Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu (4875): Dört Güvence, Bildirim Rejimi ve Tahkim Yolu

17 Haziran 2003’te yürürlüğe giren 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu, kendinden önceki 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu’nu yürürlükten kaldırmış ve rejimi tek bir cümleyle tersine çevirmiştir: izin ve onay sistemi, bilgilendirme sistemine dönüştürülmüştür. Artık yabancı yatırım için önceden izin alınmaz; yapılan yatırım sonradan bildirilir. Kanun ayrıca dört temel güvence verir — eşit muamele, kamulaştırma koruması, transfer serbestisi ve tahkim imkânı. Çok az bilinen bir ayrıntı da şudur: yurt dışında ikamet eden Türk vatandaşları da Kanun anlamında “yabancı yatırımcı” sayılır.

Kanunun Kurucu Fikri: İzinden Bildirime

Kanun’un 1 inci maddesindeki amaç hükmü, rejimin felsefesini açıkça ortaya koyar. Amaç; doğrudan yabancı yatırımların özendirilmesi, yabancı yatırımcıların haklarının korunması, yatırım ve yatırımcı tanımlarında uluslararası standartlara uyulması, doğrudan yabancı yatırımların gerçekleştirilmesinde izin ve onay sisteminin bilgilendirme sistemine dönüştürülmesi ve tespit edilen politikalar yoluyla yatırımların artırılmasına ilişkin esasları düzenlemektir. Kanun, doğrudan yabancı yatırımlara uygulanacak muameleyi kapsar.

Bu değişimin pratik anlamı büyüktür. 6224 sayılı Kanun döneminde yabancı sermayeli şirket kurmak veya sermaye artırmak ön izne tabiydi; izin alınmadan atılan adım hukuken sakat sayılıyordu. 4875 ile bu ön denetim kaldırılmış, yerine sonradan bildirim getirilmiştir. Yatırımcı önce yatırımını yapar, sonra istatistiki bilgileri iletir.

Geçiş hükmü de düzenlenmiştir: 18/1/1954 tarihli ve 6224 sayılı Kanun kapsamında kurulan şirketler, kazanılmış hakları saklı kalmak kaydıyla 4875 sayılı Kanun’a tabidir. Mevzuatta mülga Kanun’a yapılan atıflar da 4875’in ilgili hükümlerine yapılmış sayılır. Eski tarihli sözleşme ve esas sözleşmelerde 6224’e yapılan atıflarla karşılaşıldığında bu kural hatırlanmalıdır.

Kim “Yabancı Yatırımcı” Sayılır? — m.2

Tanım iki grubu kapsar:

1. Yabancı ülkelerin vatandaşlığına sahip gerçek kişiler ile yurt dışında ikamet eden Türk vatandaşları,
2. Yabancı ülkelerin kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişiler ve uluslararası kuruluşlar.

Birinci grubun ikinci yarısı sahada sürekli gözden kaçar: yurt dışında ikamet eden bir Türk vatandaşı, Türkiye’ye yatırım yaptığında Kanun anlamında yabancı yatırımcıdır. Bu, gurbetçi yatırımcılar bakımından hem bildirim yükümlülüğünü hem de Kanun’un sağladığı güvenceleri devreye sokar. Vatandaşlık tek başına belirleyici değildir; ölçüt ikametgâhtır.

Neler “doğrudan yabancı yatırım” sayılır?

Kanun, yatırım araçlarını sayarak belirler. Bunlar arasında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca alım satımı yapılan konvertibl para şeklinde nakit sermaye, şirket menkul kıymetleri (Devlet tahvilleri hariç), makine ve teçhizat ile sınai ve fikri mülkiyet hakları gibi kalemler yer alır. Devlet tahvillerinin açıkça dışlanmış olması, Kanun’un portföy yatırımını değil doğrudan yatırımı hedeflediğini gösterir.

