FIDIC sözleşmesinde gecikme cezası, iş Tamamlanma Süresi içinde bitirilmezse Sözleşme Verilerinde yazılı günlük tutar üzerinden, geçici kabul belgesindeki tarihe kadar işler ve sözleşmedeki üst sınırı aşamaz (1999’da m.8.7, 2017’de m.8.8). Ceza, süre uzatımıyla belirlenen doğru tamamlanma tarihinden başlar; bu nedenle cezaya karşı ilk savunma, işverenden kaynaklanan gecikmeler için süresinde istenen süre uzatımıdır. İşveren cezayı hakedişten ancak sözleşmedeki talep usulüne uyarak kesebilir (1999’da m.2.5, 2017’de m.20.2). İşveren ve yüklenici gecikmesi aynı anda yaşanmışsa 2017 metni, özel şartlarda kural yoksa bütün koşullara göre değerlendirme öngörür. Türk hukuku uygulanıyorsa gecikme cezası TBK m.179-182 anlamında ceza koşuludur: çekincesiz kabul edilen ifada istenemez, yüklenicinin sorumlu olmadığı gecikmede doğmaz; tacir yüklenici fahişlik iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22), ancak ekonomik mahvına yol açacak ceza ahlaka aykırı sayılır.
Bu rehber, yurt dışındaki işi geç teslim ettiği gerekçesiyle hakedişinden kesinti yapılan, teminat mektubuna başvurulan veya tahkimde gecikme cezasıyla karşılaşan Türk müteahhitler için yazıldı. Cezanın nasıl hesaplandığını, süre uzatımının cezayı nasıl ortadan kaldırdığını, eşzamanlı gecikmenin nasıl değerlendirildiğini, işverenin kesinti yapmak için hangi usule uymak zorunda olduğunu ve uygulanacak hukukun cezayı nasıl indirdiğini anlatıyor. Sonunda Mühendisin tespitine itiraz yazısı ile Türk mahkemesinde verilecek cevap dilekçesi örnekleri yer alıyor.
Bu yazının dayanakları. FIDIC Kırmızı, Sarı ve Gümüş Kitap, 1999 baskısı m.2.5, 3.5, 4.2, 8.2, 8.4, 8.6, 8.7, 10.1, 10.2, 15.2 ve 20.1; 2017 baskısı m.3.7, 4.2, 8.2, 8.5, 8.7, 8.8, 10.1, 10.2, 15.2, 20.1, 20.2 ve 21.4; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.27, 52, 112, 114, 118, 179, 180, 182 ve 470; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.22; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m.24; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 12.11.2014, E.2013/15-1140, K.2014/905 ve E.2024/11-108, K.2024/596; Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 21.04.2025, E.2024/2452, K.2025/1585; Birleşik Arap Emirlikleri 1985 tarihli ve 5 sayılı Medeni İşlemler Kanunu m.390 ile 2025 tarihli ve 25 sayılı Medeni İşlemler Kanunu m.340; Mısır Medeni Kanunu m.224; Katar Medeni Kanunu m.266; Libya Medeni Kanunu m.227; North Midland Building Ltd v Cyden Homes Ltd [2018] EWCA Civ 1744; Cavendish Square Holding BV v Makdessi [2015] UKSC 67.
Yazı 16 Kasım 2026 tarihinde yürürlükte olan mevzuat esas alınarak hazırlanmıştır. FIDIC hükümleri genel şartlara göre anlatılmış ve kendi ifademizle aktarılmıştır; sözleşmenizin özel şartları ve Sözleşme Verileri tutarları ve süreleri değiştirmiş olabilir.
Yurt dışındaki bir projede gecikme cezası çoğu zaman tek bir yazıyla gelir: işveren, Tamamlanma Süresinin dolduğunu, işin geç bittiğini ve günlük ceza tutarının geçen gün sayısıyla çarpımını hakedişten keseceğini bildirir. Tutar küçük değildir; birçok sözleşmede üst sınır sözleşme bedelinin yüzde 10’u civarında belirlenir ve bu tutar, projenin bütün kârını aşabilir. İşveren aynı alacak için teminat mektubuna da başvurabilir.
Oysa gecikme cezası, işverenin yazısında göründüğü kadar kendiliğinden işleyen bir hesap değildir. Ceza doğru tamamlanma tarihinden başlar ve bu tarih, işverenden kaynaklanan her gecikme için verilmesi gereken süre uzatımıyla ileri kayar. İşveren cezayı ancak sözleşmenin talep usulüne uyarak kesebilir. Uygulanacak hukuk ise birçok ülkede hâkime veya hakeme cezayı indirme yetkisi verir. Aşağıda bu üç savunma hattını sırasıyla ele alıyoruz. Türkiye’deki kamu ihalelerinde gecikme cezası ise ayrı bir mevzuata tabidir ve gecikme cezası ve süre uzatımı rehberimizde anlatılmıştır.
FIDIC’te Gecikme Cezası Nasıl İşler?
FIDIC’te gecikme cezası, “gecikme tazminatı” (Delay Damages) adıyla düzenlenir. Yüklenici işi, süre uzatımlarıyla birlikte belirlenen Tamamlanma Süresi içinde bitirmezse (m.8.2), işveren gecikilen her gün için Sözleşme Verilerinde (1999’da Teklif Ekinde) yazılı tutarı ister. İşverenin ayrıca bir zarar ispat etmesi gerekmez; tutar önceden belirlenmiş bir tazminattır. Buna karşılık bu tutar, gecikme nedeniyle istenebilecek tek tazminattır: işveren, sözleşmeyi iş bitmeden yüklenicinin ihlali nedeniyle feshetmedikçe gecikme için ayrıca genel hükümlere göre tazminat isteyemez.
FIDIC’te gecikme tazminatının unsurları
| Unsur | 1999 metni (m.8.7) | 2017 metni (m.8.8) |
|---|---|---|
| Şart | Yüklenicinin m.8.2’deki Tamamlanma Süresine uymaması | Aynı |
| Usul | İşverenin talep bildirimi ve Mühendisin tespiti (m.2.5) | İşverenin hak talebi usulü (m.20.2) ve Mühendisin uzlaştırma ve tespiti (m.3.7) |
| Tutar | Teklif Ekinde yazılı günlük tutar | Sözleşme Verilerinde yazılı günlük tutar |
| Başlangıç | İlgili Tamamlanma Süresinin bitimi | Aynı |
| Bitiş | Geçici kabul belgesinde yazılı tamamlanma tarihi | Aynı |
| Üst sınır | Teklif Ekinde yazılıysa toplam tutar bu sınırı aşamaz | Sözleşme Verilerinde yazılıysa aynı; ancak hile, ağır ihmal, kasıtlı ihlal veya pervasız davranış hâlinde sınır uygulanmaz |
| Başka tazminat | Gecikme için tek tazminattır; işin bitiminden önce 15.2 uyarınca fesih hâli saklıdır | Aynı |
| Tamamlama borcu | Ceza ödenmesi işi tamamlama borcunu ortadan kaldırmaz | Aynı |
| Kısmi kabul | İşin bir bölümü önceden teslim alınmışsa kalan bölüm için ceza oransal olarak azalır (m.10.2) | Aynı (m.10.2) |
| Fesih bağlantısı | Yok | Gecikme tazminatının üst sınıra ulaşması işverene fesih hakkı verir (m.15.2.1) |
Cezaya Karşı İlk Savunma: Süre Uzatımı
Gecikme cezası, Tamamlanma Süresinin sonundan başlar; Tamamlanma Süresi ise süre uzatımlarıyla birlikte hesaplanır. Bu nedenle işveren cezayı hesaplarken yüklenicinin talep ettiği süre uzatımlarını dikkate almamışsa, ceza yanlış tarihten başlatılmış demektir. FIDIC, yüklenicinin hangi olaylar nedeniyle süre uzatımı isteyebileceğini sayar (1999’da m.8.4, 2017’de m.8.5).
