FIDIC sözleşmesinde müteahhidin gerçek riskini genel koşullar değil, özel koşullar belirler: özel koşullar genel koşullardan önce gelir (2017 baskısı m.1.5) ve uyuşmazlıkların çoğu, ihale aşamasında okunmadan kabul edilen birkaç değişiklikten doğar. İmzadan önce en az şu hükümler kontrol edilmelidir: sorumluluk sınırı ve ağır kusur istisnası (m.1.15), saha verileri ve öngörülemeyen zemin koşulları (m.2.5, 4.10, 4.12), gecikme cezası üst sınırı (m.8.8), ödeme süresi ve finansman gideri (m.14.7, 14.8), fiyat farkı ve mevzuat değişikliği (m.13.6, 13.7), teminatlar (m.4.2, 14.2), 28 günlük hak talebi bildirimi (m.20.2), istisnai olaylar (m.18), askıya alma ve fesih (m.15, 16) ile uyuşmazlık kurulu ve tahkim (m.21). FIDIC’in 2019 tarihli Altın İlkeleri, özel koşulların risk dengesini değiştirmemesini ve sürelerin makul olmasını ister. Sözleşmeye Türk hukuku uygulanıyorsa, işverenin tek başına hazırladığı özel koşullar genel işlem koşulu olarak denetlenebilir (TBK m.20-25); ağır kusurdan sorumsuzluk kaydı kesin hükümsüzdür (TBK m.115) ve tacir müteahhit aşırı cezai şartın indirilmesini isteyemez (TTK m.22).
Bu rehber, yurt dışında FIDIC esaslı bir ihaleye girecek veya sözleşme imzalayacak Türk müteahhitler ile bu sözleşmeleri alt yüklenicilere yansıtan ana yükleniciler için hazırlanmış bir kontrol listesidir. FIDIC Altın İlkelerini, 2022 yeniden baskı değişikliklerini ve on bir başlık altında özel koşullarda en sık karşılaşılan riskli değişiklikleri madde numaralarıyla tablolar hâlinde verir; Türk hukuku uygulanan sözleşmelerde bu hükümlerin geçerlilik denetimini TBK ve TTK maddeleriyle anlatır. Sonunda ihale aşamasında gönderilecek açıklama talebi ve sapma bildirimi örneği (Türkçe ve İngilizce) ile alt yüklenici sözleşmesindeki matbu özel koşulların yazılmamış sayılması ve alacak talebi için dava dilekçesi örneği yer alır. Sözleşme incelemesi için Hukukçular Evi’ne 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Bu yazının dayanakları. FIDIC Conditions of Contract for Construction (Kırmızı Kitap), Plant and Design-Build (Sarı Kitap) ve EPC/Turnkey Projects (Gümüş Kitap), 2017 ikinci baskı ve 2022 yeniden baskı değişiklikleri; FIDIC Golden Principles (2019 birinci baskı); 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.20, 21, 22, 23, 24, 25, 27, 115, 138, 148, 179, 182 ve 478; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A ve 22; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.4; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.24 ve 47.
Yazı 17 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat ve FIDIC’in yayımlanmış metinleri esas alınarak hazırlanmıştır. Madde numaraları aksi belirtilmedikçe 2017 Kırmızı Kitaba aittir; Sarı ve Gümüş Kitapta ve 1999 baskısında numaralar farklı olabilir. Her sözleşme kendi özel koşulları, uygulanacak hukuk ve iş ülkesinin emredici kuralları ile birlikte değerlendirilmelidir.
Yurt dışı müteahhitlik uyuşmazlıklarını incelediğimizde, sorunun kaynağının çoğu zaman FIDIC’in genel koşulları değil, ihale dosyasında “Particular Conditions” başlığı altında yer alan ve teklif süresinin baskısı altında yeterince incelenmeden kabul edilen değişiklikler olduğunu görüyoruz. 28 günlük bildirim süresinin 14 güne indirilmesi, gecikme cezası üst sınırının kaldırılması, finansman giderinin silinmesi veya öngörülemeyen zemin koşulları riskinin müteahhide yüklenmesi; projenin kâr ve zarar dengesini imzadan önce belirler.
Bu rehber, bir ihale dosyasını veya imzaya hazır bir sözleşmeyi incelerken kullanılabilecek bir kontrol listesi olarak tasarlandı. Her başlıkta önce FIDIC’in genel koşullardaki çözümü, ardından özel koşullarda sık görülen değişiklik, bunun müteahhit için riski ve önerilen tutum yer alır. Sözleşmeye Türk hukukunun uygulandığı durumlar ve alt yüklenici sözleşmeleri için ayrıca kanuni denetim imkânları anlatılmıştır.
Özel Koşullar Neden Belirleyicidir?
FIDIC 2017 sözleşmeleri üç katmandan oluşur: genel koşullar, proje bilgilerinin yazıldığı Sözleşme Verileri (özel koşullar A bölümü) ve genel koşulları değiştiren özel hükümler (özel koşullar B bölümü). Belgeler arasında çelişki olduğunda öncelik sırası m.1.5’e göre belirlenir: Sözleşme Anlaşması, Kabul Mektubu, Teklif Mektubu, özel koşulların A ve B bölümleri, genel koşullar, Teknik Şartname ve Çizimler bu sırayı izler. Bu nedenle özel koşullarda yapılan bir değişiklik, genel koşullardaki dengeli hükmün önüne geçer.
FIDIC sözleşmesinin katmanları ve önemi
| Katman | İçeriği | Kontrol noktası |
|---|---|---|
| Sözleşme Verileri (Özel Koşullar A) | Süreler, oranlar, üst sınırlar, para birimleri, uygulanacak hukuk, tahkim yeri | Boş bırakılan alanların genel koşullardaki varsayılan değeri; yüzde ve gün sayıları |
| Özel Hükümler (Özel Koşullar B) | Genel koşulların değiştirilen, silinen veya eklenen hükümleri | Her değişikliğin genel koşullarla karşılaştırmalı okunması |
| Genel koşullar | FIDIC’in yayımladığı standart metin | Hangi baskının (1999, 2017, 2022 yeniden baskı) esas alındığı |
| Teknik Şartname ve İşveren Gereksinimleri | İşin kapsamı, kalite ve performans şartları | Sözleşme hükmü niteliğinde risk aktaran ifadeler |
| Teklif sırasındaki açıklamalar | Açıklama cevapları ve zeyilnameler | Sözleşme belgelerine dahil edilip edilmediği |
Uygulamada en sık karşılaşılan sorun, Teknik Şartname veya İşveren Gereksinimleri içine yerleştirilmiş ve özel koşullarla aynı etkiyi doğuran hükümlerdir. “Müteahhit saha koşullarını incelemiş ve bütün riskleri üstlenmiştir” gibi bir cümle, şartnamede yer alsa bile m.4.12’nin koruyuculuğunu tartışmalı hâle getirebilir. Bu nedenle kontrol yalnızca özel koşullar başlıklı belgeyle sınırlı tutulmamalıdır.
FIDIC Altın İlkeleri: Özel Koşulların Sınırı
FIDIC, Haziran 2019’da yayımladığı Altın İlkeler rehberiyle, bir sözleşmenin “FIDIC sözleşmesi” olarak anılabilmesi için özel koşullarda değiştirilmemesi gereken temel özellikleri belirlemiştir. FIDIC’e göre bu ilkeleri ortadan kaldıran değişiklikler yapılmış bir sözleşmeyi FIDIC sözleşmesi olarak adlandırmak yanıltıcıdır.
FIDIC Altın İlkeleri (2019)
| İlke | İçeriği | Müteahhit için kullanımı |
|---|---|---|
| Altın İlke 1 | Sözleşme katılımcılarının görev, hak, yükümlülük, rol ve sorumlulukları genel olarak genel koşullardaki gibi olmalı ve projenin gereklerine uygun olmalıdır | Mühendisin tarafsızlığını kaldıran değişikliklere itiraz |
| Altın İlke 2 | Özel koşullar açık ve tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılmalıdır | Belirsiz hükümler için açıklama talebi |
| Altın İlke 3 | Özel koşullar genel koşullardaki risk ve kazanç dengesini değiştirmemelidir | Öngörülemeyen zemin riski, finansman gideri ve fiyat farkının silinmesine itiraz |
| Altın İlke 4 | Taraflara yükümlülüklerini yerine getirmeleri için tanınan bütün süreler makul olmalıdır | Bildirim sürelerinin kısaltılmasına itiraz |
| Altın İlke 5 | Uygulanacak hukukla çelişmedikçe, bütün resmî uyuşmazlıklar tahkimden önce geçici olarak bağlayıcı bir karar için uyuşmazlık kuruluna götürülmelidir | Uyuşmazlık kurulunun silinmesine itiraz |
Altın İlkeler bağlayıcı bir hukuk kuralı değildir; işveren bu ilkelere aykırı özel koşullar yazabilir ve müteahhit bunları imzalarsa kural olarak bağlanır. Ancak ihale aşamasında açıklama talebi ve sapma listesinde Altın İlkelere atıf yapmak, özellikle uluslararası finans kuruluşlarının finanse ettiği projelerde değişikliklerin geri alınması için güçlü bir müzakere aracıdır.