Ayni sermayede değerleme kuralı: nakit dışındaki sermayenin değer tespiti Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde yapılır. Yabancı ülkelerde kurulu şirketlerin menkul kıymetlerinin yatırım aracı olarak kullanılması hâlinde ise menşe ülke mevzuatına göre değer tespitine yetkili makamların, menşe ülke mahkemelerince tespit edilecek bilirkişilerin ya da uluslararası değerlendirme kuruluşlarının değerlendirmeleri esas alınır. Yabancı ortağın ayni sermaye koyduğu kuruluşlarda bu hüküm doğrudan uygulanır: Yabancıların Türkiye’de Şirket Kurması ve Anonim Şirket Kuruluşu ve Sermaye Şartları.

Kanunun Verdiği Dört Güvence — m.3

1) Yatırım serbestisi ve millî muamele

Uluslararası anlaşmalar ve özel kanun hükümleri tarafından aksi öngörülmedikçe yabancı yatırımcılar tarafından Türkiye’de doğrudan yabancı yatırım yapılması serbesttir. Kanun’un ilkesi tek cümlede özetlenir: “Yabancı yatırımcılar yerli yatırımcılarla eşit muameleye tabidirler.”

Bu, uluslararası yatırım hukukundaki millî muamele standardının iç hukuktaki karşılığıdır. Ancak sınırı da hükmün kendisindedir: uluslararası anlaşmalar ve özel kanunlar aksini öngörebilir. Bankacılık, sigortacılık, medya, havacılık, madencilik ve enerji gibi alanlardaki sektörel sınırlamalar bu kayıt sayesinde ayakta kalır. Bir dosyada “eşit muamele var” demeden önce, ilgili sektörün özel kanununda bir kısıtlama bulunup bulunmadığı mutlaka kontrol edilmelidir.

2) Kamulaştırma ve devletleştirme güvencesi

Hüküm nettir: “Doğrudan yabancı yatırımlar, yürürlükteki mevzuat gereğince; kamu yararı gerektirmedikçe ve karşılıkları ödenmedikçe kamulaştırılamaz veya devletleştirilemez.”

İki şart birlikte aranır — kamu yararı ve karşılığın ödenmesi. Bu, Anayasa’nın 46 ncı maddesindeki kamulaştırma rejimiyle uyumludur ve yabancı yatırımcıya ayrıca uluslararası düzeyde tanınan dolaylı kamulaştırma korumasının iç hukuk zeminini oluşturur. Kamulaştırma usulünün bütünü için: Kamulaştırma — 2942 Sayılı Kanun.

3) Transfer serbestisi

Yatırımcı için belki de en somut güvence budur. Kanun’a göre yabancı yatırımcıların Türkiye’deki faaliyet ve işlemlerinden doğan net kâr, temettü, satış, tasfiye ve tazminat bedelleri, lisans, yönetim ve benzeri anlaşmalar karşılığında ödenecek meblağlar ile dış kredi ana para ve faiz ödemeleri, bankalar veya özel finans kurumları aracılığıyla yurt dışına serbestçe transfer edilebilir.

Listenin kapsamı dikkat çekicidir: yalnızca kâr payı değil, tasfiye bakiyesi ve tazminat bedelleri de sayılmıştır. Yani yatırımdan çıkış ve uyuşmazlık sonucu elde edilen tazminat da transfer serbestisi kapsamındadır. Transferin banka veya özel finans kurumu aracılığıyla yapılması ise usule ilişkin bir şarttır.

4) Taşınmaz edinimi

Kanun uyarınca yabancı yatırımcıların Türkiye’de kurdukları veya iştirak ettikleri tüzel kişiliğe sahip şirketlerin, Türk vatandaşlarının edinimine açık olan bölgelerde taşınmaz mülkiyeti veya sınırlı ayni hak edinmeleri serbesttir.

Buradaki iki kayıt önemlidir. Birincisi hüküm şirketler içindir; yabancı gerçek kişilerin doğrudan taşınmaz edinimi ayrı bir rejime tabidir. İkincisi “Türk vatandaşlarının edinimine açık olan bölgeler” kaydı, askerî yasak bölge ve güvenlik bölgesi gibi genel kısıtlamaları saklı tutar. Ayrıntı için: Yabancıların Türkiye’de Taşınmaz Edinmesi.