Süre uzatımı sebepleri
| Sebep | 1999 m.8.4 | 2017 m.8.5 | Not |
|---|---|---|---|
| Değişiklik emri | (a) | (a); değişiklik için ayrıca hak talebi bildirimi gerekmez | İş artışı ve projede değişiklik |
| Sözleşmenin başka bir maddesinin süre uzatımı hakkı tanıdığı olaylar | (b) | (b) | Saha tesliminin gecikmesi, öngörülemeyen zemin koşulları, Mühendis talimatı, mücbir sebep |
| Olağanüstü olumsuz hava koşulları | (c) | (c); 2017’de işverenin verdiği iklim verilerine göre öngörülemez olmalı | Meteoroloji kayıtları gerekir |
| Salgın veya devlet işlemi nedeniyle öngörülemeyen personel veya malzeme kıtlığı | (d) | (d) | İthalat yasakları, sınır kapanmaları |
| İşveren, personeli veya sahadaki diğer yüklenicilerden kaynaklanan gecikme | (e) | (e) | Geç onaylar, ödemelerin gecikmesi, ara yüzey sorunları |
| Ölçülen miktarın yüzde 10’dan fazla artması | Yok | Kırmızı Kitapta ayrı bir sebep olarak sayılır | Diğer kalemlerdeki azalmalar da hesaba katılır |
| Resmî makamlardan kaynaklanan gecikme | m.8.5 | m.8.6 | Yüklenici makamların usullerine özenle uymuş olmalı |
Süre uzatımı hakkı, yüklenicinin olayı öğrendiği veya öğrenmesi gerektiği tarihten itibaren 28 gün içinde hak talebi bildiriminde bulunmasına bağlıdır (1999’da m.20.1, 2017’de m.20.2). Bu bildirim yapılmamışsa, işveren kendisinden kaynaklanan bir gecikme için bile süre uzatımı verilmeyeceğini ve cezanın tam işleyeceğini ileri sürer. Bildirim süresinin kaçırılmasının sonuçları ve bu sonuçlara karşı ileri sürülebilecek itirazlar FIDIC’te süre uzatımı ve 28 günlük bildirim rehberimizde anlatılmıştır.
İngiliz hukukunda geliştirilen “engelleme ilkesi” (prevention principle), işverenin kendi sebep olduğu gecikme için yükleniciden ceza isteyemeyeceğini söyler. Sözleşmede işverenden kaynaklanan gecikmeler için süre uzatımı mekanizması bulunmazsa veya bu mekanizma işletilmezse, sözleşmedeki tamamlanma tarihi bağlayıcılığını yitirebilir ve işveren ancak ispat ettiği gerçek zararını isteyebilir. FIDIC bu sonucu önlemek için işverenden kaynaklanan gecikmeleri süre uzatımı sebepleri arasında sayar; bu nedenle FIDIC sözleşmelerinde savunmanın ağırlık merkezi, engelleme ilkesinden çok süre uzatımı talebinin kendisidir.
Süre uzatımı nasıl ispat edilir?
Süre uzatımı, gecikme olayının işin kritik yolunu etkilediğinin gösterilmesine bağlıdır. Bunun için olay öncesindeki onaylı iş programı, olayın etkisini gösteren güncellenmiş program ve iki program arasındaki farkı açıklayan gecikme analizi gerekir. Uygulamada en sık kullanılan yöntemler, olayın etkisini o tarihteki programa ekleyerek ölçen etki analizi (time impact analysis) ile gerçekleşen ilerlemeyi dönemler hâlinde karşılaştıran pencere analizidir. Hangi yöntemin seçileceği, mevcut kayıtların niteliğine bağlıdır. Şantiye günlükleri, aylık ilerleme raporları, Mühendisle yazışmalar ve fotoğraflar, analizin dayanağı olarak olay anında düzenli biçimde arşivlenmelidir.
Süre uzatımı gecikme cezasını önler, ancak uzayan dönemin giderlerini kendiliğinden karşılamaz. İşverenden kaynaklanan gecikmede şantiye ve merkez giderlerinin nasıl isteneceği yurt dışı inşaatta uzama maliyeti rehberimizin konusudur.
Eşzamanlı Gecikme: İki Taraf da Geciktirdiyse
Uzun süreli projelerde gecikmenin tek bir sebebi nadiren olur. İşveren projeleri geç onaylarken yüklenicinin malzemesi de geç gelmiş olabilir. Her iki gecikme de aynı dönemde işin tamamlanmasını etkiliyorsa “eşzamanlı gecikme” söz konusudur. Bu durumda iki soru ayrı ayrı sorulur: yüklenici süre uzatımı alacak mı, yani ceza o dönem için işleyecek mi; ve yüklenici o dönemin masrafını isteyebilecek mi?
1999 metni eşzamanlı gecikmeyi düzenlemez; konu uygulanacak hukuka bırakılmıştır. 2017 metni ise işverenin sorumlu olduğu bir gecikmenin yüklenicinin sorumlu olduğu bir gecikmeyle eşzamanlı olması hâlinde, yüklenicinin süre uzatımı hakkının özel şartlarda belirlenen kurallara göre, bu kurallar yoksa bütün koşullar gözetilerek uygun biçimde değerlendirileceğini öngörür (m.8.5). FIDIC, uluslararası düzeyde ortak bir yaklaşım oluşmadığı için konuyu tarafların özel şartlarda düzenlemesine bırakmıştır. İşverenlerin özel şartlara yüklenici aleyhine kurallar koyması sık görülür; teklif aşamasında bu hükmün okunması gerekir.
Eşzamanlı gecikmede başlıca yaklaşımlar
| Yaklaşım | Süre uzatımı | Masraf | Nerede görülür? |
|---|---|---|---|
| Süre var, para yok | Yüklenici eşzamanlı dönem için süre uzatımı alır; ceza işlemez | Yüklenici o dönemin masrafını isteyemez | İngiliz hukukunda yerleşik yaklaşım; Gecikme ve Aksama Protokolü (SCL, 2017) |
| Paylaştırma | Gecikme, tarafların katkısına göre bölüştürülür | Masraf da aynı oranda paylaştırılabilir | İskoç hukukunda tartışılmış; kıta Avrupası hukuklarında müterafik kusur esası |
| Sözleşmeyle süre uzatımının dışlanması | Eşzamanlı dönem için süre uzatımı verilmez; ceza işler | Masraf istenemez | İngiliz Temyiz Mahkemesi North Midland v Cyden Homes (2018) kararında bu tür hükmü geçerli saymıştır |
| Kanunla indirim | Hâkim, işverenin gecikmeye katkısı oranında cezayı indirir | Genel hükümlere göre | Türk hukukunda TBK m.52 ve m.114/2; BAE’de 1 Haziran 2026’dan sonraki sözleşmelerde m.340’ta özel indirim sebebi |
North Midland Building v Cyden Homes kararında sözleşme, işverenden kaynaklanan bir gecikmenin yüklenicinin sorumlu olduğu bir gecikmeyle eşzamanlı olması hâlinde süre uzatımı verilmeyeceğini açıkça öngörüyordu. Temyiz Mahkemesi, engelleme ilkesinin taraflarca sözleşmeyle düzenlenebilecek bir kural olduğunu, kamu düzenine ilişkin bir ilke olmadığını kabul ederek bu hükmü uygulamıştır. Karar, özel şartlardaki eşzamanlı gecikme hükmünün yüklenici aleyhine ne kadar etkili olabileceğini gösterir.
