunsaydı dahi işin bilerek ve haksız olarak geri alınması ağır kusur niteliğinde olduğundan, ağır kusurdan sorumsuzluk anlaşması TBK m.115/1 uyarınca hükümsüz olurdu.
D. TBK m.122: Temerrüt faizini aşan finansman zararı incelenmemiştir
7. Hakedişlerin sözleşmedeki süreden ortalama [sayı] gün sonra ödenmesi nedeniyle müvekkil kredi kullanmak zorunda kalmış, kredi sözleşmeleri ve banka dökümleri dosyaya sunulmuştur. TBK m.122 uyarınca davalı kusursuzluğunu ispat etmedikçe temerrüt faizini aşan bu zararı gidermekle yükümlüdür. Rapor bu talebi hiç değerlendirmemiştir.
E. HMK m.293: Sunulan uzman görüşü raporda tartışılmamıştır
8. Müvekkil [tarih] tarihinde [uzman adı] tarafından hazırlanan bilimsel mütalaayı dosyaya sunmuştur. Bilirkişi bu mütalaada kullanılan yöntemi ve verileri tartışmamıştır. Uzmanın HMK m.293/2 uyarınca duruşmada dinlenmesini talep ediyoruz.
F. HMK m.281/2 ve TBK m.50/2: Kabul anlamına gelmemek kaydıyla, referans dönem tartışmalı görülürse en az etkilenen dönem esas alınarak asgari kayıp hesaplanmalıdır
9. Kabul anlamına gelmemek kaydıyla, Mahkemeniz Mart-Mayıs döneminin tamamen etkilenmemiş sayılamayacağı kanaatine varırsa, talebin reddi yerine en az etkilenen dönemin referans alınarak asgari verimlilik kaybının hesaplanması gerekir. Bu yaklaşım, uluslararası uygulamada da kabul gören bir yöntemdir ve davalı lehine ihtiyatlı bir sonuç verir.
SONUÇ VE İSTEM
10. Açıklanan nedenlerle, [tarih] tarihli bilirkişi raporunun hükme esas alınmamasına; HMK m.281 uyarınca inşaat mühendisi, iş programı ve maliyet analizi uzmanı ile mali müşavirden oluşan yeni bir bilirkişi kurulundan, ekte sunduğumuz soruları da kapsayacak şekilde rapor alınmasına; HMK m.293/2 uyarınca uzmanımızın duruşmada dinlenmesine; kabul anlamına gelmemek kaydıyla, aksi kanaat hâlinde mevcut bilirkişiden yukarıda belirtilen eksiklikler yönünden ek rapor alınmasına karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederiz.
[Tarih]
Davacı vekili
Av. [ad soyad]
EKLER: Yeni kurula yöneltilmesi istenen sorular; uzman mütalaası; üretim kayıtları özeti; kredi sözleşmeleri ve banka dökümleri.
Sık Yapılan Hatalar
- Zarar hesabını sorumluluk tartışması bittikten sonraya bırakmak. Yöntem ve kayıt ihtiyacı en baştan belirlenmezse, olaylar sırasında gerekli veriler toplanmaz ve talep küresel talebe dönüşür.
- Verimlilik kaybını yalnızca toplam maliyet farkıyla istemek. SCL Protokolü maliyet temelli yöntemleri en zayıf yöntem sayar; projeye özgü bir yöntem uygulanabiliyorsa maliyet hesabı ikna edici bulunmaz.
- Ölçülmüş milde öğrenme eğrisi dönemini referans almak veya farklı nitelikteki işleri karşılaştırmak. Karşı uzmanın ilk saldıracağı nokta budur.
- Aynı adam-saatleri hem uzama maliyetinde hem verimlilik kaybında istemek. Çifte istem bir kez tespit edildiğinde bütün talebin güvenilirliği zedelenir.
- Kâr kaybını teklif marjıyla istemek, ama tasarruf edilen giderleri düşmemek. Yapılmayan işin kârı, kalan bedelden tamamlama giderlerinin düşülmesiyle hesaplanır.
- FIDIC m.1.15’teki kâr kaybı istisnasını görmezden gelmek. Talep, istisnanın kapsamı ve uygulanacak hukukun ağır kusur kuralları birlikte değerlendirilerek kurulmalıdır.
- Türk hukukuna tabi bir talepte bileşik faiz istemek. Kanuni faiz ve temerrüt faizinde mürekkep faiz yürütülemez (3095 s.K. m.3); bileşik faiz yalnızca TTK m.8/2’deki hâllerde mümkündür.
- 31 Temmuz 2026’dan sonra belirsiz alacak davası açmak. HMK m.107 yürürlükten kaldırılmıştır; dava kısmi dava olarak açılır ve talep HMK m.109/4 uyarınca bir defaya mahsus artırılır.
- Bilirkişi raporuna iki haftalık süre içinde ayrıntılı itiraz etmemek. Teknik çalışma gerekiyorsa bu süre içinde ek süre istenmelidir (HMK m.281/1).