Uyuşmazlıkların Çözümü ve Tahkim — m.3

Kanun, yatırım uyuşmazlıklarında yargı tekelini kırar. Hükme göre; özel hukuka tabi olan yatırım sözleşmelerinden kaynaklanan uyuşmazlıkların çözümü ile yabancı yatırımcıların idare ile yaptıkları kamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden kaynaklanan yatırım uyuşmazlıklarının çözümlenmesi için; görevli ve yetkili mahkemelerin yanı sıra, ilgili mevzuatta yer alan koşulların oluşması ve tarafların anlaşması kaydıyla, millî veya milletlerarası tahkim ya da diğer uyuşmazlık çözüm yollarına başvurulabilir.

Üç unsur birlikte aranır: mevzuattaki koşulların oluşması, tarafların anlaşması ve uyuşmazlığın maddede sayılan türden olması. Tahkim kendiliğinden devreye girmez; bir tahkim anlaşması gerekir.

Bu hüküm, iç hukuk ile uluslararası yatırım tahkimi arasındaki köprüdür. Yatırımcı ayrıca Türkiye’nin taraf olduğu ikili yatırım anlaşmalarına (BIT) ve ICSID Konvansiyonu’na dayanabilir. ICSID bakımından pratik önemi büyük bir kural da vardır: Konvansiyon’un 25 inci maddesi uyarınca bir tüzel kişi, ihtilafa düştüğü devletin vatandaşlığını taşısa bile, yabancı kontrolü altında olması nedeniyle taraflar bu yönde anlaşmışlarsa diğer bir devlet vatandaşı muamelesi görebilir. Yani Türkiye’de kurulmuş ama yabancı kontrolündeki bir şirket, koşulları varsa ICSID tahkimine erişebilir.

Yatırım tahkiminin bütünü ve esasa ilişkin standartlar için: Yatırım Tahkimi ve ICSID: Devlete Karşı Talepler · ICSID ve Yatırım Tahkimi · Adil ve Hakkaniyete Uygun Muamele (FET) · Enerji Şartı Anlaşması (ECT) ve Enerji Yatırım Tahkimi.

Bildirim Yükümlülüğü — ve Sınırı

Kanun’un 4 üncü maddesi, izin sisteminin yerine geçen bilgilendirme rejimini düzenler. İlgili idare, doğrudan yabancı yatırımlara ilişkin bilgi sistemini kurmak ve geliştirmek amacıyla istatistiki bilgileri her türlü kamu kurum ve kuruluşu ile özel kesim meslek kuruluşlarından istemeye yetkilidir. Yabancı yatırımcılar da yatırımlarıyla ilgili istatistiki bilgileri, yönetmelikle belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde bildirir.

Ancak maddenin son cümlesi kritik bir güvence içerir: “Söz konusu bilgiler istatistik amaçları dışında ispat aracı olarak kullanılamaz.”

Bu, yatırımcı lehine güçlü bir hükümdür. Bildirim yükümlülüğü kapsamında verilen bilgiler, sonradan bir vergi incelemesinde, idari yaptırım sürecinde veya davada delil olarak kullanılamaz. Bilgilendirme sistemi bir denetim tuzağına dönüştürülemez. Bir dosyada karşı taraf bu bildirimlere dayanıyorsa, hükmün açıkça ileri sürülmesi gerekir.

Kanun’da geçen “Müsteşarlık” ifadesi, kamu teşkilatındaki yeniden yapılanma sonrası ilgili Bakanlık birimini ifade eder; güncel muhatap ve bildirim usulü için yürürlükteki yönetmelik esas alınmalıdır.