Türk hukukunda eşzamanlı gecikmeyi özel olarak düzenleyen bir hüküm yoktur. Gecikme cezası bir ceza koşulu olduğundan, borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple ifa edilemeyen borç için ceza istenemez (TBK m.182/2). İşverenin gecikmenin doğmasında veya artmasında etkili olması ise tazminatın indirilmesi veya tamamen kaldırılması sebebidir (TBK m.52); bu hüküm sözleşmeye aykırılık hâllerine de kıyasen uygulanır (TBK m.114/2). Bu nedenle Türk hukukuna tabi bir sözleşmede işverenin sebep olduğu süreler teslim süresine eklenir, eşzamanlı dönemlerde ise ceza işverenin katkısı oranında indirilir. Birleşik Arap Emirliklerinde 1 Haziran 2026’da yürürlüğe giren yeni Medeni İşlemler Kanunu da, alacaklının kendi kusurunun zararın doğmasına veya artmasına katkıda bulunduğu hâlde mahkemenin önceden belirlenmiş tazminatı indirebileceğini açıkça öngörmüştür (m.340/3).
Üst Sınır, Tek Tazminat Kuralı ve Fesih
Sözleşme Verilerinde bir üst sınır yazılmışsa, gecikme tazminatının toplamı bu tutarı aşamaz. Sınıra ulaşıldıktan sonra iş ne kadar gecikirse geciksin işveren daha fazla gecikme tazminatı isteyemez. Gecikme tazminatı, gecikme için öngörülen tek tazminat olduğundan işveren aynı gecikme için ayrıca kira kaybı, finansman maliyeti veya üçüncü kişilere ödediği tazminatları genel hükümlere göre isteyemez. Bu iki kural, gecikme tazminatını yüklenici için öngörülebilir bir risk hâline getirir.
2017 metni bu dengeye bir ekleme yapmıştır: yüklenicinin gecikmesi, işverenin gecikme tazminatının üst sınırına ulaşmasına yol açarsa işveren sözleşmeyi feshedebilir. Fesih hâlinde tek tazminat kuralı artık işlemez; işveren işi başka bir yükleniciye tamamlatır ve tamamlama maliyetinin sözleşme bedelini aşan kısmını ve diğer zararlarını yükleniciden ister. Üst sınıra yaklaşan bir projede yüklenici, süre uzatımı taleplerini ve hızlandırma tedbirlerini bu fesih riskini göz önünde tutarak yönetmelidir. İşverenin fesih yoluna gitmesi hâlinde neler olduğu işveren FIDIC sözleşmesini feshetti rehberimizde anlatılmıştır.
2017 metninde üst sınırın uygulanmayacağı hâller de sayılmıştır: hile, ağır ihmal, kasıtlı ihlal ve pervasız davranış. İşverenler bu istisnayı genişletmek için yüklenicinin bilerek kaynak çektiğini veya işi kasıtlı olarak yavaşlattığını ileri sürebilir. Bu iddiaya karşı en güçlü savunma, kaynak planlarının ve sahadaki personel ile ekipman sayılarının aylık raporlarla belgelenmesidir.
İşveren Cezayı Nasıl Kesebilir? Usul Şartları
FIDIC, işverenin yükleniciye ödenecek tutarlardan kendiliğinden kesinti yapmasını sınırlar. 1999 metninde işveren, gecikme tazminatı dahil her talebini Mühendise ve yükleniciye bildirir, ayrıntılarını verir ve Mühendis tutarı uzlaştırma veya tespit yoluyla belirler (m.2.5, m.3.5). İşveren ödeme sertifikasındaki bir tutardan ancak bu usule göre mahsup veya kesinti yapabilir. Gecikme tazminatına ilişkin m.8.7 de tazminatı açıkça m.2.5’teki bildirime bağlar.
2017 metninde işverenin talepleri, yüklenicinin talepleriyle aynı hak talebi usulüne tabidir (m.20.2). İşveren talep konusu olayı öğrendiği veya öğrenmesi gerektiği tarihten itibaren 28 gün içinde hak talebi bildiriminde bulunmalı, ardından ayrıntılı talebini sunmalıdır; Mühendis talebi m.3.7 uyarınca uzlaştırma veya tespit yoluyla karara bağlar. Gecikme tazminatına ilişkin m.8.8 de tazminatı açıkça m.20.2’ye tabi kılar. İşverenin gecikme tazminatı için 28 günlük süreyi kaçırdığı, sürenin ise hangi tarihte başladığı tartışmalı olmakla birlikte, yüklenicinin ileri sürebileceği bir itirazdır.
Gecikme tazminatı kesintisine karşı usul kontrolü
| Soru | 1999 metni | 2017 metni | Yüklenicinin yapacağı |
|---|---|---|---|
| İşveren talebini bildirdi mi? | m.2.5: mümkün olan en kısa sürede bildirim ve ayrıntılar | m.20.2: 28 gün içinde bildirim, ardından ayrıntılı talep | Bildirimin tarihini ve içeriğini kontrol etmek |
| Mühendis tutarı belirledi mi? | m.3.5: uzlaştırma veya tespit | m.3.7: uzlaştırma veya tespit | Tespitten önce süre uzatımı taleplerini ve itirazları Mühendise sunmak |
| Tespite itiraz edildi mi? | Uyuşmazlık kuruluna başvuru (m.20.4) | Tespitten itibaren 28 gün içinde memnuniyetsizlik bildirimi; yapılmazsa tespit kesinleşir | Süreyi kaçırmamak |
| Kesinti hangi sertifikada yapıldı? | Ödeme sertifikasında, usulüne göre belirlenmiş tutar kadar | Aynı | Usulsüz kesinti için ödeme süresinin bitiminden itibaren finansman bedeli istemek |
| Teminat mektubuna başvuruldu mu? | m.4.2(b): uzlaşılan veya tespit edilen tutarın 42 gün içinde ödenmemesi | m.4.2.2: benzer liste | Haksız talebe karşı ihtiyati tedbir |
2017 metninde Mühendisin tespitine 28 gün içinde memnuniyetsizlik bildirimi (Notice of Dissatisfaction) verilmezse tespit her iki tarafça kabul edilmiş sayılır ve kesinleşir. Gecikme tazminatına ilişkin bir tespite itiraz edilmemesi, sonradan tahkimde süre uzatımı talebinin ileri sürülmesini de zorlaştırabilir. Uyuşmazlık kuruluna ve tahkime giden yol FIDIC uyuşmazlık kurulu ve ICC tahkimi rehberimizde anlatılmıştır. İşverenin tespit edilmemiş bir gecikme tazminatı için teminat mektubuna başvurması hâlinde ise kontrgaranti ve yurt dışı teminat mektubu rehberimizdeki tedbir yolu kullanılır.
Uygulanacak Hukuk Cezayı Nasıl Etkiler?