Hukukçular Evi Zarar Hesabı Uyuşmazlıklarında Ne Yapar?
Olay sırasında başvurulduğunda zarar kalemlerini, gereken kayıtları ve hesap yöntemini birlikte belirliyor, sözleşmedeki sorumluluk sınırlarını ve kâr kaybı istisnasını uygulanacak hukukla birlikte değerlendiriyoruz. Hak talebi bildirimlerini, ayrıntılı talepleri ve ana yükleniciye veya işverene gönderilecek ihtarnameleri hazırlıyor; zarar uzmanının seçiminde ve uzmana verilecek hukuki varsayımların yazılmasında müvekkile destek oluyoruz.
Tahkimde talep ve cevap dilekçelerinin zarar bölümlerini uzmanla birlikte kuruyor, karşı tarafın uzman raporunu yöntem, veri ve çifte istem yönünden inceliyor ve uzmanların birlikte dinlendiği oturumlara hazırlanıyoruz. Türk mahkemelerinde kısmi davaları açıyor, bilirkişi raporlarına itiraz ediyor, uzman mütalaası alıyor ve talep artırımını zamanında yapıyoruz.
Projenizde verimlilik kaybı, kâr kaybı veya finansman zararı varsa, sözleşmenizi ve elinizdeki kayıtların listesini 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Tahkim Finansmanı ve Masrafların Güvencesi: Masraf Avansı, Bildirim ve Masraf Teminatı
- Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi
- Uzama Maliyeti ve Merkez Genel Gideri
- FIDIC Süre Uzatımı ve Ek Ödeme Hak Talebi
- FIDIC Özel Koşullar Kontrol Listesi
- Yurt Dışı İşveren Hakediş Ödemiyor
- Yurt Dışı Gecikme Cezası
- Yurt Dışı İş Artışı ve Değişiklik Emri
- FIDIC Uyuşmazlık Kurulu ve ICC Tahkimi
- Hakem Kararının Yurt Dışında İcrası
- Yabancı Para Borcu Hesaplama Aracı
- Talep Artırım Dilekçesi (HMK m.109/4)
- Kurumsal Tahkim: ICC ve ISTAC
Sıkça Sorulan Sorular
Tahkimde zarar nasıl ispat edilir?
Her zarar kalemi için hak, illiyet ve miktar ayrı ayrı gösterilir. Miktar, olay anında tutulan kayıtlara dayanan ve kabul görmüş bir yöntemle hesaplanır; uluslararası tahkimde bu hesap genellikle bağımsız bir taraf uzmanının raporuyla sunulur ve uzman duruşmada sorgulanır.
Hakemler talep edilen tutarın ne kadarına hükmediyor?
Queen Mary Üniversitesi ve PwC’nin ICC kararlarını inceleyen 2020 çalışmasında hükmedilen tutar, talep başlığı bazında ortalama yüzde 53’tür. Davalıların zarar hesabı ise ortalama talebin yüzde 12’si düzeyinde kalmıştır.
Verimlilik kaybı nedir, uzama maliyetinden farkı ne?
Uzama maliyeti, işin süresinin uzamasından doğan zamana bağlı giderlerdir. Verimlilik kaybı ise süre uzasın veya uzamasın, işverenin sorumlu olduğu olaylar nedeniyle ekiplerin planlanan verimle çalışamamasından doğan ek maliyettir. İki kalem aynı adam-saatleri kapsamamalıdır.
Ölçülmüş mil (measured mile) yöntemi nedir?
Aynı veya benzer işlerde, olaylardan etkilenmeyen dönem veya alandaki verim ile etkilenen dönem veya alandaki verimin karşılaştırılmasıdır. SCL Protokolü’ne göre gerekli kayıtlar varsa verimlilik kaybının hesabında en yaygın kabul gören yöntemdir.
Küresel talep kabul edilir mi?
SCL Protokolü küresel talebi önermez ve yalnızca olayların etkilerini ayırmanın imkânsız olduğu nadir hâllerde iki aşamalı bir yapıyı kabul eder. Zararın önemli bir kısmı işverene yüklenemeyen bir sebepten doğmuşsa ve bu kısım ayrılamıyorsa talep tamamen reddedilebilir.
FIDIC sözleşmesinde kâr kaybı istenebilir mi?
FIDIC 2017 m.1.15 kâr kaybını ve dolaylı zararı kural olarak hariç tutar; sözleşmenin öngördüğü “masraf artı kâr” ödemeleri ve sayılan istisnalar saklıdır. Ağır ihmal, kasıt, dolandırıcılık ve pervasız davranışta sınırlama uygulanmaz; Türk hukuku uygulanıyorsa ağır kusurdan sorumsuzluk anlaşması hükümsüzdür (TBK m.115/1).
FIDIC’te kâr oranı yazılmamışsa ne olur?