Yatırımcı İçin Kontrol Listesi

• Yatırımcı sıfatım Kanun’daki tanıma giriyor mu? Yurt dışında ikamet eden Türk vatandaşı isem de yabancı yatırımcı sayılırım.
• Yatırım aracım Kanun’da sayılan kalemlerden mi? Devlet tahvilleri kapsam dışıdır.
• Ayni sermaye koyuyorsam, değerleme TTK’ya uygun mu? Yabancı şirket menkul kıymeti kullanıyorsam menşe ülke yetkili makam veya uluslararası değerlendirme kuruluşu raporu var mı?
• Faaliyet göstereceğim sektörde özel kanunla getirilmiş bir sınırlama var mı? Eşit muamele bu kayıtla sınırlıdır.
• Taşınmaz edinecek olan şirket mi, gerçek kişi mi? Rejim farklıdır.
• Taşınmaz, Türk vatandaşlarının edinimine açık bölgede mi?
• Sözleşmelerimde tahkim anlaşması var mı? Tahkim kendiliğinden işlemez.
• Türkiye ile menşe ülkem arasında yürürlükte bir ikili yatırım anlaşması var mı?
• Türkiye’de kurulu ama yabancı kontrolündeki şirketim ICSID m.25 kapsamında değerlendirilebilir mi?
• Bildirim yükümlülüğümü yerine getirdim mi? Verdiğim bilgilerin ispat aracı olarak kullanılamayacağını biliyor muyum?
• Şirketim 6224 sayılı Kanun döneminde mi kuruldu? Kazanılmış haklarım saklıdır.

Sık Sorulan Sorular

4875 sayılı Kanun neyi değiştirdi?

Kanun, 18/1/1954 tarihli ve 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu’nu yürürlükten kaldırmış ve doğrudan yabancı yatırımların gerçekleştirilmesinde izin ve onay sistemini bilgilendirme sistemine dönüştürmüştür. Artık ön izin yerine sonradan bildirim esastır.

Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı yabancı yatırımcı sayılır mı?

Evet. Kanun’un 2 nci maddesindeki tanıma göre yabancı yatırımcı, yabancı ülkelerin vatandaşlığına sahip gerçek kişiler ile yurt dışında ikamet eden Türk vatandaşlarını, ayrıca yabancı ülkelerin kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişiler ile uluslararası kuruluşları ifade eder.

Yabancı yatırımcı yerli yatırımcıyla eşit midir?

Kural olarak evet. Kanun, yabancı yatırımcıların yerli yatırımcılarla eşit muameleye tabi olduğunu düzenler. Ancak bu ilke, uluslararası anlaşmalar ve özel kanun hükümleri tarafından aksi öngörülmedikçe geçerlidir; sektörel özel düzenlemeler saklıdır.

Yatırımım kamulaştırılabilir mi?

Doğrudan yabancı yatırımlar, yürürlükteki mevzuat gereğince kamu yararı gerektirmedikçe ve karşılıkları ödenmedikçe kamulaştırılamaz veya devletleştirilemez. İki şart birlikte aranır.

Kârımı yurt dışına transfer edebilir miyim?

Evet. Kanun uyarınca yabancı yatırımcıların Türkiye’deki faaliyet ve işlemlerinden doğan net kâr, temettü, satış, tasfiye ve tazminat bedelleri, lisans, yönetim ve benzeri anlaşmalar karşılığında ödenecek meblağlar ile dış kredi ana para ve faiz ödemeleri, bankalar veya özel finans kurumları aracılığıyla yurt dışına serbestçe transfer edilebilir.

Yabancı sermayeli şirket taşınmaz edinebilir mi?

Kanun uyarınca yabancı yatırımcıların Türkiye’de kurdukları veya iştirak ettikleri tüzel kişiliğe sahip şirketlerin, Türk vatandaşlarının edinimine açık olan bölgelerde taşınmaz mülkiyeti veya sınırlı ayni hak edinmeleri serbesttir. Yabancı gerçek kişilerin doğrudan edinimi ayrı bir rejime tabidir.

Yatırım uyuşmazlığında tahkime gidebilir miyim?

Kanun, özel hukuka tabi yatırım sözleşmelerinden ve idare ile yapılan kamu hizmeti imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden kaynaklanan yatırım uyuşmazlıklarında, görevli ve yetkili mahkemelerin yanı sıra ilgili mevzuattaki koşulların oluşması ve tarafların anlaşması kaydıyla millî veya milletlerarası tahkim ya da diğer uyuşmazlık çözüm yollarına başvurulabileceğini düzenler. Tahkim kendiliğinden devreye girmez.

Bildirdiğim bilgiler aleyhime kullanılabilir mi?

Hayır. Kanun’un 4 üncü maddesinin son cümlesi uyarınca bildirim kapsamında verilen bilgiler istatistik amaçları dışında ispat aracı olarak kullanılamaz. Bu, bilgilendirme sisteminin denetim aracına dönüştürülmesini engelleyen bir güvencedir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.