FIDIC’teki gecikme tazminatı hükmü, sözleşmeye uygulanan hukukun izin verdiği ölçüde uygulanır. Kıta Avrupası hukuk geleneğindeki ülkelerin çoğu, hâkime veya hakeme önceden belirlenmiş tazminatı indirme yetkisi verir ve bu yetkiyi sözleşmeyle kaldırmayı yasaklar. İngiliz hukuku ise önceden belirlenmiş tazminatı kural olarak uygular; yalnızca ceza niteliğindeki hükümleri geçersiz sayar. Türk müteahhitlerin en çok çalıştığı ülkelerde kural şöyledir:
Gecikme cezasının indirilmesi: ülke karşılaştırması
| Hukuk | Kural | Yüklenici için anlamı |
|---|---|---|
| Türk hukuku | Zarar şartı aranmaz (TBK m.180/1); hâkim aşırı cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182/3); tacir borçlu fahişlik iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22) | Tacir yüklenici için indirim kural olarak kapalıdır; ekonomik mahv hâlinde ahlaka aykırılık itirazı açıktır |
| İngiliz hukuku | Ceza koşulu, ihlal edenin üzerine alacaklının meşru menfaatiyle hiç orantılı olmayan bir yük getiriyorsa geçersizdir (Cavendish v Makdessi, 2015) | Ticari tarafların pazarlıkla belirlediği gecikme tazminatı genellikle geçerli sayılır |
| Birleşik Arap Emirlikleri, 1 Haziran 2026’dan önceki sözleşmeler | m.390: mahkeme, taraflardan birinin istemi üzerine tutarı gerçek zarara eşitlemek için değiştirebilir; aksine anlaşma geçersizdir | Gerçek zararın cezadan az olduğu ispatlanırsa indirim istenebilir |
| Birleşik Arap Emirlikleri, 1 Haziran 2026 ve sonrasındaki sözleşmeler | m.340: önceden belirlenen tazminat geçerlidir; mahkemenin genel değiştirme yetkisi daraltılmış, alacaklının kendi kusurunun katkısı yeni bir indirim sebebi olarak düzenlenmiştir; hile veya ağır kusurda fazlası istenebilir | Eşzamanlı gecikmede işverenin katkısı açık bir indirim sebebidir |
| Mısır | m.224: alacaklı zarara uğramamışsa tazminat istenemez; tutar büyük ölçüde abartılıysa veya borç kısmen ifa edilmişse indirilebilir | İşverenin zararsızlığının ispatı cezayı tamamen düşürebilir |
| Katar | m.266: zarar yoksa tazminat doğmaz; yüksek derecede abartılıysa veya kısmen ifa edilmişse indirilir; aksine anlaşma geçersizdir | Mısır modeline benzer |
| Libya | m.227: abartılı tutar veya kısmi ifa hâlinde indirim | Mısır modeline benzer |
Bu farklılık, tahkim yerinden ve sözleşmede seçilen hukuktan bağımsız olarak, yerel bir hukukun uygulandığı her dosyada ayrı bir savunma alanı açar. Örneğin Mısır veya Katar hukukuna tabi bir sözleşmede işverenin gecikmeden hiçbir zarar görmediği, işi zaten kullanamadığı veya başka bir sebeple ertelediği gösterilebilirse ceza tamamen düşebilir. Birleşik Arap Emirliklerinde yeni Kanun yalnızca yürürlük tarihinden sonra yapılan sözleşmelere uygulanır; 1 Haziran 2026’dan önce imzalanmış sözleşmelerde eski m.390’daki geniş indirim yetkisi devam eder.
Türk Hukuku Uygulanıyorsa: TBK 179-182 ve TTK 22
Türk müteahhitlerin ortak girişim ortaklarıyla, alt yüklenicileriyle ve bazı yabancı işverenlerle yaptığı sözleşmelerde Türk hukuku seçilebilir (MÖHUK m.24). Bu durumda FIDIC’teki gecikme tazminatı, Türk Borçlar Kanunu anlamında ifaya ekli bir ceza koşuludur. Ceza, borcun belirlenen zamanda ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa alacaklı, açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz kabul etmiş olmadıkça asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir (TBK m.179/2). Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile ceza istenebilir (TBK m.180/1).
Çekincesiz kabul cezayı düşürür
İşveren işi geç de olsa teslim alırken cezayı saklı tutmazsa ceza isteme hakkını kaybeder (TBK m.179/2). Yargıtay 6. Hukuk Dairesi 21.04.2025 tarihli, E.2024/2452, K.2025/1585 sayılı kararında, ifaya ekli cezai şart için dosyada ihtirazi kayıt bulunmadığını tespit ederek talebin kabulünü bozma sebebi saymıştır. FIDIC’e dayalı bir sözleşmede bu savunma, geçici kabul belgesinin düzenlendiği tarihteki yazışmaların incelenmesiyle başlar. İşverenin bu tarihten önce süresinde yaptığı talep bildirimi ve hakedişlerden yaptığı kesintiler, çekincenin varlığına delil olarak gösterilebilir; bu nedenle savunmanın gücü dosyadaki belgelere göre değişir.
Yüklenicinin sorumlu olmadığı gecikmede ceza doğmaz
Ceza koşulu, borçlunun sorumlu olduğu bir ihlale bağlanır. Borç, borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple ifa edilemezse ceza istenemez (TBK m.182/2). Temerrüde düşen borçlu da kusuru bulunmadığını ispat ederse gecikme zararından sorumlu olmaz (TBK m.118). Gecikmenin işverenin geç onaylarından, saha teslimindeki aksaklıktan, ödeme gecikmesinden veya mücbir sebepten kaynaklandığını ispat eden yüklenici, bu dönemler için cezadan kurtulur. İşverenin gecikmeye katkısı ise cezanın indirilmesi veya kaldırılması sebebidir (TBK m.52 ve m.114/2).
Tacir yüklenici indirim isteyebilir mi?
Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m.182/3); Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu denetimi emredici saymaktadır (12.11.2014, E.2013/15-1140, K.2014/905). Ancak tacir sıfatını taşıyan borçlu, aşırı ceza kararlaştırıldığı iddiasıyla cezanın indirilmesini mahkemeden isteyemez (TTK m.22). İnşaat şirketi olan yüklenici tacir olduğundan fahişlik indirimi kural olarak ona kapalıdır.
Bu kuralın istisnası içtihatla gelişmiştir. Cezanın ödenmesi tacir borçlunun ekonomik mahvına, yani ticari faaliyetini sürdürmesini imkânsız kılacak bir sonuca yol açacaksa ceza koşulu ahlaka aykırı sayılır ve bu ölçüde kesin hükümsüzdür (TBK m.27). Hukuk Genel Kurulu bu değerlendirmeyi şirketin mali durumuna ilişkin somut verilerle yapar; ekonomik mahv sonucunun doğmayacağı durumlarda indirimi kabul etmez (E.2024/11-108, K.2024/596). Ayrıntı için tacir cezai şart indirimi ve ekonomik mahv ile cezai şart ve hâkimin indirim yetkisi rehberlerimize bakabilirsiniz.
FIDIC’teki üst sınır ve tek tazminat kuralı, Türk hukukunda geçerli sözleşme hükümleridir; taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir (TBK m.182/1). Üst sınır aynı zamanda bir sorumluluk sınırlaması niteliği taşır ve borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.115/1). 2017 metnindeki ağır ihmal ve kasıt istisnası, Türk hukukunun bu kuralıyla örtüşür. Türkiye’deki konut ve kat karşılığı inşaatlarda gecikme cezası ise müteahhidin teslimde gecikmesi ve cezai şart rehberimizin konusudur.