2022 Yeniden Baskı: Hangi Hükümler Değişti?
FIDIC, Kasım 2022’de 2017 tarihli Kırmızı, Sarı ve Gümüş Kitaplarda değişiklik yapmış ve bunları “2017 ikinci baskı, 2022 değişiklikleriyle yeniden basım” olarak yayımlamıştır. Yeniden baskı, 2018 ve 2019’da yayımlanan düzeltmeleri de içerir. Sözleşmede hangi metnin esas alındığı belirtilmemişse, aynı madde numarası altında farklı hükümler uygulanabileceği için tereddüt doğar.
2022 yeniden baskıdaki başlıca değişiklikler
| Konu | Değişiklik | Kontrol noktası |
|---|---|---|
| m.3.7 (Gümüş Kitapta m.3.5) | Mühendisin karara bağlayacağı “konular” ile “hak talepleri” ayrılmış; konuların hangi maddelerde olduğu sayılmıştır | Bir talebin m.20.2 bildirimine tabi olup olmadığı |
| “Hak talebi” ve “uyuşmazlık” tanımları | Tanımlar değiştirilmiş; konuların hak talebi olmadığı açıkça belirtilmiştir | Sözleşmede hangi tanımın kullanıldığı |
| m.18.1 İstisnai Olaylar | Olayın gerçekten istisnai olması gerektiği vurgulanmıştır | Savaş, ambargo ve benzeri olayların kapsamı |
| m.10.2 Kısmi geçici kabul | İşverenin kısmi kullanımı nedeniyle doğan hak taleplerinin bağlantısı düzenlenmiştir | Kısmi kullanımda gecikme ve maliyet talebi |
Kontrol Listesi 1: Hukuk, Dil, Bildirimler ve Mühendisin Tarafsızlığı
Sözleşmenin ilk maddeleri teknik görünse de bütün süreleri ve uyuşmazlık stratejisini belirler. Uygulanacak hukuk, hak düşürücü sürelerin ve sorumluluk sınırlarının geçerliliğini; bildirim hükmü ise süresinde yapılan bir bildirimin geçerli sayılıp sayılmayacağını belirler.
Hukuk, dil, bildirim ve Mühendis
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.1.3 Bildirimler | Bildirimler yazılı yapılır ve “Bildirim” olarak tanımlanır | Yalnız belirli bir elektronik platform veya adres geçerli sayılır | Platform kesintisinde alternatif kanal; teslim belgesi |
| m.1.4 Hukuk ve dil | Sözleşme Verilerinde belirtilen hukuk ve dil | İş ülkesi hukuku ve yerel dil; çeviri farkında yerel metin esas | Hukukun emredici kurallarının incelenmesi; dil önceliği |
| m.1.5 Öncelik sırası | Sözleşme belgelerinin sıralaması | Teknik Şartnamenin özel koşullardan önce getirilmesi | Öncelik sırasının korunması |
| m.3.2 ve 3.7 Mühendis | Mühendis, karar verirken taraflar arasında tarafsız davranır ve işveren adına hareket etmiş sayılmaz | Mühendis kararlarının işveren onayına bağlanması | Altın İlke 1’e atıf; onay şartının kaldırılması |
| Gümüş Kitap m.3.5 | Kararı İşveren Temsilcisi verir | İşveren kararının kesin sayılması | Uyuşmazlık kuruluna başvuru hakkının korunması |
Mühendisin kararlarının işverenin önceden onayına bağlandığı sözleşmelerde, m.3.7’deki tarafsız karar mekanizması fiilen işveren kararına dönüşür. Bu durumda müteahhit için uyuşmazlık kuruluna erişim daha da önemli hâle gelir. Uygulanacak hukukun seçimi Türk mahkemesi önünde 5718 sayılı Kanunun 24. maddesine göre değerlendirilir; taraflar sözleşmenin tamamı veya bir kısmı için hukuk seçebilir.
Kontrol Listesi 2: Saha Verileri, Öngörülemeyen Zemin Koşulları ve Tasarım Riski
Zemin ve saha riski, inşaat projelerinde maliyet sapmasının en büyük kaynağıdır. Kırmızı ve Sarı Kitapta deneyimli bir müteahhidin teklif tarihinde öngöremeyeceği fiziksel koşulların riski işverendedir; Gümüş Kitapta ise bu risk kural olarak müteahhide aittir. Özel koşullarda Kırmızı veya Sarı Kitabın bu dengesinin Gümüş Kitaba yaklaştırılması, FIDIC’in Altın İlkeler rehberinde açıkça eleştirilen değişikliklerdendir.
Saha, zemin ve tasarım
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.2.5 Saha verileri | İşveren elindeki saha verilerini müteahhide verir | İşverenin verilerin doğruluğundan sorumlu olmadığı kaydı | Verilerin yorumundan müteahhidin, doğruluğundan işverenin sorumluluğu |
| m.4.10 Verilerin kullanımı | Müteahhit verileri yorumlamaktan sorumludur | Müteahhidin bütün saha koşullarını incelemiş sayılması | Teklif süresine uygun inceleme kapsamı |
| m.4.12 Öngörülemeyen fiziksel koşullar | Süre uzatımı ve maliyet hakkı | Maddenin silinmesi veya hakkın yalnız süreyle sınırlanması | Silinmeye itiraz; fiyat içine risk payı |
| Sarı ve Gümüş Kitap m.4.1 Amaca uygunluk | İş, İşveren Gereksinimlerinde tanımlanan amaçlara uygun olur | Belirsiz veya sonradan genişletilebilir amaç tanımları | Amaçların ölçülebilir performans kriterleriyle yazılması |
| Sarı Kitap m.1.9 ve 5.1 Tasarım | İşveren Gereksinimlerindeki bazı hatalardan işveren sorumludur | İşveren Gereksinimlerindeki bütün hataların müteahhide yüklenmesi | İşverenin verdiği verilerin doğruluğu sorumluluğunun korunması |
Kontrol Listesi 3: Süre, Süre Uzatımı ve Gecikme Cezası
Gecikme cezası, yurt dışı projelerde en sık karşılaşılan kesinti kalemidir. FIDIC 2017’de gecikme cezası, işin tamamlanmasındaki gecikme için işverenin isteyebileceği tek tazminattır; ancak işin tamamlanmasından önce m.15.2 uyarınca fesih hâli ile hile, ağır ihmal, kasıtlı ihlal ve pervasız davranış hâlleri bu sınırlamanın dışındadır (m.8.8).
Süre ve gecikme cezası
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.8.3 İş programı | Program ve revizyonların Mühendise sunulması | Programın onayının sözleşme hükmü gibi bağlayıcı sayılması | Programın süre uzatımı hakkını sınırlamaması |
| m.8.5 Süre uzatımı sebepleri | Değişiklik, olağanüstü iklim, salgın veya resmî işlem kaynaklı kıtlık, işveren gecikmesi | Sebeplerin daraltılması; eşzamanlı gecikmede hakkın kaldırılması | Eşzamanlı gecikme kuralının açıkça yazılması |
| m.8.6 Resmî makam gecikmeleri | Makamların öngörülemeyen gecikmesinde süre uzatımı | Maddenin silinmesi | İzin ve ruhsat sorumluluğunun açık paylaşımı |
| m.8.8 Gecikme cezası | Günlük oran ve azami tutar Sözleşme Verilerinde | Azami tutarın boş bırakılması veya kaldırılması | Sözleşme bedelinin belirli bir yüzdesiyle sınır |
| m.8.8 Tek tazminat kuralı | Gecikme için başka tazminat istenmez | Gecikme cezasına ek olarak genel tazminat hakkı | Tek tazminat kuralının korunması |
Gecikme cezası üst sınırının boş bırakılması, cezanın sınırsız işlemesi anlamına gelebilir. Sözleşmeye Türk hukuku uygulanıyorsa tacir müteahhit aşırı cezai şartın indirilmesini isteyemez (TTK m.22); bu nedenle üst sınır sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Süre uzatımı talepleri için FIDIC’te süre uzatımı ve 28 günlük bildirim rehberimize, gecikme cezasının üst sınırı ve eşzamanlı gecikme için yurt dışı projede gecikme cezası rehberimize bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi 4: Ödeme, Finansman Gideri ve Para Birimi
FIDIC 2017’de Mühendis, hakediş beyanını aldıktan sonra 28 gün içinde ara hakediş belgesini düzenler (m.14.6); işveren ise Mühendisin beyanı ve destekleyici belgeleri almasından itibaren 56 gün içinde ödemeyi yapar (m.14.7). Ödeme gecikirse müteahhit, ayrıca bildirim veya belge düzenlenmesine gerek olmaksızın, aylık bileşik olarak hesaplanan finansman giderine hak kazanır; oran, Sözleşme Verilerinde aksi belirtilmedikçe ödeme para biriminin ülkesindeki merkez bankası iskonto oranının yüzde 3 fazlasıdır (m.14.8).
