İç Tahkim (HMK m.407 vd.) ile Milletlerarası Tahkim Farkı

Türk hukukunda tahkim iki ayrı kanuni düzenleme altında yürütülür: iç uyuşmazlıklar için Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 407-444. maddeleri (iç tahkim) ve yabancılık unsuru taşıyan ticari uyuşmazlıklar için 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu. İki rejim arasındaki farklar, uygulanacak prosedür, hakem seçimi ve iptal davası açısından kritik sonuçlar doğurur. Bu yazıda iç tahkim ile milletlerarası tahkim arasındaki temel farklar ele alınmaktadır.

1) İki Rejim Arasındaki Temel Ayrım

İç tahkim (HMK m.407 vd.) yalnızca yabancılık unsuru taşımayan, tarafların ve uyuşmazlığın Türkiye sınırları içinde kaldığı davalara uygulanır. 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu ise “yabancılık unsuru” taşıyan ticari uyuşmazlıklara uygulanır: taraflardan birinin yabancı uyruklu olması, sözleşmenin yabancı hukuka tabi kılınması ya da edimin yurt dışında ifa edilmesi bu unsurlar arasında sayılır.

Hangi kanunun uygulanacağı pratikte belirleyici önem taşır: prosedür, dil, itiraz mekanizmaları ve tenfiz rejimleri iki kanun arasında farklılaşmaktadır. Taraflarca kural seti belirsiz bırakılmışsa mahkeme ya da hakem kurulu hangi kanunun uygulanacağını belirleyecektir.

2) Hakem Sayısı ve Seçimi

HMK m.415 uyarınca taraflar hakem sayısını serbestçe belirleyebilir; belirlenmemişse tek hakem atanır. MTK m.7 kapsamında ise taraflarca kararlaştırılmamış olmak şartıyla üç hakemden oluşan kurul varsayılandır.

Hakem seçiminde anlaşmazlık: iç tahkimde anlaşmazlık halinde yetkili mahkeme atar (HMK m.418). Milletlerarası tahkimde ise bu yetkiyi atama mercii (kurumsal tahkimde kurum, ad hoc tahkimde taraflarca belirlenecek merci) kullanır.

3) Dil ve Usul

İç tahkimde yargılama dili kural olarak Türkçedir; ancak taraflar anlaşarak başka bir dil seçebilir. Milletlerarası tahkimde dil serbestçe belirlenebilir; sözleşmede belirlenmemişse hakem kurulu belirler.

Usul kurallarında da farklılıklar mevcuttur: iç tahkimde HMK’nın genel ilkeleri (hukuki dinlenilme, eşitlik ilkesi) doğrudan uygulanır. MTK kapsam dahilindeki tahkimlerde usul daha esnek biçimde düzenlenebilir; UNCITRAL Model Kanunu’ndan esinlenen MTK bu esnekliği bilinçli olarak öngörmüştür.

4) İptal Davası

İç tahkimde hakem kararına karşı iptal davası HMK m.439 kapsamında Bölge Adliye Mahkemesi’nde açılır. İptal gerekçeleri sınırlı sayıda sayılmış olup genel olarak: tahkim anlaşmasının geçersizliği, usul ihlalleri ve kamu düzenine aykırılıktır.

Milletlerarası tahkimde hakem kararına karşı iptal davası MTK m.15 kapsamında yargı çevresinde bulunduğu bölge adliye mahkemesinde açılır. İptal gerekçeleri de sınırlıdır; mahkeme esas uyuşmazlığı yeniden incelemez, yalnızca belirli usul ve kamu düzeni denetimi yapar.

5) Tenfiz Rejimi

İç tahkim kararları kesinleşince Türk mahkemelerinde doğrudan icra edilebilir. Milletlerarası tahkim kararlarının Türkiye’de tenfizi ise New York Sözleşmesi (1958) ve MTK m.60 kapsamında gerçekleşir.

Bir Türk şirketinin yabancı ülkede hakem kararı aldığında bu kararın Türkiye’de tenfizi için New York Sözleşmesi’ne dayanılır. Türkiye 1992 yılında bu sözleşmeye katılmıştır ve sözleşme ülkelerinden gelen hakem kararlarını ticarilik kaydıyla tanımaktadır.

6) Hangi Rejimi Tercih Etmeli?

Yabancı tarafla yapılan ticari sözleşmelerde MTK kapsamında tahkim anlaşması yapmak genellikle avantajlıdır: hakem kararı New York Sözleşmesi güvencesiyle dünya genelinde tenfiz edilebilir hale gelir. Yurt içi sözleşmelerde ise HMK iç tahkimi yeterli ve pratik bir çözüm sunar.

Karma yapılı sözleşmelerde (örneğin Türk şirketi ile yabancı ortak arasında Türkiye’de kurulacak enerji projesi) hangi kanunun uygulanacağı önceden netleştirilmelidir. Taraflar bu konuda “opt-in” yaparak MTK’yı açıkça seçebilir.

7) Pratik Öneriler

İç ve milletlerarası tahkim arasındaki tercih için öneriler: (i) karşı tarafın yabancı uyruklu olup olmadığına ve edimin nerede ifa edileceğine bakın; (ii) yabancılık unsuru varsa MTK’yı açıkça belirleyin; (iii) kurumsal tahkim seçtiyseniz hangi kurumun kurallarının uygulanacağını sözleşmeye ekleyin; (iv) dil tercihini sözleşmede netleştirin; (v) avukat desteğiyle tahkim klozunu hazırlayın.

İç Tahkim ile Milletlerarası Tahkim Farkı

Ayrım, yabancılık unsuruna dayanır.