Gecikme Cezasına Karşı Savunma Haritası
Gecikme cezasına karşı ileri sürülebilecek savunmalar
| Savunma | Dayanak | Gereken belge |
|---|---|---|
| Süre uzatımı hakkı | 1999 m.8.4, 2017 m.8.5 | Süresinde hak talebi bildirimleri, gecikme analizi, onaylı programlar |
| İşverenin talep usulüne uymaması | 1999 m.2.5 ve 3.5; 2017 m.20.2 ve 3.7 | İşverenin bildirim tarihleri ve içeriği, Mühendisin tespiti |
| Eşzamanlı gecikme | 2017 m.8.5 ve özel şartlar; TBK m.52; BAE m.340/3 | Kritik yol analizi, kaynak kayıtları |
| İşin işverence kullanılması | m.10.2: işveren işin bir bölümünü kullanmaya başlarsa o bölüm bu tarihte teslim alınmış sayılır | Kullanım tarihini gösteren yazışma ve fotoğraflar |
| Tamamlama testlerinin engellenmesi | m.10.3: işverenden kaynaklanan sebeple testler 14 günden fazla engellenirse iş teslim alınmış sayılır | Test programı ve engelleme yazışmaları |
| Kısmi kabul | m.10.2: kalan bölüm için ceza oransal olarak azalır | Kısmi kabul belgeleri, bölüm değerleri |
| Mücbir sebep veya istisnai olay | 1999 m.19.4, 2017 m.18.4 | Süresinde mücbir sebep bildirimi |
| Ödeme gecikmesi nedeniyle işin yavaşlatılması | m.16.1: süre uzatımı ve masraf hakkı | 16.1 bildirimi ve durdurma kayıtları |
| Üst sınır | Sözleşme Verileri veya Teklif Eki | Sözleşme bedeli ve sınır hesabı |
| Uygulanacak hukuktaki indirim | TBK m.182/3 ve m.27; BAE m.390 veya m.340; Mısır m.224; Katar m.266 | İşverenin gerçek zararına ilişkin deliller |
| Çekincesiz kabul (Türk hukuku) | TBK m.179/2 | Geçici kabul tarihindeki yazışmalar |
Ödeme gecikmesi nedeniyle işin yavaşlatılması veya durdurulması hâlinde süre uzatımı hakkının nasıl doğduğu işveren ödemiyor: işi durdurma ve fesih hakkı rehberimizde, savaş, darbe ve yaptırım gibi olaylarda süre uzatımı ise yurt dışı projede mücbir sebep rehberimizde anlatılmıştır.
Dosyada Bulunması Gereken Belgeler
Gecikme cezası dosyası
| Belge | Ne işe yarar? |
|---|---|
| Sözleşme, özel şartlar, Sözleşme Verileri veya Teklif Eki | Günlük tutar, üst sınır, eşzamanlı gecikme kuralı ve uygulanacak hukuk |
| Başlangıç tarihi bildirimi ve Tamamlanma Süresi hesabı | Cezanın başlangıç tarihi |
| Onaylı başlangıç programı ve güncellenmiş programlar | Gecikme analizinin temeli |
| Süre uzatımı hak talebi bildirimleri ve ayrıntılı talepler | Süre uzatımı hakkının korunduğunun ispatı |
| Mühendisin süre uzatımı ve gecikme tazminatı tespitleri | İtiraz süresinin başlangıcı |
| Memnuniyetsizlik bildirimleri ve uyuşmazlık kurulu başvuruları | Tespitin kesinleşmediğinin ispatı |
| Şantiye günlükleri, aylık ilerleme raporları, kaynak tabloları | Eşzamanlılık iddiasına ve kasıt iddiasına karşı delil |
| Geçici kabul ve kısmi kabul belgeleri, kullanım kayıtları | Cezanın bitiş tarihi ve oransal indirim |
| İşverenin talep bildirimleri ve kesinti yapılan sertifikalar | Usul itirazı ve iade talebi |
| İşverenin gerçek zararına ilişkin bilgiler | Yerel hukuktaki indirim talepleri |
Gecikme Cezasıyla Karşılaşan Yüklenici İçin Adım Adım
- Sözleşme Verilerinden günlük tutarı, üst sınırı ve özel şartlardaki eşzamanlı gecikme hükmünü çıkarın.
- Tamamlanma Süresini, verilmiş ve talep edilmiş bütün süre uzatımlarıyla birlikte yeniden hesaplayın.
- Bildirimi yapılmış ancak karara bağlanmamış süre uzatımı taleplerini listeleyin; eksik ayrıntıları tamamlayın.
- Kritik yolu gösteren bir gecikme analizi hazırlatın; işverenin eşzamanlılık iddiasını bu analizle cevaplayın.
- İşverenin gecikme tazminatı için sözleşmedeki talep usulüne uyup uymadığını ve bildirimin tarihini kontrol edin.
- Mühendisin tespitine 28 gün içinde memnuniyetsizlik bildirimi verin; 1999 metninde uyuşmazlık kurulu yolunu işletin.
- Usulsüz kesintiler için iade ve finansman bedeli talep edin; teminat mektubuna başvurulma ihtimaline karşı tedbir dosyasını hazırlayın.
- Uygulanacak hukukun indirim imkânlarını yerel bir hukukçuyla değerlendirin; işverenin gerçek zararına ilişkin delilleri toplayın.
- Üst sınıra yaklaşılıyorsa 2017 metnindeki fesih riskini hesaba katarak hızlandırma ve uzlaşma seçeneklerini belirleyin.
Mühendisin Gecikme Tazminatı Tespitine İtiraz Örneği (Türkçe ve İngilizce)
Aşağıdaki örnek, 2017 FIDIC Kırmızı Kitap esaslı bir sözleşmede Mühendisin süre uzatımı talebini kısmen reddederek gecikme tazminatı tespit ettiği bir dosya için hazırlanmıştır. Memnuniyetsizlik bildirimi, tespitin alınmasından itibaren 28 gün içinde işverene gönderilmeli, bir örneği Mühendise iletilmelidir. 1999 baskısına tabi sözleşmelerde aynı itirazlar Mühendisin m.3.5 uyarınca yaptığı tespite karşı ileri sürülür ve uyuşmazlık m.20.4 uyarınca uyuşmazlık kuruluna götürülür.
[İŞVERENİN UNVANI]’NA
Bilgi: [Mühendisin adı ve adresi]
Gönderen: [Yüklenicinin unvanı ve adresi]
Konu: [Proje adı] Sözleşmesi; Mühendisin [tarih] tarihli ve [sayı] sayılı tespitine karşı Sözleşmenin 3.7 maddesi uyarınca memnuniyetsizlik bildirimi (Notice of Dissatisfaction)
AÇIKLAMALAR
A. Sözleşme m.3.7: memnuniyetsizlik bildirimi
1. Mühendisin, [sayı] numaralı süre uzatımı talebimiz ile işverenin gecikme tazminatı talebi hakkındaki [tarih] tarihli tespiti [tarih] tarihinde tarafımıza ulaşmıştır. Bu yazı, Sözleşmenin 3.7 maddesi uyarınca 28 günlük süre içinde verilen memnuniyetsizlik bildirimidir. İtirazımız, talep ettiğimiz [gün] günlük süre uzatımının yalnızca [gün] günlük kısmının kabul edilmesine ve [tutar] tutarında gecikme tazminatı tespit edilmesine ilişkindir.
B. Sözleşme m.8.5 ve m.20.2: süre uzatımı hakkımız
2. Sahanın [bölüm] kısmının [gün] gün geç teslim edilmesi, [sayı] numaralı tasarım belgelerinin onayının [gün] gün gecikmesi ve [sayı] numaralı değişiklik emri nedeniyle iş, işverenin sorumlu olduğu sebeplerle toplam [gün] gün gecikmiştir. Bu olayların her biri için Sözleşmenin 20.2 maddesi uyarınca süresinde hak talebi bildiriminde bulunulmuş, ayrıntılı talepler [tarih] tarihlerinde sunulmuştur. Ekli gecikme analizi, bu olayların işin kritik yolunu nasıl etkilediğini göstermektedir.
3. Tespitte süre uzatımının bir kısmı, aynı dönemde Şirketimizden kaynaklanan bir gecikme bulunduğu gerekçesiyle reddedilmiştir. Oysa söz konusu dönemde [kalem] imalatındaki gecikme kritik yol üzerinde değildir ve işin tamamlanma tarihini etkilememiştir; ekli analizde bu imalatın [gün] günlük bolluğu bulunduğu görülmektedir. Özel şartlarda eşzamanlı gecikmeye ilişkin bir kural da yer almadığından, Sözleşmenin 8.5 maddesi uyarınca bütün koşulların gözetilmesi gerekirken tespitte bu değerlendirme yapılmamıştır.