Ödeme ve para birimi
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.2.4 İşverenin mali düzenlemeleri | Müteahhit, işverenin ödeme gücüne ilişkin makul kanıt isteyebilir | Maddenin silinmesi | Finansman kaynağının ve kredi anlaşmasının teyidi |
| m.14.2 Avans | Avans teminatı karşılığında avans ödemesi ve hakedişlerden kesintiyle geri ödeme | Avans oranının düşürülmesi; kesinti oranının yükseltilmesi | Avansın mobilizasyon maliyetiyle uyumu |
| m.14.3 Teminat kesintisi | Hakedişlerden belirli oranda kesinti ve üst sınır | Üst sınır olmadan kesinti | Kesintinin teminat mektubuyla değiştirilebilmesi |
| m.14.6 ve 14.7 Ödeme süreleri | 28 gün belge; 56 gün ödeme | Sürelerin uzatılması; ödemenin işverenin finansman kaynağına bağlanması | Makul süre; ödeme şartı olmayan yükümlülük |
| m.14.8 Finansman gideri | Kendiliğinden işleyen finansman gideri | Maddenin silinmesi | Silinmeye itiraz; iş ülkesinde faiz yasağı varsa fiilî zarar hükmü |
| m.14.15 Ödeme para birimleri | Sözleşme Verilerinde belirtilen para birimleri ve oranlar | Bedelin tamamının yerel parayla ödenmesi | Döviz kısmı ve transfer güvencesi |
Finansman giderinin silindiği bir sözleşmede, ödemesi geciken müteahhidin elindeki tek araç işi yavaşlatma veya askıya alma hakkıdır; bu hak da özel koşullarda kaldırılmışsa müteahhit işverenin nakit sıkıntısını fiilen finanse eder. Hakedişi ödenmeyen müteahhidin izleyeceği yol yurt dışı işveren hakediş ödemiyor rehberimizde, faiz yasağının bulunduğu Körfez ülkelerindeki durum ise Suudi Arabistan ve Körfez’de müteahhit alacağı rehberimizde anlatılmıştır.
Kontrol Listesi 5: Değişiklik, Fiyat Farkı ve Mevzuat Değişikliği
FIDIC 2017’de mevzuat değişikliğinden doğan maliyet ve süre etkisi, teklif tarihinden 28 gün önceki baz tarihten sonra yürürlüğe giren değişiklikler için müteahhide ödenir (m.13.6). Maliyet değişiklikleri için fiyat farkı ise ancak sözleşmede fiyat endeksleme cetveli varsa uygulanır (m.13.7). Uzun süreli ve yüksek enflasyonlu ülkelerdeki projelerde bu iki madde, kârlılığın belirleyicisidir.
Değişiklik, fiyat farkı ve mevzuat
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.13.1-13.3 Değişiklik | Mühendis talimatıyla değişiklik; değerleme m.12’ye göre | Değişikliklerin belirli bir oranın altında ücretsiz yapılması | Ücretsiz değişiklik eşiğinin kaldırılması |
| m.13.6 Mevzuat değişikliği | Baz tarihten sonraki değişikliklerde süre ve maliyet hakkı | Vergi ve gümrük değişikliklerinin hariç tutulması | İş ülkesinin vergi riskine uygun fiyatlama |
| m.13.7 Fiyat farkı | Endeksleme cetveli varsa uygulanır | Cetvelin boş bırakılması | Uzun süreli projede endeks formülü istenmesi |
| m.12 Ölçme ve değerleme | Miktar farklarında birim fiyatların yeniden belirlenmesi | Miktar değişiminde birim fiyatın sabit kalması | Yeni birim fiyat eşiğinin korunması |
Sözleşmeye Türk hukuku uygulanıyor ve fiyat farkı hükmü bulunmuyorsa, öngörülemeyen olağanüstü bir değişiklik karşısında aşırı ifa güçlüğü hükmü gündeme gelebilir (TBK m.138); bu hüküm yabancı para borçlarında da uygulanır. Ancak tacirler bakımından öngörülebilirlik ölçütü daha sıkı uygulanır. Değişiklik ve yeni birim fiyat taleplerinin hazırlanması yurt dışında iş artışı ve değişiklik emri rehberimizde anlatılmıştır.
Kontrol Listesi 6: Teminatlar
Teminatlar, işverenin uyuşmazlık sırasında en hızlı başvurduğu araçtır. FIDIC 2017’de kesin teminat, Kabul Mektubundan itibaren 28 gün içinde verilir ve işveren yalnızca sözleşmeye göre hak kazandığı tutarlar için teminata başvurabilir; hakkı olmayan bir tutarı tahsil ederse müteahhidin zararını tazmin eder (m.4.2 ve 4.2.2).
Teminatlar
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.4.2 Kesin teminat | Sözleşme Verilerinde belirtilen oran; Performans Belgesine kadar geçerli | Oranın yükseltilmesi; süresinin kusur sorumluluğu süresinin ötesine uzatılması | Oran ve süre sınırı; kabulde indirim |
| m.4.2.1 Tutar uyarlaması | Değişiklikler bedeli önemli ölçüde değiştirirse teminat tutarı uyarlanabilir | Yalnız artış yönünde uyarlama | İki yönlü uyarlama |
| m.4.2.2 Teminata başvuru | Yalnız sözleşmeye göre hak kazanılan tutarlar için | İşverenin tek taraflı beyanıyla tam tutarın talep edilebilmesi | Başvurudan önce yazılı bildirim ve süre |
| m.14.2 Avans teminatı | Avans geri ödendikçe azalan teminat | Teminatın azalmaması | Azalma mekanizmasının açıkça yazılması |
| Teminat metni | Ekteki örnek formlar | Talep üzerine, şartsız ve süresiz metin | URDG 758’e tabi, süreli ve azalan metin |
Teminatın haksız tazmini hâlinde Türkiye’deki kontrgaranti için ihtiyati tedbir istenebilir; bu imkânın kullanılabilmesi için teminat metninin ve kontrgarantinin hangi kurallara tabi olduğu imzadan önce bilinmelidir. İzlenecek yol yurt dışı teminat mektubu ve kontrgaranti rehberimizde anlatılmıştır.
Kontrol Listesi 7: Sorumluluk Sınırı, Tazminat ve Sigorta
FIDIC 2017’de taraflar birbirlerine karşı kullanım kaybı, kâr kaybı, sözleşme kaybı ve dolaylı zararlardan, belirli istisnalar dışında sorumlu değildir; müteahhidin toplam sorumluluğu da Sözleşme Verilerinde aksi yazılmadıkça kabul edilen sözleşme bedeliyle sınırlıdır. Bu sınırlamalar hile, ağır ihmal, kasıtlı ihlal veya pervasız davranış hâlinde uygulanmaz (m.1.15).
Sorumluluk, tazminat ve sigorta
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.1.15 Dolaylı zarar istisnası | Karşılıklı dolaylı zarar ve kâr kaybı istisnası | İstisnanın yalnız işveren lehine yazılması | Karşılıklılığın korunması |
| m.1.15 Toplam sorumluluk sınırı | Kabul edilen sözleşme bedeli veya Sözleşme Verilerindeki tutar | Sınırın kaldırılması veya sınır dışı kalemlerin artırılması | Açık bir sınır ve gecikme cezasının bu sınır içinde kalması |
| m.17.3-17.6 Tazmin yükümlülükleri | Karşılıklı ve paylaşılmış tazmin yükümlülükleri | İşverenin kendi ihmalinden doğan zararların da müteahhide yüklenmesi | Kusura göre paylaşım |
| m.19 Sigortalar | Sigorta türleri ve muafiyetler Sözleşme Verilerinde | Yüksek muafiyet tutarlarının müteahhide bırakılması | Muafiyetlerin piyasa koşullarıyla uyumu |
Sözleşmeye Türk hukuku uygulanıyorsa borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.115/1). Bu nedenle FIDIC’in ağır ihmal istisnası Türk hukukuyla uyumludur; buna karşılık ağır kusuru da kapsayan bir sorumsuzluk kaydı, özel koşullarda yazılmış olsa bile o ölçüde geçersizdir.
m.1.15’teki kâr kaybı istisnasının zarar talebine etkisi ve masraf artı kâr hakkı ile haksız fesihten doğan kâr kaybının farkı için tahkimde zarar hesabı rehberimize bakılabilir.
