İç Tahkim (HMK m.407 vd.) ile Milletlerarası Tahkim Farkı

Türk hukukunda tahkim iki ayrı kanuni düzenleme altında yürütülür: iç uyuşmazlıklar için Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 407-444. maddeleri (iç tahkim) ve yabancılık unsuru taşıyan ticari uyuşmazlıklar için 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu. İki rejim arasındaki farklar, uygulanacak prosedür, hakem seçimi ve iptal davası açısından kritik sonuçlar doğurur. Bu yazıda iç tahkim ile milletlerarası tahkim arasındaki temel farklar ele alınmaktadır.

1) İki Rejim Arasındaki Temel Ayrım

İç tahkim (HMK m.407 vd.) yalnızca yabancılık unsuru taşımayan, tarafların ve uyuşmazlığın Türkiye sınırları içinde kaldığı davalara uygulanır. 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu ise “yabancılık unsuru” taşıyan ticari uyuşmazlıklara uygulanır: taraflardan birinin yabancı uyruklu olması, sözleşmenin yabancı hukuka tabi kılınması ya da edimin yurt dışında ifa edilmesi bu unsurlar arasında sayılır.

Hangi kanunun uygulanacağı pratikte belirleyici önem taşır: prosedür, dil, itiraz mekanizmaları ve tenfiz rejimleri iki kanun arasında farklılaşmaktadır. Taraflarca kural seti belirsiz bırakılmışsa mahkeme ya da hakem kurulu hangi kanunun uygulanacağını belirleyecektir.

2) Hakem Sayısı ve Seçimi

HMK m.416 uyarınca taraflar hakem sayısını serbestçe belirleyebilir; belirlenmemişse tek hakem atanır. MTK m.7 kapsamında ise taraflarca kararlaştırılmamış olmak şartıyla üç hakemden oluşan kurul varsayılandır.

Hakem seçiminde anlaşmazlık: iç tahkimde anlaşmazlık halinde yetkili mahkeme atar (HMK m.418). Milletlerarası tahkimde ise bu yetkiyi atama mercii (kurumsal tahkimde kurum, ad hoc tahkimde taraflarca belirlenecek merci) kullanır.

3) Dil ve Usul

İç tahkimde yargılama dili kural olarak Türkçedir; ancak taraflar anlaşarak başka bir dil seçebilir. Milletlerarası tahkimde dil serbestçe belirlenebilir; sözleşmede belirlenmemişse hakem kurulu belirler.

Usul kurallarında da farklılıklar mevcuttur: iç tahkimde HMK’nın genel ilkeleri (hukuki dinlenilme, eşitlik ilkesi) doğrudan uygulanır. MTK kapsam dahilindeki tahkimlerde usul daha esnek biçimde düzenlenebilir; UNCITRAL Model Kanunu’ndan esinlenen MTK bu esnekliği bilinçli olarak öngörmüştür.

4) İptal Davası

İç tahkimde hakem kararına karşı iptal davası HMK m.439 kapsamında Bölge Adliye Mahkemesi’nde açılır. İptal gerekçeleri sınırlı sayıda sayılmış olup genel olarak: tahkim anlaşmasının geçersizliği, usul ihlalleri ve kamu düzenine aykırılıktır.

Milletlerarası tahkimde hakem kararına karşı iptal davası MTK m.15 kapsamında yargı çevresinde bulunduğu bölge adliye mahkemesinde açılır. İptal gerekçeleri de sınırlıdır; mahkeme esas uyuşmazlığı yeniden incelemez, yalnızca belirli usul ve kamu düzeni denetimi yapar.

5) Tenfiz Rejimi

İç tahkim kararları kesinleşince Türk mahkemelerinde doğrudan icra edilebilir. Milletlerarası tahkim kararlarının Türkiye’de tenfizi ise New York Sözleşmesi (1958) ve MTK m.60 kapsamında gerçekleşir.

Bir Türk şirketinin yabancı ülkede hakem kararı aldığında bu kararın Türkiye’de tenfizi için New York Sözleşmesi’ne dayanılır. Türkiye 1992 yılında bu sözleşmeye katılmıştır ve sözleşme ülkelerinden gelen hakem kararlarını ticarilik kaydıyla tanımaktadır.

6) Hangi Rejimi Tercih Etmeli?

Yabancı tarafla yapılan ticari sözleşmelerde MTK kapsamında tahkim anlaşması yapmak genellikle avantajlıdır: hakem kararı New York Sözleşmesi güvencesiyle dünya genelinde tenfiz edilebilir hale gelir. Yurt içi sözleşmelerde ise HMK iç tahkimi yeterli ve pratik bir çözüm sunar.

Karma yapılı sözleşmelerde (örneğin Türk şirketi ile yabancı ortak arasında Türkiye’de kurulacak enerji projesi) hangi kanunun uygulanacağı önceden netleştirilmelidir. Taraflar bu konuda “opt-in” yaparak MTK’yı açıkça seçebilir.

7) Pratik Öneriler

İç ve milletlerarası tahkim arasındaki tercih için öneriler: (i) karşı tarafın yabancı uyruklu olup olmadığına ve edimin nerede ifa edileceğine bakın; (ii) yabancılık unsuru varsa MTK’yı açıkça belirleyin; (iii) kurumsal tahkim seçtiyseniz hangi kurumun kurallarının uygulanacağını sözleşmeye ekleyin; (iv) dil tercihini sözleşmede netleştirin; (v) avukat desteğiyle tahkim klozunu hazırlayın.

Sıkça Sorulan Sorular

İç tahkim ile milletlerarası tahkim arasındaki temel fark nedir?

İç tahkim HMK m.407 kapsamında yurt içi uyuşmazlıklara; milletlerarası tahkim 4686 sayılı MTK kapsamında yabancılık unsuru taşıyan ticari uyuşmazlıklara uygulanır.

Hangi kanunun uygulanacağını kim belirler?

Taraflar sözleşmede açıkça belirtmelidir. Belirsiz kalırsa mahkeme ya da hakem kurulu yabancılık unsuruna bakarak karar verir.

Milletlerarası tahkim kararı Türkiye’de nasıl tenfiz edilir?

New York Sözleşmesi (1958) ve MTK m.60 kapsamında Türk mahkemelerine tenfiz talebiyle başvurulur.

İptal davası nerede açılır?

İç tahkimde Bölge Adliye Mahkemesi’nde (HMK m.439); milletlerarası tahkimde tahkim yeri yargı çevresindeki bölge adliye mahkemesinde (MTK m.15) açılır.

MTK yabancı hükümleri ne zaman uygulanır?

Taraflardan birinin yabancı uyruklu olması, sözleşmenin yabancı hukuka tabi kılınması ya da edimin yurt dışında ifa edilmesi durumlarında MTK kapsamına girilir.

Yabancı tarafla yapılan sözleşmede hangi tahkim tercih edilmeli?

MTK kapsamında milletlerarası tahkim tercih edilmeli; hakem kararı böylece New York Sözleşmesi güvencesiyle küresel ölçekte tenfiz edilebilir hale gelir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.