C. Sözleşme m.8.8 ve m.20.2: işverenin talep usulü
4. İşverenin gecikme tazminatı talebi Sözleşmenin 8.8 maddesi uyarınca 20.2 maddesindeki usule tabidir. Tamamlanma Süresi işverenin hesabına göre [tarih] tarihinde dolmuş olmasına rağmen işverenin hak talebi bildirimi ancak [tarih] tarihinde yapılmış ve 28 günlük süre aşılmıştır. Ayrıntılı talep de süresinde sunulmamıştır.
Ç. Sözleşme m.10.2: işin kullanılması ve oransal indirim
5. İşin [bölüm] kısmı [tarih] tarihinden itibaren işverence kullanılmaktadır. Sözleşmenin 10.2 maddesi uyarınca bu kısım, kullanılmaya başlandığı tarihte teslim alınmış sayılır ve bu tarihten sonra kalan iş için gecikme tazminatının, kullanılan kısmın değeri oranında azaltılması gerekir. Tespitte bu indirim yapılmamıştır.
D. Sözleşme m.8.8 ve [ülke] Medeni Kanunu m.[ ]: tutar ve uygulanacak hukuk
6. Tespitte günlük tutar, [tarih] yerine [tarih] tarihinden başlatılmış ve üst sınır hesabında sözleşme bedeli yerine [tutar] esas alınmıştır. Ayrıca Sözleşmeye uygulanan [ülke] hukukunda önceden belirlenen tazminat, alacaklının zararıyla orantılı olmak zorundadır; işverenin işi [sebep] nedeniyle [tarih] tarihine kadar zaten kullanamayacağı dikkate alındığında gecikmeden doğan bir zararı bulunmamaktadır.
SONUÇ VE İSTEM
7. Açıklanan nedenlerle, Mühendisin tespitinin kabul edilmediğini bildirir; Şirketimize [gün] gün süre uzatımı verilmesini, gecikme tazminatı talebinin reddini, bu mümkün olmazsa tazminatın yukarıdaki esaslara göre yeniden hesaplanmasını ve [sayı] numaralı sertifikadan yapılan [tutar] tutarındaki kesintinin finansman bedeliyle birlikte iadesini talep ederiz. Uyuşmazlığın Sözleşmenin 21. maddesi uyarınca uyuşmazlık kuruluna götürülmesi hakkımız saklıdır.
[Yüklenici yetkilisi]
[Tarih]
İmza
Ekler: 1. Mühendisin tespiti 2. Hak talebi bildirimleri ve ayrıntılı talepler 3. Gecikme analizi 4. Kullanım ve kısmi kabul kayıtları 5. Yeniden hesap tablosu
TO: [NAME OF THE EMPLOYER]
Copy: [The Engineer]
From: [Name and address of the Contractor]
Subject: [Project] Contract; Notice of Dissatisfaction under Sub-Clause 3.7 with the Engineer’s determination No. [ ] dated [date]
A. Sub-Clause 3.7: Notice of Dissatisfaction
1. The Engineer’s determination dated [date] on our claim No. [ ] for extension of time and on the Employer’s claim for Delay Damages was received on [date]. This letter is a Notice of Dissatisfaction given under Sub-Clause 3.7 within 28 days. Our dissatisfaction concerns the acceptance of only [days] of the [days] of extension of time claimed and the determination of Delay Damages in the amount of [amount].
B. Sub-Clauses 8.5 and 20.2: entitlement to extension of time
2. The late handover of [part] of the Site by [days] days, the delay of [days] days in approving design documents No. [ ] and Variation No. [ ] delayed the Works by a total of [days] days for reasons for which the Employer is responsible. A Notice of Claim was given in time under Sub-Clause 20.2 for each event, and fully detailed claims were submitted on [dates]. The attached delay analysis shows the effect of these events on the critical path.
3. Part of the extension of time was rejected on the ground of a concurrent Contractor delay. The delay to [item] in that period was not on the critical path and did not affect the completion date; the attached analysis shows [days] days of float on that activity. The Special Provisions contain no rule on concurrent delay, so Sub-Clause 8.5 required an assessment taking due regard of all relevant circumstances, which the determination does not contain.
C. Sub-Clauses 8.8 and 20.2: the Employer’s claim procedure
4. Under Sub-Clause 8.8 the Employer’s entitlement to Delay Damages is subject to Sub-Clause 20.2. Although, on the Employer’s own case, the Time for Completion expired on [date], the Employer’s Notice of Claim was given only on [date], outside the 28-day period, and no fully detailed claim was submitted in time.
D. Sub-Clause 10.2: use of the Works and reduction
5. [Part] of the Works has been used by the Employer since [date]. Under Sub-Clause 10.2 that part is deemed to have been taken over on the date it was first used, and Delay Damages for the remainder must be reduced in proportion to its value. The determination makes no such reduction.
E. Sub-Clause 8.8 and the governing law: amount
6. The determination applies the daily rate from [date] instead of [date] and calculates the maximum by reference to [amount] instead of the Contract Price. Moreover, under the governing law of [country], agreed damages must bear a reasonable relationship to the actual loss; since the Employer could not in any event have used the Works before [date] because of [reason], it has suffered no loss from the delay.
CONCLUSION AND REQUEST
7. We therefore give notice that we are dissatisfied with the determination, and request an extension of time of [days] days, the rejection of the claim for Delay Damages or, alternatively, its recalculation on the above basis, and the repayment of the deduction of [amount] made from Payment Certificate No. [ ] together with financing charges. We reserve our right to refer the dispute to the DAAB under Clause 21.
[Authorised representative of the Contractor]
[Date]
Signature
Türk Mahkemesinde Gecikme Cezası Davasına Cevap Dilekçesi Örneği
Aşağıdaki örnek, Türk hukukunun uygulandığı bir alt yüklenicilik veya ortak girişim sözleşmesinde, işi geç teslim ettiği iddiasıyla aleyhine gecikme cezası davası açılan yüklenici adına hazırlanmıştır. Sözleşmede tahkim şartı varsa öncelikle tahkim itirazında bulunulmalıdır; bu durumda aynı savunmalar hakem heyeti önünde ileri sürülür.
İSTANBUL ( ). ASLİYE TİCARET MAHKEMESİNE
Dosya No: [ ] Esas
Davalı: [Yüklenici şirketin unvanı, adresi]
Vekili: [Avukatın adı soyadı, adresi]
Davacı: [İş sahibi şirketin unvanı, adresi]
Konu: Davacının gecikme cezası talebine karşı cevaplarımızın sunulmasıdır.
AÇIKLAMALAR
A. TBK m.179/2: işin çekincesiz kabul edilmesi
1. Taraflar arasındaki [tarih] tarihli sözleşmenin [madde] maddesinde işin geç teslimi hâlinde günlük [tutar] ceza ödeneceği kararlaştırılmıştır. Bu ceza, borcun belirlenen zamanda ifa edilmemesi için kararlaştırılmış ifaya ekli bir cezadır. İş, davacı tarafından [tarih] tarihli geçici kabul tutanağıyla teslim alınmış, tutanakta veya teslim sırasında cezaya ilişkin herhangi bir çekince ileri sürülmemiştir. Türk Borçlar Kanununun 179. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca ifayı çekincesiz kabul eden alacaklı cezayı isteyemez. Yargıtay 6. Hukuk Dairesinin 21.04.2025 tarihli, E.2024/2452, K.2025/1585 sayılı kararında da ihtirazi kayıt bulunmadığında ifaya ekli cezai şart talebinin reddedilmesi gerektiği kabul edilmiştir.