Kontrol Listesi 8: Hak Talepleri ve Bildirim Süreleri
FIDIC 2017’de müteahhit, hak talebine yol açan olayı öğrendiği veya öğrenmesi gerektiği tarihten itibaren 28 gün içinde hak talebi bildirimi yapmazsa süre uzatımı ve ek ödeme hakkını kaybeder ve işveren bu talepten kurtulur (m.20.2.1). Ayrıntılı hak talebi 84 gün içinde verilir; bu süre içinde hukuki ve sözleşmesel dayanak bildirilmezse hak talebi bildirimi geçersiz sayılır (m.20.2.4). Gecikmenin haklı olup olmadığı ise Mühendisin kararında değerlendirilebilir.
Hak talepleri ve süreler
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.20.2.1 Hak talebi bildirimi | 28 gün; süre geçerse hak düşer | Sürenin 7 veya 14 güne indirilmesi | Altın İlke 4’e atıf; 28 günün korunması |
| m.20.2.4 Ayrıntılı hak talebi | 84 gün | Sürenin kısaltılması; destekleyici belgelerin ayrıntılı listesi | Makul süre; sürekli etkili olaylarda ara raporlar |
| m.20.2.5 Geç bildirimin değerlendirilmesi | Mühendis gecikmenin haklı olup olmadığını değerlendirebilir | Maddenin silinmesi | Korunması |
| m.20.1 İşverenin talepleri | İşveren de bildirim usulüne tabidir | İşveren taleplerinin süreye bağlanmaması | Karşılıklılığın korunması |
| m.14.11-14.12 Kesin hakediş ve ibra | Kesin hakediş beyanı ve ibraname | Geniş kapsamlı ibra metni | Saklı tutulan talepler için çekince |
Sözleşmeye Türk hukuku uygulanıyorsa zamanaşımı süreleri sözleşmeyle değiştirilemez (TBK m.148); ancak bu kural, sözleşmede kararlaştırılan bildirim sürelerini ve hak düşürücü süreleri kendiliğinden geçersiz kılmaz. Makul olmayan derecede kısa bir hak düşürücü süre, işveren tarafından tek başına hazırlanmış bir genel işlem koşulu niteliğindeyse dürüstlük kuralına aykırılık nedeniyle denetlenebilir (TBK m.25). Kesin hesap ve ibranamenin etkisi için yurt dışında kesin hesap ve teminat iadesi rehberimize bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi 9: İstisnai Olaylar, Askıya Alma ve Fesih
Savaş, ambargo, iç karışıklık ve benzeri olaylar FIDIC 2017’de “İstisnai Olay” olarak düzenlenir ve olaydan etkilenen taraf 14 gün içinde bildirimde bulunur (m.18.2). Ödeme yapılmaması hâlinde müteahhit 21 günlük bildirimle işi yavaşlatabilir veya askıya alabilir (m.16.1), belirli hâllerde sözleşmeyi feshedebilir (m.16.2). İşveren ise kendi kolaylığı için feshedebilir; ancak işi kendisi yapmak veya başka bir müteahhide yaptırmak amacıyla bu hakkı kullanamaz (m.15.5).
İstisnai olaylar, askıya alma ve fesih
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.18 İstisnai olaylar | Süre uzatımı; bazı olaylarda maliyet; uzun süreli olayda fesih | Olay listesinin daraltılması; maliyet hakkının kaldırılması | Bölgesel riske uygun olay listesi |
| m.8.9-8.12 İşverenin askıya alması | Askı maliyeti; uzun askıda işin çıkarılması veya fesih | Askı süresinin sınırsız olması | 84 günlük uzun askı kuralının korunması |
| m.15.5 Kolaylık için fesih | Yapılan iş, malzeme ve feshe bağlı giderler; 2017’de kâr kaybı | Kâr kaybının ve demobilizasyon giderinin kaldırılması | Tazminat kalemlerinin korunması |
| m.16.1 Müteahhidin askıya alması | Ödeme yapılmazsa 21 günlük bildirimle | Maddenin silinmesi | Silinmeye itiraz; finansman gideri ile birlikte değerlendirme |
| m.16.2 Müteahhidin feshi | Uzun süreli ödeme gecikmesi ve diğer ağır ihlaller | Fesih sebeplerinin daraltılması | Ödeme gecikmesi sebebinin korunması |
Fesih ve askıya alma hükümlerinin kullanımı işveren ödemiyor: işi durdurma ve fesih hakkı, işveren FIDIC sözleşmesini feshetti ve yurt dışı projede savaş ve mücbir sebep rehberlerimizde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Kontrol Listesi 10: Uyuşmazlık Kurulu ve Tahkim
FIDIC 2017’de uyuşmazlıklar önce Uyuşmazlık Önleme ve Karar Kuruluna götürülür; kurul kararına 28 gün içinde memnuniyetsizlik bildirimi yapılmazsa karar kesin ve bağlayıcı hâle gelir; sulh süresinden sonra uyuşmazlık ICC kuralları uyarınca tahkimle çözülür (m.21). Altın İlke 5, uyuşmazlık kurulunun silinmemesini ister.
Uyuşmazlık kurulu ve tahkim
| Madde | Genel koşullardaki çözüm | Özel koşullarda sık görülen değişiklik | Önerilen tutum |
|---|---|---|---|
| m.21.1 Uyuşmazlık kurulu | Kalıcı kurul; Sözleşme Verilerinde süre ve üye sayısı | Kurulun silinmesi veya geçici kurula dönüştürülmesi | Kalıcı kurul; atama makamı |
| m.21.4 Kurul kararı ve itiraz | 28 gün içinde memnuniyetsizlik bildirimi | Sürenin kısaltılması | Sürenin korunması ve takibi |
| m.21.6 Tahkim | ICC kuralları; yer ve dil Sözleşme Verilerinde | İş ülkesinin yerel tahkim merkezi veya mahkemesi | Tarafsız tahkim yeri; New York Sözleşmesine taraf ülke |
| Devlet kurumu | Genel koşullarda özel kural yok | Tahkim şartının iç hukuktaki onay şartına takılması | Onay belgesinin sözleşmeye eklenmesi |
Tahkim anlaşması yazılı şekilde yapılmalıdır (4686 sayılı Kanun m.4); yabancı bir mahkemeyi yetkili kılan anlaşma ise Türk hukukuna göre yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerlidir (5718 sayılı Kanun m.47). Bazı ülkelerde devlet kurumlarının tahkim şartı kabul etmesi ayrı bir onaya bağlıdır; Suudi Arabistan’daki onay şartı Suudi Arabistan ve Körfez’de müteahhit alacağı rehberimizde, uyuşmazlık kurulu ve ICC basamakları ise FIDIC uyuşmazlık kurulu ve ICC tahkimi rehberimizde anlatılmıştır.
Türk Hukuku Uygulanıyorsa: Özel Koşulların Geçerlilik Denetimi
Türk müteahhitlerin yurt dışı projelerinde Türk hukukuna tabi sözleşmelerle de sık karşılaşılır: Türk ortaklar arasındaki ortak girişim sözleşmeleri, Türk ana yüklenici ile Türk alt yüklenici arasındaki sözleşmeler ve bazen işverenle yapılan sözleşmeler. Bu sözleşmelerde özel koşulların bir kısmı, Türk Borçlar Kanununun genel işlem koşullarına ilişkin hükümleri ve emredici kuralları karşısında geçerliliğini kaybedebilir.