2017 baskısında masraf artı kâr hakkı veren olaylarda, Sözleşme Verilerinde oran yazılmamışsa yüzde 5 uygulanır (m.1.1.20). Bu oran, haksız fesih veya işin haksız geri alınması gibi sözleşmeye aykırılıktan doğan kâr kaybının ölçüsü değildir.
Tahkimde bileşik faize hükmedilir mi?
Uygulanacak hukuka bağlıdır. İngiltere’de tahkim yeri olan yargılamada hakem heyeti basit veya bileşik faize hükmedebilir (Arbitration Act 1996 m.49). PwC’nin 2024 çalışmasına göre 2006’dan sonraki kararlarda basit faizin bileşik faize oranı 15’e 85’tir. Türk hukukunda ise mürekkep faiz kural olarak yasaktır.
Türk hukukunda kanuni faiz oranı nasıl belirleniyor?
7589 sayılı Kanunla 2026’da değiştirilen 3095 sayılı Kanun m.1’e göre kanuni faiz, Merkez Bankasının önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont oranının yüzde sekseni üzerinden işler. Ticari işlerde avans faizi daha yüksekse temerrüt faizi bu oran üzerinden istenebilir (m.2/2).
Finansman maliyeti faizden ayrı istenebilir mi?
Aynı dönem için hem faiz hem finansman maliyeti istenemez. Ancak temerrüt faizini aşan bir zarar varsa, örneğin kredi faizi daha yüksekse, bu fark Türk hukukunda TBK m.122 uyarınca istenebilir; borçlu kusursuzluğunu ispat etmek zorundadır.
Bilirkişi raporuna itiraz süresi ne kadar?
Raporun tebliğinden itibaren iki haftadır. İtiraz özel veya teknik bir çalışma gerektiriyorsa bu süre içinde başvurana bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir (HMK m.281/1). Hâkim raporu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.
Belirsiz alacak davası kaldırıldı mı?
Evet. HMK m.107, 7589 sayılı Kanunla 31 Temmuz 2026’dan itibaren yürürlükten kaldırıldı; bu tarihten önce açılan davalarda eski hüküm uygulanmaya devam eder. Yeni davalarda alacak kısmi dava olarak istenir ve talep tahkikatın sonuna kadar bir defaya mahsus artırılabilir (HMK m.109/4).
Kaynakça
- Türk hukuku: 6098 sayılı TBK m.50, 51, 52, 99, 112, 114, 115, 122, 125, 147 ve 484; 3095 sayılı Kanun m.1 (16.07.2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla değişik), 2, 3 ve 4/a; 6102 sayılı TTK m.8; 6100 sayılı HMK m.107 (mülga), 109/4, 266, 279, 281, 282, 293 ve 439; 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu m.3; 4686 sayılı MTK m.12/A ve 15; 7589 sayılı Kanun geçici m.1/10; Yargıtay 6. HD 26.03.2025, E.2024/762, K.2025/1271.
- Sözleşme ve kurallar: FIDIC Conditions of Contract for Construction, 2017 ikinci baskı, m.1.1.19, 1.1.20, 1.15, 3.7, 14.8, 20.2.3, 20.2.4 ve 20.2.6; Society of Construction Law, Delay and Disruption Protocol, 2. baskı (Şubat 2017), Kısım B m.17-18 ve Kısım C m.1; IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration (17.12.2020) m.5, 6 ve 8.3; ICC Tahkim Kuralları (2021) m.25; İngiltere Arbitration Act 1996 m.49; BM Uluslararası Hukuk Komisyonu Devlet Sorumluluğu Taslak Maddeleri (2001) m.31, 36 ve 38; ICSID Sözleşmesi m.52.
- Kararlar: Santos Ltd v Fluor Australia Pty Ltd (Queensland, 2017); Walter Lilly & Company Ltd v Mackay [2012] EWHC 1773 (TCC); Hadley v Baxendale (1854).
- Çalışmalar ve değerlendirmeler: Queen Mary University of London ve PwC, Damages awards in international commercial arbitration: A study of ICC awards (Aralık 2020); PwC, International arbitration damages study: Interest-ing times (Aralık 2024) ve Şubat 2026 çalışması; ICSID Caseload Statistics 2026 (14.08.2026) ve Herbert Smith Freehills Kramer değerlendirmesi (Ağustos 2026); Fenwick Elliott, The SCL Delay and Disruption Protocol: a second edition (2017); Clyde & Co ve Mondaq FIDIC 2017 değerlendirmeleri.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her zarar talebi sözleşmenin özel koşulları, uygulanacak hukuk ve dosyadaki kayıtlar esas alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.
Projenizde verimlilik kaybı, kâr kaybı veya finansman zararı mı var?
Zarar kalemlerinin kurulması, ayrıntılı talep, uzman raporu, tahkimde quantum savunması ve bilirkişi raporuna itiraz için hemen arayın.
İlgili ana rehberler
Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi · Uzama Maliyeti · FIDIC Hak Talebi · Tahkim Rehberi · İletişim