2. Davacının dayandığı [tarih] tarihli yazı, kabulden [süre] önce gönderilmiş ve yalnızca işin bitirilmesini isteyen genel bir hatırlatmadır. Bu yazı, kabul anında cezanın saklı tutulduğu anlamına gelmez; kabul tutanağını imzalayan davacı yetkilisinin tutanağa herhangi bir çekince yazmamış olması, cezadan vazgeçildiğini açıkça göstermektedir.
B. TBK m.182/2, m.118, m.52 ve m.114/2: gecikmenin davacıdan kaynaklanması
3. Sahanın teslimi sözleşmede öngörülen [tarih] yerine [tarih] tarihinde yapılmış, uygulama projelerinin onayı [gün] gün gecikmiş, davacının [tarih] tarihli talimatıyla iş miktarı yüzde [oran] artırılmıştır. Bu sebeplerin her biri davacının sorumluluğundadır ve toplam [gün] günlük gecikmeye yol açmıştır. Borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle ifa edilemeyen borç için ceza istenemez; kusuru bulunmayan borçlu gecikmeden sorumlu tutulamaz. Bu sürelerin teslim süresine eklenmesiyle iş, süresi içinde teslim edilmiştir.
4. Davacının, aynı dönemde müvekkil şirketin de geciktiği yönündeki iddiası somut değildir. [Kalem] imalatındaki gecikme işin teslim tarihini etkilememiştir. Kaldı ki işverenin gecikmenin doğmasında veya artmasında etkili olması, tazminatın indirilmesi veya tamamen kaldırılması sebebidir ve bu kural sözleşmeye aykırılık hâllerinde de uygulanır.
C. Sözleşme m.[ ] ve TBK m.182/1: üst sınır ve tek tazminat
5. Sözleşmenin [madde] maddesinde gecikme cezasının toplamı sözleşme bedelinin yüzde [oran]’u ile sınırlandırılmış ve bu cezanın gecikme için istenebilecek tek tazminat olduğu kararlaştırılmıştır. Davacının talebi bu sınırı [tutar] aşmaktadır. Davacının ayrıca kira kaybı ve finansman gideri adı altında istediği tutarlar da aynı gecikmeye dayandığından sözleşmedeki tek tazminat kuralına aykırıdır.
Ç. Sözleşme m.[ ]: talep usulüne uyulmaması
6. Sözleşmenin [madde] maddesi, iş sahibinin gecikme cezası talebini öğrendiği tarihten itibaren [gün] gün içinde yazılı olarak bildirmesini ve tutarın [Mühendis veya ortak komisyon] tarafından belirlenmesini öngörmektedir. Davacı bu usule uymamış, cezayı ilk kez dava dilekçesiyle ileri sürmüştür.
D. TBK m.27 ve TMK m.2: ekonomik mahv (kabul anlamına gelmemek kaydıyla)
7. Yukarıdaki savunmalarımız saklı kalmak ve kabul anlamına gelmemek kaydıyla belirtmek gerekir ki talep edilen ceza, müvekkil şirketin [yıl] yılı mali tablolarına göre öz varlığının yüzde [oran]’ine ulaşmaktadır. Bu tutarın ödenmesi müvekkil şirketin ticari faaliyetini sürdürmesini imkânsız hâle getirecektir. Türk Ticaret Kanununun 22. maddesi tacir borçlunun fahişlik iddiasıyla indirim istemesini yasaklar; ancak borçlunun ekonomik mahvına yol açan ceza koşulunun ahlaka aykırılık nedeniyle denetlenmesine engel değildir. Bu nedenle cezanın, müvekkil şirketin ekonomik varlığını tehlikeye sokmayacak ölçüye indirilmesi gerekir.
DELİLLER
8. Sözleşme ve ekleri, yer teslim tutanağı, proje onay yazışmaları, iş artışı talimatları, iş programları ve şantiye günlükleri, geçici kabul tutanağı, taraflar arasındaki yazışmalar, mali tablolar, bilirkişi incelemesi, tanık ve sair yasal deliller.
SONUÇ VE İSTEM
9. Açıklanan nedenlerle davanın reddine, yargılama giderleri ile vekâlet ücretinin davacıya yükletilmesine karar verilmesini saygıyla talep ederiz.
Davalı vekili
[Avukatın adı soyadı]
İmza
Sık Yapılan Hatalar
- Süre uzatımı bildirimlerini ertelemek. 28 günlük süre kaçırıldığında işveren kendisinden kaynaklanan gecikme için bile ceza isteyebilir.
- Cezanın başlangıç tarihini kontrol etmemek. Ceza, süre uzatımlarıyla birlikte belirlenen Tamamlanma Süresinin sonundan başlar.
- Mühendisin tespitine itiraz etmemek. 2017 metninde 28 gün içinde memnuniyetsizlik bildirimi yapılmazsa tespit kesinleşir.
- Eşzamanlılık iddiasını cevapsız bırakmak. Yüklenicinin gecikmesinin kritik yol üzerinde olmadığı analizle gösterilmelidir.
- İşverenin işi kullanmaya başladığı tarihi kayda almamak. Kullanılan kısım bu tarihte teslim alınmış sayılır.
- Özel şartları teklif aşamasında okumamak. Eşzamanlı gecikme hükmü ve üst sınır, cezanın büyüklüğünü belirler.
- Usulsüz kesintiye ses çıkarmamak. Talep usulüne uyulmadan yapılan kesinti için iade ve finansman bedeli istenmelidir.
- Uygulanacak hukuku hesaba katmamak. Birçok ülkede zararsızlık veya abartı cezayı düşürür ya da indirir.
- Türk hukukunda yalnızca fahişlik indirimine güvenmek. Tacir yüklenici için bu yol kapalıdır; savunma süre, kusur ve çekince üzerine kurulmalıdır.
Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar?
Gecikme cezasıyla karşılaşan yüklenici için önce sözleşmenin özel şartlarını, Sözleşme Verilerini ve uygulanacak hukuku inceliyor; Tamamlanma Süresini süre uzatımı talepleriyle birlikte yeniden hesaplıyor ve işverenin talep usulüne uyup uymadığını kontrol ediyoruz. Gecikme analizini hazırlayan uzmanlarla birlikte çalışarak süre uzatımı taleplerini ve eşzamanlılık itirazlarını belgelere dayandırıyoruz.
Mühendisin tespitine karşı memnuniyetsizlik bildirimini, uyuşmazlık kurulu başvurusunu ve tahkim dilekçelerini Türkçe ve İngilizce hazırlıyor; Türk hukukuna tabi uyuşmazlıklarda ceza koşuluna ilişkin savunmaları yürütüyoruz. Gecikme cezası için teminat mektubuna başvurulması ihtimaline karşı kontrgaranti bankası nezdinde tedbir başvurusunu hazırlıyoruz.
Yurt dışındaki projenizde gecikme cezası kesintisiyle karşılaştıysanız sözleşmenizi, Mühendisin tespitini ve süre uzatımı yazışmalarınızı 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Tahkimde Zarar Hesabı: Kâr Kaybı, Verimlilik Kaybı, Faiz ve Uzman Raporu
- FIDIC Özel Koşullar Kontrol Listesi
- Yurt Dışı Projede Kesin Hesap Kapanmıyor, Teminat İade Edilmiyor
- Proje Uzadı: Yurt Dışı İnşaatta Uzama Maliyeti ve Genel Gider Talebi
- Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi
- FIDIC’te Süre Uzatımı ve 28 Günlük Bildirim
- İşveren Ödemiyor: İşi Durdurma ve Fesih Hakkı
- İşveren FIDIC Sözleşmesini Feshetti: Ne Yapmalı?
