Tahkim başlatıldığında hakem kurulunun oluşması haftalar ya da aylar sürebilir; oysa ivedi bir ihtiyati tedbir gereksinimi bu süreyi bekleyemez. İşte bu boşluğu doldurmak için ICC (2012), İSTAÇ ve LCIA gibi kurumlar “acil durum hakemi” (emergency arbitrator) mekanizmasını tahkim kurallarına ekledi. Bu yazıda acil durum hakeminin işleyişi, başvuru koşulları ve Türkiye uygulaması ele alınmaktadır.
1) Acil Durum Hakemi Nedir?
Acil durum hakemi, hakem kurulu oluşturulmadan önce ivedi geçici tedbir kararı alınabilmesi için kurumsal tahkim kurallarının öngördüğü özel hakem mekanizmasıdır. Başvurudan itibaren genellikle 2 iş günü içinde hakem atanır ve 15 gün içinde karar verilmesi hedeflenir.
ICC Kuralları m.29 ve Ek V, İSTAÇ Tahkim Kuralları ve LCIA Kuralları m.9B bu mekanizmayı ayrıntılı biçimde düzenlemektedir. UNCITRAL ad hoc tahkiminde acil durum hakemi mekanizması mevcut değildir; ancak mahkemeye başvurmak her zaman mümkündür.
2) Başvuru Koşulları
Acil durum hakemi başvurusu için genellikle şu koşullar aranır: (i) ivedi bir durum — normal hakem kurulu oluşumunu beklemek mümkün değil; (ii) geri dönülemez zarar riski — tedbir alınmazsa telafisi güç ya da imkânsız bir zarar oluşacak; (iii) prima facie haklılık — hakkın varlığına ilişkin ilk görünüşe göre makul bir dayanak mevcut.
ICC’ye başvuruda ek koşul: sözleşme, 1 Ocak 2012 sonrasında (ICC Kuralları revizyonu tarihi) imzalanmış olmalıdır. Daha eski sözleşmeler için acil durum hakemi mekanizması uygulanmaz; mahkeme ihtiyati tedbiri alternatif yoldur.
3) Prosedür: Başvurudan Karara
Adımlar: (1) acil durum hakemi başvurusu kuruma iletilir + başvuru ücreti ödenir; (2) kurum 2 iş günü içinde acil durum hakemi atar; (3) hakem 2 gün içinde ilk prosedürel oturumu planlar; (4) karşı tarafa bildirim yapılır ve savunma hakkı tanınır; (5) hakem 15 gün içinde karar verir; (6) hakem kurulu oluştuğunda kararı inceleyebilir, değiştirebilir ya da teyit edebilir.
15 günlük süre gerektiğinde uzatılabilir; ancak bu acil olgu niteliğini zayıflatır. Hakem, tüm tarafların dinlenmesini sağlamak zorundadır; tek taraflı karar (ex parte) yalnızca çok istisnai durumlarda mümkündür.
4) Kararın Bağlayıcılığı ve İcrası
Acil durum hakeminin kararı taraflar için bağlayıcıdır; ancak doğrudan icra edilebilir nitelik taşımaz. Karşı taraf gönüllü uymazsa kararın icrası için mahkemeye başvurulması gerekir.
Türk mahkemelerinde acil durum hakemi kararının icrası henüz tartışmalı bir alandır; bu konuda bağlayıcı Yargıtay içtihadı sınırlıdır. Bu nedenle ivedi bir durumda Türk mahkemesinden paralel ihtiyati tedbir alınması güvenli bir stratejidir.
5) Acil Durum Hakemi Yerine Mahkeme
Acil durum hakemi mekanizması her zaman tercih edilmek zorunda değildir. Türk mahkemesinden ihtiyati tedbir almak şu durumlarda daha pratik olabilir: (i) ihtiyati haciz banka hesabı ya da gayrimenkul gibi spesifik varlıklar içeriyorsa; (ii) doğrudan icra kabiliyeti kritikse; (iii) karşı tarafın Türkiye’de mal varlığı varsa.
Mahkeme tedbirinin avantajı doğrudan icra edilebilirliğidir. Dezavantajı ise: tahkimde yargılanacak olan olgu mahkemede de görünür hale gelir; gizlilik kısmen zarar görür.
6) UNCITRAL Ad Hoc Tahkimde Alternatif
UNCITRAL ad hoc tahkiminde acil durum hakemi mekanizması yoktur. Bu boşluğu doldurmanın yolları: (i) mahkemeden ihtiyati tedbir almak; (ii) sözleşmede “taraflar acil tedbir için kurum X’e başvurabilir” şeklinde ayrı bir mekanizma öngörmek; (iii) PCA (Daimi Tahkim Mahkemesi) acil prosedürlerine başvurmak.
7) Pratik Öneriler
Acil durum hakemi başvurusu planlanıyorsa öneriler: (i) kurumsal tahkim klozunuzun acil durum hakemini kapsadığını doğrulayın (sözleşme tarihi önemli); (ii) başvuruyu hazırlamak için acil bir durum doğduğunda vakit geçirmeden avukata başvurun; (iii) prima facie delilleri önceden derleyin; (iv) teminat için nakit ya da banka teminat mektubunu hazır edin; (v) Türkiye’de mal varlığı söz konusuysa mahkeme ihtiyati tedbiriyle paralel başvuruyu değerlendirin.
Sıkça Sorulan Sorular
Acil durum hakemi nedir?
Hakem kurulu oluşturulmadan önce ivedi geçici tedbir almak için ICC, İSTAÇ gibi kurumsal tahkim kurallarında öngörülen özel hakem mekanizmasıdır.
Başvurudan karara kadar geçen süre nedir?
Hakem genellikle 2 iş günü içinde atanır; karar 15 gün içinde verilir.
Acil durum hakemi kararı icra edilebilir mi?
Taraflar için bağlayıcıdır; ancak doğrudan icra edilemez. Uymama halinde mahkemeden icra talep edilir.
UNCITRAL ad hoc tahkiminde acil durum hakemi var mı?
Hayır. Alternatifleri: mahkeme ihtiyati tedbirden ya da PCA prosedüründen yararlanmak.
Acil durum hakemi mi, mahkeme mi tercih edilmeli?
Türkiye’de mal varlığı varsa mahkeme ihtiyati tedbir daha hızlı ve doğrudan icra edilebilir. İki yol eş zamanlı kullanılabilir.
Eski sözleşmelerde acil durum hakemi mevcut mu?
ICC için 1 Ocak 2012 öncesi sözleşmelerde mevcut değil. Diğer kurumlar için ilgili kuralın yürürlük tarihini kontrol etmek gerekir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