Türk hukukunda özel koşullara uygulanabilecek denetim
| Hüküm | Kural | FIDIC özel koşullarında uygulanması |
|---|---|---|
| TBK m.20 | Düzenleyenin çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak için önceden, tek başına hazırlayıp sunduğu hükümler genel işlem koşuludur; her birinin tartışılarak kabul edildiğine ilişkin kayıt tek başına bu niteliği ortadan kaldırmaz | Ana yüklenicinin bütün alt yüklenici sözleşmelerinde kullandığı matbu özel koşullar |
| TBK m.21 | Karşı tarafın aleyhine olan koşullar, varlıkları hakkında açıkça bilgi verilip içeriklerini öğrenme imkânı sağlanmadıkça ve kabul edilmedikçe yazılmamış sayılır; işin niteliğine yabancı koşullar da yazılmamış sayılır | İmza sırasında verilmeyen ve yalnızca atıf yapılan özel koşullar |
| TBK m.23 ve 24 | Açık olmayan hükümler düzenleyenin aleyhine yorumlanır; düzenleyene tek yanlı değiştirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır | İşverenin şartnameyi tek taraflı değiştirebileceğine ilişkin hükümler |
| TBK m.25 | Genel işlem koşullarına dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine hükümler konulamaz | Makul olmayan kısa hak düşürücü süreler; tek taraflı ceza ve kesinti yetkileri |
| TBK m.115/1 | Ağır kusurdan sorumsuzluk anlaşması kesin hükümsüzdür | Ağır kusuru da kapsayan sorumluluk sınırları |
| TBK m.179/2 | Gecikme için kararlaştırılan cezayı, ifayı çekincesiz kabul eden alacaklı isteyemez | İşin kabulünde ceza hakkının saklı tutulması |
| TBK m.182/3 ve TTK m.22 | Hâkim aşırı cezayı indirir; ancak tacir borçlu indirim isteyemez | Gecikme cezası üst sınırının sözleşmede yazılması zorunluluğu |
| TBK m.478 | Ayıplı eser nedeniyle davalar taşınmaz yapılarda beş yılda, ağır kusurda yirmi yılda zamanaşımına uğrar | Kusur sorumluluğu süresi ile kanuni zamanaşımının ayrımı |
FIDIC’in genel koşulları tarafsız bir uluslararası kuruluş tarafından hazırlandığından, tek başına işverenin genel işlem koşulu sayılmayabilir; buna karşılık işverenin veya ana yüklenicinin bütün ihalelerinde kullandığı özel koşullar bu denetime açıktır. Genel işlem koşullarının yazılmamış sayılması sözleşmenin diğer hükümlerini etkilemez ve düzenleyen, bu koşullar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez (TBK m.22). Tacirlerde cezai şartın indirilmesi yasağının sınırları için tacirde cezai şart indirimi rehberimize bakabilirsiniz.
Alt Yüklenici Sözleşmesine Yansıtma: Arka Arkaya Kontrol
Ana sözleşmedeki özel koşulları kabul eden Türk ana yüklenici, aynı riskleri alt yüklenici sözleşmelerine yansıtmazsa, işverene karşı kaybettiği hakları alt yükleniciden de alamaz. Arka arkaya kurulan sözleşmelerde en önemli kural, alt yüklenicinin bildirim sürelerinin ana sözleşmedeki sürelerden kısa tutulmasıdır; aksi hâlde ana yüklenici işverene 28 gün içinde bildirimde bulunabilmek için gerekli bilgiyi zamanında alamaz.
Arka arkaya sözleşme kontrolü
| Konu | Ana sözleşme | Alt yüklenici sözleşmesinde yapılması gereken |
|---|---|---|
| Bildirim süreleri | 28 gün hak talebi bildirimi | Daha kısa bir süre ve ana yükleniciye bilgi verme yükümlülüğü |
| Gecikme cezası | Sözleşme Verilerindeki oran ve üst sınır | Alt yüklenicinin kusuruyla orantılı ve üst sınırlı ceza |
| Ödeme | 56 gün ödeme süresi | İşveren ödemesine bağlı ödeme şartının sınırları ve süresi |
| Uyuşmazlık | Uyuşmazlık kurulu ve ICC tahkimi | Ana sözleşmedeki uyuşmazlığa katılım ve sonuçların bağlayıcılığı |
| Teminat ve sorumluluk sınırı | Kesin teminat ve m.1.15 sınırı | Alt yüklenici kapsamıyla orantılı teminat ve sınır |
“İşveren öderse öderim” şartının Türk hukukunda geçerliliği ve sınırları alt yüklenici sözleşmesinde işveren öderse öderim şartı rehberimizde, ortak girişim ortakları arasındaki risk paylaşımı ise yurt dışı ortak girişim uyuşmazlığı rehberimizde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
İhale Aşamasında Açıklama Talebi ve Sapma Listesi
Özel koşullar en kolay ihale aşamasında değiştirilir. İhale talimatnamesindeki açıklama talebi süresi içinde, belirsiz hükümler için yazılı açıklama istenmeli ve işverenin cevaplarının zeyilname olarak sözleşme belgelerine dahil edilmesi sağlanmalıdır. Kabul edilemeyecek hükümler için ise teklif mektubuna eklenecek bir sapma listesi hazırlanabilir; ancak ihale şartnamesi şartlı teklifleri kabul etmiyorsa sapma listesi teklifin değerlendirme dışı bırakılmasına yol açabilir. Bu nedenle sapma listesinin kapsamı, ihale talimatnamesinin şartlı teklif hükmüyle birlikte belirlenmelidir.
İhale ve sözleşme aşamasında inceleme takvimi
| Aşama | Yapılacak iş | Sorumlu |
|---|---|---|
| İhale dosyasının alınması | Özel koşulların genel koşullarla karşılaştırmalı tablosunun çıkarılması | Hukuk ve sözleşme yönetimi |
| Açıklama talebi süresi | Belirsiz hükümler için yazılı açıklama talebi | Hukuk ve teklif ekibi |
| Teklif hazırlığı | Kabul edilen riskler için fiyat içine risk payı; sapma listesi | Teklif ve maliyet ekibi |
| Sözleşme müzakeresi | Kabul Mektubu öncesi kalan hükümlerin müzakeresi | Yönetim ve hukuk |
| İmza | Bütün belgelerin, zeyilnamelerin ve genel koşulların imzalı nüshası | Hukuk |
| Alt yüklenici sözleşmeleri | Arka arkaya kontrol ve süre uyumu | Sözleşme yönetimi |
İhale Açıklama Talebi ve Sapma Bildirimi Örneği (Türkçe ve İngilizce)
Aşağıdaki örnek, FIDIC 2017 Kırmızı Kitap esaslı bir yurt dışı ihalesinde özel koşulların sorumluluk sınırını, öngörülemeyen zemin koşullarını, gecikme cezası üst sınırını, finansman giderini, bildirim süresini ve uyuşmazlık kurulunu değiştirdiğini tespit eden bir Türk müteahhidin, ihale talimatnamesindeki açıklama talebi süresi içinde işverene göndereceği yazı için hazırlanmıştır. Şartlı teklif yasağı varsa son bölüm buna göre uyarlanmalıdır.
[İŞVERENİN TAM ADI] İHALE KOMİSYONUNA
Adres: [İhale talimatnamesindeki yazışma adresi]
Gönderen: [Müteahhit] İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş., [adres]
Konu: [İhale numarası] [proje adı] ihalesi; özel koşullara ilişkin açıklama talebi ve önerilen değişiklikler
AÇIKLAMALAR
A. Sözleşme Verileri ve Özel Koşullar m.1.1: esas alınan FIDIC metni
1. İhale dosyasında genel koşulların “FIDIC 2017” olarak tanımlandığı görülmektedir. Genel koşulların 2017 ikinci baskının 2022 değişiklikleriyle yeniden basımı mı, yoksa değişiklik öncesi metin mi olduğunun açıklanmasını ve esas alınacak metnin sözleşme belgelerine eklenmesini rica ederiz.
B. Özel Koşullar m.1.15: sorumluluk sınırı
2. Özel koşullarda m.1.15’teki toplam sorumluluk sınırı kaldırılmış, dolaylı zarar istisnası ise yalnız işveren lehine yazılmıştır. Sınırsız sorumluluk sigortalanamayan bir risk doğurmakta ve teklif fiyatına yüksek bir risk payı eklenmesini zorunlu kılmaktadır. Genel koşullardaki karşılıklı istisna ile kabul edilen sözleşme bedeline eşit sorumluluk sınırının korunmasını öneririz.
C. Özel Koşullar m.4.12: öngörülemeyen fiziksel koşullar
3. Özel koşullarla m.4.12 silinmiş ve zemin koşullarına ilişkin bütün risk müteahhide yüklenmiştir. Teklif süresi içinde yapılabilecek saha incelemesi, ihale dosyasında yalnızca [sayı] adet sondaj verisi bulunduğu dikkate alındığında bu riskin fiyatlanmasına imkân vermemektedir. Maddenin genel koşullardaki biçimiyle korunmasını, bu mümkün değilse işverenin ek zemin etüdü yaptırmasını öneririz.