Üçüncü ve dokuzuncu satırlar ayrımın önemini verir: bir uyuşmazlığın milletlerarası tahkim sayılabilmesi için Milletlerarası Tahkim Kanunu’nda sayılan yabancılık unsurlarından en az birinin bulunması gerekir. Hangi rejimin uygulanacağının belirlenmesi süreleri ve usulü doğrudan etkilediğinden bu tespit baştan yapılmalıdır.

Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları

Yabancılık Unsuru ve Tespiti (MTK m.2)

Unsur, kanunda sayılmıştır.

Yedinci ve dokuzuncu satırlar iki noktayı verir: kanunda sayılan yabancılık unsurlarından yalnızca birinin bulunması Milletlerarası Tahkim Kanunu’nun uygulanması için yeterlidir. Hangi rejimin uygulanacağının sözleşme aşamasında öngörülmesi, sonradan çıkacak usul tartışmalarını baştan önler.

Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları

Kamu Kurumlarının Tahkime Gitmesi

İdare için özel kurallar vardır.

Birinci ve dokuzuncu satırlar iki noktayı verir: kamu hizmeti imtiyaz sözleşmelerinde tahkim yolu Anayasa’nın 125. maddesindeki düzenlemeye dayanır ve yabancılık unsuru bulunması şartına bağlanmıştır. Kamu tarafının bulunduğu sözleşmelerde tahkim klozunun kanuni temeli baştan teyit edilmelidir.

Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları

İç ve Milletlerarası Tahkimde Sık Sorulanlar

En çok merak edilen hususlar.

Üçüncü ve altıncı satırlar iki noktayı verir: Milletlerarası Tahkim Kanunu’nun uygulanması için kanunda sayılan yabancılık unsurlarından yalnızca birinin bulunması yeterlidir. Her iki rejimde de tahkim süresi kural olarak bir yıl olup taraflar anlaşarak veya mahkeme kararıyla uzatılabilir.

Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları

Tahkim Süresi ve Uzatılması

Süre, hak düşürücü niteliktedir.

Altıncı ve dokuzuncu satırlar iki kritik noktayı verir: taraflar süre uzatımında anlaşamazsa mahkemeden uzatma talep edilebilir ve bu başvuru sürecin sona ermesini önler. Süre dolduktan sonra verilen hakem kararı ise iptal sebebi oluşturur.

Tahkim rehberlerimiz: tahkim rehberi · tahkim anlaşması ve geçerliliği · tahkime elverişlilik · tahkim itirazı · Milletlerarası Tahkim Kanunu · patolojik tahkim klozları

Tahkim Yargılamasının Aşamaları

Süreç, öngörülebilir bir akış izler.

Dördüncü ve dokuzuncu satırlar iki noktayı verir: görev belgesi uygulamasında uyuşmazlığın kapsamı ve tarafların talepleri baştan yazılı olarak tespit edilir; bu belge sonradan talep genişletme tartışmalarını önler. Kararın kanuni süre içinde verilmesi ise geçerliliğin temel şartıdır.

Tahkim uygulama rehberlerimiz: tahkim yeri ve uygulanacak hukuk · ICC ve ISTAC · ad hoc ve kurumsal fark · tahkim süresi · hakemin reddi · tahkim mi dava mı

Tahkimde Tarafların Temsili

Temsil, serbesttir.

Altıncı ve dokuzuncu satırlar iki noktayı verir: tahkim yargılamasında temsil serbest olsa da iptal ve tenfiz aşamasında devlet mahkemesi önünde Türk avukatla temsil gerekir. Bu nedenle tahkim ekibinin tahkim yeri hukukuna hâkim üyeler içermesi süreç sonunda avantaj sağlar.

Tahkim uygulama rehberlerimiz: tahkim yeri ve uygulanacak hukuk · ICC ve ISTAC · ad hoc ve kurumsal fark · tahkim süresi · hakemin reddi · tahkim mi dava mı

Sıkça Sorulan Sorular

İç tahkim ile milletlerarası tahkim arasındaki temel fark nedir?

İç tahkim HMK m.407 kapsamında yurt içi uyuşmazlıklara; milletlerarası tahkim 4686 sayılı MTK kapsamında yabancılık unsuru taşıyan ticari uyuşmazlıklara uygulanır.

Hangi kanunun uygulanacağını kim belirler?

Taraflar sözleşmede açıkça belirtmelidir. Belirsiz kalırsa mahkeme ya da hakem kurulu yabancılık unsuruna bakarak karar verir.

Milletlerarası tahkim kararı Türkiye’de nasıl tenfiz edilir?

New York Sözleşmesi (1958) ve MTK m.60 kapsamında Türk mahkemelerine tenfiz talebiyle başvurulur.

İptal davası nerede açılır?

İç tahkimde Bölge Adliye Mahkemesi’nde (HMK m.439); milletlerarası tahkimde tahkim yeri yargı çevresindeki bölge adliye mahkemesinde (MTK m.15) açılır.

MTK yabancı hükümleri ne zaman uygulanır?

Taraflardan birinin yabancı uyruklu olması, sözleşmenin yabancı hukuka tabi kılınması ya da edimin yurt dışında ifa edilmesi durumlarında MTK kapsamına girilir.

Yabancı tarafla yapılan sözleşmede hangi tahkim tercih edilmeli?

MTK kapsamında milletlerarası tahkim tercih edilmeli; hakem kararı böylece New York Sözleşmesi güvencesiyle küresel ölçekte tenfiz edilebilir hale gelir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.