- FIDIC Uyuşmazlık Kurulu ve ICC Tahkimi
- Savaş, Darbe, Yaptırım: Yurt Dışı Projede Mücbir Sebep
- Kontrgaranti: Yurt Dışı Teminat Mektubunun Nakde Çevrilmesi
- Yurt Dışındaki İşveren Hakedişi Ödemiyor: Alacak Tahsili
- Yurt Dışı Alt Yüklenici ve “İşveren Öderse Öderim” Şartı
- Kamu İhalelerinde Gecikme Cezası ve Süre Uzatımı
- Tacir Cezai Şart İndirimi ve Ekonomik Mahv
- Cezai Şart ve Hâkimin İndirim Yetkisi
- Müteahhidin Teslimde Gecikmesi ve Cezai Şart
- Müteahhide Gecikme Tazminatı Dava Dilekçesi Örneği
- Tahkim Rehberi
- Dilekçe Örnekleri
Sıkça Sorulan Sorular
FIDIC’te gecikme cezası nasıl hesaplanır?
Sözleşme Verilerinde (1999’da Teklif Ekinde) yazılı günlük tutar, süre uzatımlarıyla birlikte belirlenen Tamamlanma Süresinin bitiminden geçici kabul belgesindeki tamamlanma tarihine kadar geçen gün sayısıyla çarpılır. Toplam tutar sözleşmedeki üst sınırı aşamaz (1999’da m.8.7, 2017’de m.8.8).
İşverenin gecikmeden zarar gördüğünü ispat etmesi gerekir mi?
FIDIC’e göre hayır; tutar önceden belirlenmiş bir tazminattır. Ancak uygulanacak hukuk bunu değiştirebilir: Mısır ve Katar hukukunda alacaklının zarara uğramadığı ispatlanırsa tazminat istenemez, Birleşik Arap Emirliklerinde 1 Haziran 2026’dan önceki sözleşmelerde mahkeme tutarı gerçek zarara eşitleyebilir.
Süre uzatımı alırsam ceza ne olur?
Süre uzatımı Tamamlanma Süresini ileri taşır ve ceza bu yeni tarihten başlar. Uzatılan her gün, ceza hesabından günlük tutar kadar düşer. Süre uzatımı, gecikme cezasına karşı en etkili savunmadır.
Süre uzatımı için bildirim yapmadım; ceza tamamen işler mi?
FIDIC’te süre uzatımı hakkı, olayın öğrenilmesinden itibaren 28 gün içinde hak talebi bildirimine bağlıdır ve bildirim yapılmamışsa işveren hakkın düştüğünü ileri sürer. Bu sonuca karşı uygulanacak hukuka ve 2017 metnindeki istisnalara dayanan itirazlar ileri sürülebilir; dosyanın ayrıca incelenmesi gerekir.
İşveren cezayı doğrudan hakedişimden kesebilir mi?
Kendiliğinden kesemez. 1999 metninde işveren talebini m.2.5 uyarınca bildirmeli ve tutar Mühendis tarafından belirlenmelidir; 2017 metninde talep m.20.2’deki 28 günlük bildirim ve ayrıntılı talep usulüne, ardından Mühendisin m.3.7’deki tespitine tabidir. Bu usule uyulmadan yapılan kesintinin iadesi istenebilir.
Gecikme cezası üst sınırı aşabilir mi?
Hayır. Sözleşme Verilerinde bir üst sınır yazılmışsa toplam tutar bunu aşamaz. 2017 metninde hile, ağır ihmal, kasıtlı ihlal veya pervasız davranış hâlinde sınırın uygulanmayacağı öngörülmüştür; Türk hukukunda da ağır kusurdan sorumsuzluk anlaşması hükümsüzdür (TBK m.115/1).
Üst sınıra ulaşılınca ne olur?
İşveren daha fazla gecikme tazminatı isteyemez. Ancak 2017 metninde gecikme tazminatının üst sınıra ulaşması işverene sözleşmeyi feshetme hakkı verir; fesih hâlinde işveren tamamlama maliyetini ve diğer zararlarını genel hükümlere göre isteyebilir.
Hem işveren hem yüklenici geciktirdiyse ceza işler mi?
1999 metni bu konuyu düzenlemez ve uygulanacak hukuka bırakır. 2017 metni, özel şartlarda kural yoksa süre uzatımının bütün koşullar gözetilerek değerlendirileceğini öngörür. İngiliz hukukunda yaygın yaklaşım süre uzatımı verilmesi ancak masrafın ödenmemesidir; Türk hukukunda işverenin katkısı cezanın indirilmesi sebebidir (TBK m.52).
İşveren işi kullanmaya başladı; ceza devam eder mi?
İşveren işin bir bölümünü geçici kabulden önce kullanmaya başlarsa, o bölüm kullanılmaya başlandığı tarihte teslim alınmış sayılır ve kalan iş için ceza oransal olarak azalır (m.10.2). İşverenden kaynaklanan sebeple tamamlama testleri 14 günden fazla engellenirse iş teslim alınmış sayılır (m.10.3).
Türk hukukunda gecikme cezası indirilebilir mi?
Hâkim aşırı cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182/3); ancak tacir borçlu fahişlik iddiasıyla indirim isteyemez (TTK m.22). Yargıtay, cezanın tacir borçlunun ekonomik mahvına yol açacağı durumlarda ceza koşulunu ahlaka aykırı sayarak denetler.
İşveren işi teslim alırken çekince koymadıysa ceza isteyebilir mi?
Türk hukuku uygulanıyorsa, gecikme cezası ifaya ekli bir ceza olduğundan alacaklı ifayı çekincesiz kabul ederse cezayı isteyemez (TBK m.179/2). Yargıtay da ihtirazi kayıt bulunmayan dosyalarda talebin reddedilmesi gerektiğini kabul etmektedir.
Gecikme cezası için teminat mektubu nakde çevrilebilir mi?
1999 metnine göre işveren kesin teminattan ancak uzlaşılan veya tespit edilen bir tutarın 42 gün içinde ödenmemesi gibi sözleşmede sayılan hâllerde talepte bulunabilir (m.4.2). Tespit edilmemiş bir gecikme cezası için yapılan talebe karşı Türkiye’deki kontrgaranti bankası nezdinde ihtiyati tedbir istenebilir.
Kaynakça
- FIDIC, Conditions of Contract for Construction, Plant and Design-Build ve EPC/Turnkey Projects, 1999 birinci baskı ve 2017 ikinci baskı.
- Society of Construction Law, Delay and Disruption Protocol, ikinci baskı, Şubat 2017.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 12.11.2014, E.2013/15-1140, K.2014/905; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2024/11-108, K.2024/596; Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 21.04.2025, E.2024/2452, K.2025/1585.
- North Midland Building Ltd v Cyden Homes Ltd [2018] EWCA Civ 1744; Cavendish Square Holding BV v Makdessi; ParkingEye Ltd v Beavis [2015] UKSC 67.
- Birleşik Arap Emirlikleri, 1985 tarihli ve 5 sayılı Federal Medeni İşlemler Kanunu m.390; 2025 tarihli ve 25 sayılı Federal Kanun Hükmünde Kararname ile çıkarılan Medeni İşlemler Kanunu m.340 (01.06.2026’dan itibaren).
- Mısır Medeni Kanunu m.224; Katar Medeni Kanunu m.266; Libya Medeni Kanunu m.227.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; her dosya kendi sözleşmesi, özel şartları, uygulanacak hukuku ve belgeleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Yurt dışındaki projenizde gecikme cezası mı kesildi?
Süre uzatımı, Mühendisin tespitine itiraz ve teminat mektubunun korunması için sözleşmeniz ve tespit yazısıyla hemen arayın.
İlgili ana rehberler
Yurt Dışı Müteahhitlik Uyuşmazlıkları Merkezi · Süre Uzatımı · Cezai Şart · Tahkim Rehberi · İletişim