Ç. Özel Koşullar m.8.8: gecikme cezası üst sınırı
4. Sözleşme Verilerinde gecikme cezasının günlük oranı belirtilmiş, ancak azami tutar boş bırakılmıştır. Azami tutarın kabul edilen sözleşme bedelinin yüzde [10]’u olarak belirlenmesini ve m.8.8’deki tek tazminat kuralının korunmasını öneririz.
D. Özel Koşullar m.14.8 ve m.16.1: finansman gideri ve askıya alma
5. Özel koşullarla gecikmiş ödemeler için finansman gideri ile müteahhidin ödeme yapılmaması hâlinde işi yavaşlatma ve askıya alma hakkı birlikte kaldırılmıştır. Bu durumda ödeme gecikmesinin bütün finansman yükü müteahhide geçmektedir. Her iki hükmün genel koşullardaki biçimiyle korunmasını, bunun mümkün olmaması hâlinde en azından birinin korunmasını öneririz.
E. Özel Koşullar m.20.2.1: hak talebi bildirim süresi
6. Özel koşullarla hak talebi bildirimi için öngörülen 28 günlük süre 14 güne indirilmiştir. FIDIC Altın İlkeleri, taraflara yükümlülüklerini yerine getirmeleri için tanınan sürelerin makul olmasını istemektedir. Bildirim süresinin 28 gün olarak korunmasını öneririz.
F. Özel Koşullar m.21: uyuşmazlık kurulu ve tahkim
7. Özel koşullarla uyuşmazlık kurulu kaldırılmış ve uyuşmazlıkların [ülke] mahkemelerinde çözüleceği öngörülmüştür. Uyuşmazlık kurulunun korunmasını ve uyuşmazlıkların New York Sözleşmesine taraf tarafsız bir ülkede, ICC kuralları uyarınca tahkimle çözülmesini öneririz. İşverenin iç hukukuna göre tahkim şartı için bir onay gerekiyorsa, onayın sözleşme belgelerine eklenmesini rica ederiz.
SONUÇ VE İSTEM
8. Yukarıdaki hususlarda açıklama yapılmasını ve önerilen değişikliklerin zeyilname ile ihale dosyasına yansıtılmasını talep ederiz. Değişikliklerin kabul edilmemesi hâlinde, ihale talimatnamesinin izin verdiği ölçüde bu hususları teklifimize ekleyeceğimiz sapma listesinde belirteceğimizi ve fiyatımızı buna göre oluşturacağımızı bilgilerinize sunarız.
[Müteahhit] İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş.
[Yetkili imza]
[Tarih]
TO: THE TENDER COMMITTEE OF [FULL NAME OF THE EMPLOYER]
Address: [Correspondence address in the Instructions to Tenderers]
From: [Contractor] İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş., [address]
Subject: Tender No. [ ] for [Project]; request for clarification and proposed amendments to the Particular Conditions
A. Contract Data and Sub-Clause 1.1 of the Particular Conditions: applicable FIDIC text
1. The tender documents define the General Conditions as “FIDIC 2017”. We kindly request clarification as to whether the General Conditions are the Second Edition 2017 reprinted 2022 with amendments, or the text prior to those amendments, and that the applicable text be attached to the Contract documents.
B. Sub-Clause 1.15 of the Particular Conditions: limitation of liability
2. The Particular Conditions delete the total liability cap in Sub-Clause 1.15 and make the exclusion of indirect loss applicable only in favour of the Employer. Unlimited liability creates an uninsurable risk and would require a substantial risk premium in the Tender price. We propose that the mutual exclusion and a cap equal to the Accepted Contract Amount be retained as in the General Conditions.
C. Sub-Clause 4.12 of the Particular Conditions: unforeseeable physical conditions
3. The Particular Conditions delete Sub-Clause 4.12 and transfer all ground risk to the Contractor. Given that the tender documents contain only [number] borehole logs, the site inspection possible within the tender period does not allow this risk to be priced. We propose that the Sub-Clause be retained as in the General Conditions or, failing that, that the Employer commission additional ground investigation.
D. Sub-Clause 8.8 of the Particular Conditions: maximum amount of Delay Damages
4. The Contract Data specify the daily rate of Delay Damages but leave the maximum amount blank. We propose that the maximum amount be [10]% of the Accepted Contract Amount and that the exclusive remedy rule in Sub-Clause 8.8 be retained.
E. Sub-Clauses 14.8 and 16.1 of the Particular Conditions: financing charges and suspension
5. The Particular Conditions delete both the financing charges for delayed payment and the Contractor’s right to slow down or suspend work for non-payment. The entire financing burden of late payment would thus pass to the Contractor. We propose that both provisions be retained as in the General Conditions or, at least, that one of them be retained.
F. Sub-Clause 20.2.1 of the Particular Conditions: period for Notice of Claim
6. The Particular Conditions reduce the 28-day period for a Notice of Claim to 14 days. The FIDIC Golden Principles require all time periods for contract participants to perform their obligations to be of reasonable duration. We propose that the 28-day period be retained.
G. Clause 21 of the Particular Conditions: DAAB and arbitration
7. The Particular Conditions delete the DAAB and provide for disputes to be settled by the courts of [country]. We propose that the DAAB be retained and that disputes be finally settled by arbitration under the ICC Rules in a neutral seat in a State party to the New York Convention. If the Employer’s domestic law requires an approval for an arbitration agreement, we kindly request that such approval be attached to the Contract documents.
CONCLUSION AND REQUEST
8. We request clarification on the above matters and that the proposed amendments be reflected in the tender documents by addendum. Should the amendments not be accepted, we inform you that, to the extent permitted by the Instructions to Tenderers, we will state these matters in a list of deviations attached to our Tender and price our Tender accordingly.
[Contractor] İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş.
[Authorised signature]
[Date]
Alt Yüklenici Sözleşmesindeki Matbu Özel Şartlar İçin Alacak Davası Dilekçesi Örneği
Aşağıdaki örnek, yurt dışındaki bir FIDIC projesinde Türk ana yükleniciyle Türk hukukuna tabi alt yüklenici sözleşmesi imzalayan ve ana yüklenicinin bütün alt yüklenicilerine uyguladığı matbu “Özel Şartlar”a dayanarak ek iş bedelinin ödenmediği, birim fiyatların tek taraflı düşürüldüğü ve gecikme cezası kesildiği bir Türk alt yüklenici için hazırlanmıştır. Sözleşmede Ankara mahkemelerinin yetkili kılındığı ve arabuluculuk görüşmesinin anlaşmazlıkla sonuçlandığı varsayılmıştır.
ANKARA NÖBETÇİ ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ’NE
DAVACI: [Alt yüklenici] Mühendislik Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti., [adres], [vergi kimlik numarası]
VEKİLİ: Av. [ad soyad], [adres]
DAVALI: [Ana yüklenici] İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş., [adres], [vergi kimlik numarası]
KONU: [Ülke]’deki [proje adı] işine ilişkin alt yüklenici sözleşmesinden doğan ek iş bedeli, tek taraflı birim fiyat indirimi nedeniyle eksik ödenen hakediş bedeli ve haksız kesilen gecikme cezası olmak üzere toplam [tutar ve para birimi] alacağın faiziyle birlikte tahsili ile Özel Şartların [madde] maddelerinin yazılmamış sayıldığının tespiti talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Davalı, [ülke]’de [işveren] için FIDIC 2017 Kırmızı Kitap esaslı bir sözleşmeyle üstlendiği [proje adı] işinin mekanik tesisat bölümünü, [tarih] tarihli alt yüklenici sözleşmesiyle müvekkil şirkete vermiştir. Sözleşmeye Türk hukuku uygulanmakta ve uyuşmazlıklarda Ankara mahkemeleri yetkili bulunmaktadır.
2. Sözleşmenin imzalandığı gün müvekkile yalnızca on iki sayfalık sözleşme metni verilmiş, sözleşmenin 2. maddesinde atıf yapılan ve davalının bütün alt yüklenici sözleşmelerinde kullandığı kırk iki sayfalık “Özel Şartlar” metni [tarih] tarihinde, işe başlandıktan sonra e-posta ile gönderilmiştir.
3. Özel Şartların [madde] maddesine göre alt yüklenici, ek iş taleplerini olaydan itibaren yedi gün içinde bildirmezse bütün haklarını kaybeder; [madde] maddesine göre davalı, birim fiyatları işverenin ödemelerine göre tek taraflı olarak revize edebilir. Davalı bu hükümlere dayanarak [tarihler] tarihlerinde yazılı talimatla yaptırdığı [tutar] tutarındaki ek işin bedelini ödememiş, [dönemler] hakedişlerinde birim fiyatları yüzde [ ] oranında indirerek [tutar] eksik ödeme yapmış ve [tutar] gecikme cezası kesmiştir.
A. TBK m.20: Özel Şartlar genel işlem koşuludur
4. Genel işlem koşulları, bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden ve tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Davalının aynı projedeki diğer alt yüklenicilerle imzaladığı sözleşmelerde de aynı metnin kullanıldığı, ekte sunulan [belge] ile sabittir.
5. Sözleşmenin son maddesinde yer alan ve bütün hükümlerin tartışılarak kabul edildiğini belirten kayıt, tek başına bu hükümleri genel işlem koşulu olmaktan çıkarmaz. Davalının her iki tarafın da tacir olduğu yönündeki savunması da sonucu değiştirmez; genel işlem koşullarına ilişkin hükümler, tarafların sıfatına bakılmaksızın uygulanır.
B. TBK m.21/1: Özel Şartlar sözleşmenin kapsamına girmemiştir
6. Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi, sözleşme yapılırken bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verilip içeriklerini öğrenme imkânı sağlanmasına ve karşı tarafın bunları kabul etmesine bağlıdır. Özel Şartlar imza sırasında müvekkile verilmemiş, işe başlandıktan sonra gönderilmiştir; bu nedenle müvekkilin aleyhine olan hükümleri yazılmamış sayılır.
C. TBK m.25: Yedi günlük hak düşürücü süre dürüstlük kuralına aykırıdır
7. Genel işlem koşullarına dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine hükümler konulamaz. Davalı, işverene karşı aynı olaylar için FIDIC’in 20.2.1. maddesindeki 28 günlük bildirim süresinden yararlanırken, alt yükleniciye bu sürenin dörtte biri kadar bir süre tanımış ve süreyi hakkın tamamen kaybedilmesi sonucuna bağlamıştır.
8. Davalının ek işleri kendi yazılı talimatıyla yaptırdığı ve bu talimatların içeriğinden ek işin varlığını ve kapsamını bildiği açıktır. Kendi talimatıyla yaptırdığı işin bedelini bildirim süresine dayanarak ödememesi, dürüstlük kuralıyla bağdaşmaz. Ayrıca davalının aynı ek işler için işverenden [tarih] tarihli hakedişle ödeme aldığı ekte sunulan [belge] ile anlaşılmaktadır.
Ç. TBK m.24: Tek taraflı birim fiyat revize yetkisi yazılmamış sayılır
9. Genel işlem koşullarında düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine sözleşmenin bir hükmünü değiştirme ya da yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır. Davalıya birim fiyatları işverenin ödemelerine göre tek taraflı revize etme yetkisi veren hüküm bu niteliktedir ve davalının bu hükme dayanarak yaptığı indirimler hukuki dayanaktan yoksundur.
D. TBK m.179/2: Gecikme cezası istenemez
10. Ceza, borcun belirlenen zamanda ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa, alacaklı hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz kabul etmiş olmadıkça asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir. Davalı, [tarih] tarihli kabul tutanağını herhangi bir çekince koymadan imzalamıştır; bu nedenle gecikme cezası isteme hakkını kaybetmiştir.
11. Kaldı ki gecikme, davalının tesisat projelerini [tarih] yerine [tarih] tarihinde onaylamasından kaynaklanmıştır. Bu durum davalının [tarih] tarihli yazısıyla da kabul edilmiştir. Kendi gecikmesinden doğan bir süre için alt yükleniciye ceza kesilmesi mümkün değildir.
E. TBK m.22 ve HMK m.106: Sözleşmenin diğer hükümleri geçerlidir; tespitte hukuki yarar vardır
12. Yazılmamış sayılan genel işlem koşulları dışındaki hükümler geçerliliğini korur ve davalı, bu koşullar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez. Sözleşme halen devam etmekte olup ilerideki hakedişlerde de aynı hükümlerin uygulanması söz konusu olduğundan, bu hükümlerin yazılmamış sayıldığının tespitinde müvekkilin korunmaya değer güncel bir hukuki yararı bulunmaktadır.
F. TTK m.5/A ve HMK m.17: Dava şartı ve yetki
13. Dava konusu alacak için [tarih] tarihinde arabulucuya başvurulmuş, görüşmeler [tarih] tarihli son tutanakla anlaşmazlıkla sonuçlanmıştır. Taraflar tacir olup sözleşmenin [madde] maddesiyle Ankara mahkemelerini yetkili kılmışlardır.
HUKUKİ SEBEPLER
14. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.20, 21, 22, 23, 24, 25, 117 ve 179; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4, 5 ve 5/A; 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun m.2 ve 4/a; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.17 ve 106; ilgili mevzuat.
DELİLLER
15. Alt yüklenici sözleşmesi ve Özel Şartlar; Özel Şartların gönderildiği e-posta; davalının diğer alt yüklenici sözleşmeleri; ek iş talimatları; hakedişler ve ödeme dekontları; kabul tutanağı; proje onay yazışmaları; davalının işverenden aldığı hakedişlere ilişkin belgeler; arabuluculuk son tutanağı; ticari defterler; bilirkişi incelemesi; tanık; her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM
16. Açıklanan nedenlerle; Özel Şartların [madde] ve [madde] maddelerinin müvekkil bakımından yazılmamış sayıldığının tespitine, [tutar] ek iş bedeli, [tutar] eksik ödenen hakediş bedeli ve [tutar] haksız kesilen gecikme cezası olmak üzere toplam [tutar ve para birimi] alacağın temerrüt tarihlerinden itibaren işleyecek faiziyle birlikte davalıdan tahsiline, yargılama giderleri ile vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederiz.
[Tarih]
Davacı vekili
Av. [ad soyad]
EKLER: Vekâletname; alt yüklenici sözleşmesi ve Özel Şartlar; e-posta yazışmaları; ek iş talimatları; hakedişler; kabul tutanağı; arabuluculuk son tutanağı.
Sık Yapılan Hatalar
- Yalnız özel koşulları okuyup şartnameyi atlamak. Risk aktaran cümleler çoğu zaman Teknik Şartnamede veya İşveren Gereksinimlerinde yer alır.
- Sözleşme Verilerindeki boş alanları kontrol etmemek. Gecikme cezası üst sınırı boş kalırsa ceza sınırsız işleyebilir.
- FIDIC baskısını belirtmemek. 2017 metni ile 2022 yeniden baskı arasında farklar vardır.
- Kısaltılmış bildirim süresini kabul edip takip sistemi kurmamak. Süre geçerse hak talebi bütünüyle kaybedilebilir.
- Finansman gideri ve askıya alma hakkı silinmişken riski fiyatlamamak. Ödeme gecikmesinin bütün yükü müteahhide geçer.
- Uyuşmazlık kurulunun silinmesine itiraz etmemek. Hızlı ve geçici olarak bağlayıcı karar imkânı kaybedilir.
- Devlet kurumuyla tahkim şartı için gereken onayı kontrol etmemek. Tahkim şartı iş ülkesinde geçersiz sayılabilir.
- Alt yüklenici sözleşmesine ana sözleşmedeki süreleri aynen yazmak. Ana yüklenici işverene süresinde bildirim yapamaz.
- Teminat metnini şartsız ve süresiz kabul etmek. Haksız tazmine karşı koruma imkânı daralır.
Hukukçular Evi Sözleşme İncelemesinde Ne Yapar?
FIDIC esaslı ihale dosyalarında özel koşulları, Sözleşme Verilerini, Teknik Şartnamedeki risk aktaran hükümleri ve teminat metinlerini genel koşullarla karşılaştırmalı bir tablo hâlinde inceliyor; her değişikliğin müteahhide maliyetini, uygulanacak hukuka göre geçerliliğini ve müzakere önceliğini raporluyoruz. Açıklama talepleri, sapma listeleri ve sözleşme müzakere yazışmalarını Türkçe ve İngilizce hazırlıyoruz.
Sözleşme imzalandıktan sonra süre takip tablosu, bildirim şablonları ve alt yüklenici sözleşmelerinin arka arkaya kontrolüyle sözleşme yönetimini destekliyor; uyuşmazlık çıktığında uyuşmazlık kurulu, ICC ve ISTAC tahkimleri ile Türk mahkemelerindeki davaları yürütüyoruz.
İhale dosyanızı veya imzaya hazır sözleşmenizi 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Tahkimde Zarar Hesabı: Kâr Kaybı, Verimlilik Kaybı, Faiz ve Uzman Raporu
- Romanya’da Türk Müteahhit: AB Fonlu FIDIC İhalesi, Fiyat Farkı ve Alacağın Tahsili
- Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi
- FIDIC’te Süre Uzatımı ve 28 Günlük Bildirim
- Yurt Dışı Projede Gecikme Cezası
- Yurt Dışında Uzama Maliyeti
- Yurt Dışında İş Artışı ve Değişiklik Emri
- Yurt Dışı İşveren Hakediş Ödemiyor
- İşveren Ödemiyor: İşi Durdurma ve Fesih Hakkı
- İşveren FIDIC Sözleşmesini Feshetti
- Yurt Dışı Projede Savaş ve Mücbir Sebep
- FIDIC Uyuşmazlık Kurulu ve ICC Tahkimi
- Yurt Dışı Teminat Mektubu ve Kontrgaranti
- Yurt Dışında Kesin Hesap ve Teminat İadesi
- Alt Yüklenici Sözleşmesinde İşveren Öderse Öderim Şartı
- Yurt Dışı Ortak Girişim Uyuşmazlığı
- Suudi Arabistan ve Körfez’de Müteahhit Alacağı
- Tacirde Cezai Şart İndirimi
- Tahkim Rehberi
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
FIDIC özel koşulları nedir, genel koşullardan önce mi gelir?
Özel koşullar, FIDIC’in standart genel koşullarını belirli bir proje için tamamlayan veya değiştiren hükümlerdir. FIDIC 2017’de Sözleşme Verileri (A bölümü) ve özel hükümler (B bölümü) olarak iki kısımdan oluşur ve belgeler arasındaki öncelik sırasında genel koşullardan önce gelir (m.1.5). Bu nedenle risk dengesini fiilen özel koşullar belirler.
FIDIC Altın İlkeleri bağlayıcı mı?
Hayır, bir hukuk kuralı değildir. FIDIC’in 2019’da yayımladığı beş ilke, özel koşulların rollerini, risk dengesini ve makul süreleri değiştirmemesini ve uyuşmazlık kurulunun korunmasını ister. Bu ilkelere aykırı bir sözleşme imzalanırsa taraflar kural olarak bağlanır; ancak ilkeler ihale aşamasında değişikliklerin geri alınması için güçlü bir müzakere dayanağıdır.
İşveren 28 günlük hak talebi süresini 14 güne indirebilir mi?
Sözleşme serbestisi içinde indirebilir; FIDIC Altın İlke 4 ise sürelerin makul olmasını ister. Sözleşmeye Türk hukuku uygulanıyor ve hüküm işverenin tek başına hazırladığı bir genel işlem koşuluysa, dürüstlük kuralına aykırı derecede kısa bir hak düşürücü süre TBK m.25 kapsamında denetlenebilir. En güvenli yol ihale aşamasında itiraz etmektir.
Gecikme cezası üst sınırı boş bırakılırsa ne olur?
Sözleşme Verilerinde azami tutar belirtilmezse, uygulanacak hukuka göre cezanın sınırsız işlemesi tehlikesi doğar. Sözleşmeye Türk hukuku uygulanıyorsa tacir müteahhit aşırı cezanın indirilmesini isteyemez (TTK m.22). Bu nedenle üst sınırın, örneğin sözleşme bedelinin belirli bir yüzdesi olarak açıkça yazılması gerekir.
Finansman gideri maddesi (14.8) silinmişse ne yapabilirim?
İhale aşamasında maddenin korunmasını istemek ilk adımdır. Kabul edilmezse müteahhidin ödeme yapılmaması hâlinde işi yavaşlatma ve askıya alma hakkının (m.16.1) korunduğundan emin olunmalı, ödeme gecikmesinin finansman maliyeti teklif fiyatına yansıtılmalıdır. Faiz yasağı olan ülkelerde fiilî zararın talep edilmesine imkân veren bir hüküm istenmelidir.
Öngörülemeyen zemin koşulları maddesi (4.12) silinmiş; riski nasıl yönetirim?
Silinmeye itiraz edilmeli, mümkün olmazsa işverenden ek zemin etüdü istenmeli ve risk teklif fiyatına yansıtılmalıdır. Kırmızı ve Sarı Kitapta bu riskin işverende kalması FIDIC’in risk dengesinin bir parçasıdır ve Altın İlkeler rehberinde bu riskin müteahhide aktarılması eleştirilmektedir. Teknik Şartnamedeki risk aktaran cümleler de ayrıca kontrol edilmelidir.
Sorumluluk sınırı (1.15) ağır kusuru da kapsar mı?
Hayır. FIDIC 2017’de dolaylı zarar istisnası ve toplam sorumluluk sınırı hile, ağır ihmal, kasıtlı ihlal veya pervasız davranış hâlinde uygulanmaz. Türk hukukunda da borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.115/1).
FIDIC 2022 yeniden baskısı ne değiştirdi?
Kasım 2022’de yapılan değişikliklerle m.3.7’de Mühendisin karara bağlayacağı konular ile hak talepleri ayrılmış, hak talebi ve uyuşmazlık tanımları değiştirilmiş, istisnai olayların gerçekten istisnai olması gerektiği vurgulanmış ve kısmi kabule ilişkin hükümler düzeltilmiştir. Sözleşmede hangi metnin esas alındığı açıkça yazılmalıdır.
Türk hukuku uygulanıyorsa özel koşullar genel işlem koşulu sayılır mı?
İşveren veya ana yüklenici tarafından çok sayıda benzer sözleşmede kullanılmak üzere önceden ve tek başına hazırlanmışsa sayılabilir (TBK m.20). Bu durumda karşı tarafın aleyhine olup imza sırasında bilgisine sunulmayan hükümler yazılmamış sayılır (m.21), tek taraflı değiştirme yetkisi veren kayıtlar geçersizdir (m.24) ve hükümler dürüstlük kuralına göre denetlenir (m.25).
Tacir müteahhit cezai şartın indirilmesini isteyebilir mi?
Kural olarak hayır. Tacir sıfatını taşıyan borçlu, aşırı ceza kararlaştırıldığı iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22). Yargıtay, cezanın borçlunun ekonomik yıkımına yol açacağı istisnai durumlarda dürüstlük kuralına dayanarak müdahale edebilmektedir. Bu nedenle üst sınırın sözleşmede yazılması en etkili korumadır.
Sapma listesi teklifimi geçersiz kılar mı?
İhale talimatnamesi şartlı teklifleri yasaklıyorsa, sapma listesi teklifin değerlendirme dışı bırakılmasına yol açabilir. Bu nedenle önce açıklama talebi süresinde değişiklik istenmeli, sapma listesinin kapsamı ise talimatnamenin şartlı teklif hükmüne göre belirlenmelidir. Kabul edilmeyen riskler teklif fiyatına yansıtılmalıdır.
Alt yüklenici sözleşmesinde bildirim süreleri nasıl belirlenmeli?
Ana yüklenicinin işverene 28 gün içinde bildirim yapabilmesi için alt yüklenicinin bildirim süresi bundan kısa tutulmalıdır. Ancak süre makul olmalıdır; Türk hukukuna tabi matbu bir sözleşmede aşırı kısa bir hak düşürücü süre genel işlem koşulu olarak denetlenebilir ve yazılmamış sayılabilir.
Kaynakça
- FIDIC Conditions of Contract for Construction, Plant and Design-Build ve EPC/Turnkey Projects, 2017 ikinci baskı ve Kasım 2022 değişiklikleriyle yeniden basım (m.1.3, 1.4, 1.5, 1.9, 1.15, 2.4, 2.5, 3.7, 4.1, 4.2, 4.10, 4.12, 8.3, 8.5, 8.6, 8.8, 8.9-8.12, 12, 13, 14, 15.5, 16, 17, 18, 19, 20, 21).
- FIDIC, The FIDIC Golden Principles, First Edition 2019.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.20-25, 27, 115, 138, 148, 179, 182 ve 478; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A ve 22; 3095 sayılı Kanun m.2 ve 4/a; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.17 ve 106; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.4; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.24 ve 47.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Özel koşulların etkisi sözleşmenin tamamı, uygulanacak hukuk ve iş ülkesinin emredici kuralları ile birlikte değerlendirilmelidir.
FIDIC ihalesine mi gireceksiniz, sözleşme imzalamak üzere misiniz?
Özel koşulların, Sözleşme Verilerinin ve teminat metinlerinin karşılaştırmalı incelemesi, açıklama talebi ve sapma listesi için ihale dosyanızla hemen arayın.
İlgili ana rehberler
Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi · FIDIC Süre Uzatımı ve Bildirim · FIDIC Uyuşmazlık Kurulu ve ICC · Tahkim Rehberi · İletişim


