Sigortasız Çalışırken İş Kazası Geçirdim 2026: Hakkım Var mı? SGK Hakları, Çalışmanın İspatı, Tazminat ve İşverenin Sorumluluğu — 5510 m.7, 8, 23, 86/9
20 Kasım 2026

Sigortasız Çalışırken İş Kazası Geçirdim 2026: Hakkım Var mı? SGK Hakları, Çalışmanın İspatı, Tazminat ve İşverenin Sorumluluğu — 5510 m.7, 8, 23, 86/9

Sigortasız çalıştırılan işçi iş kazası geçirdiğinde haklarını kaybetmez. Sigortalılık işverenin bildirimiyle değil, işçinin çalışmaya başlamasıyla kendiliğinden doğar (5510 m.7). Sosyal Güvenlik Kurumu iş kazası yardımlarını yapar ve yaptığı masrafları, kazada kusuru bulunup bulunmadığına bakmaksızın işverenden geri alır (5510 m.23). İşçinin aşması gereken engel hakkın varlığı değil ispattır: kaza günü o işyerinde çalıştığını ortaya koymak zorundadır.

Bu rehber, işe giriş bildirgesi hiç verilmemiş veya kazadan sonra verilmiş işçinin iş kazası geçirmesi hâlinde izlenecek yolu mevzuat sırasıyla anlatır: sigortalılığın ne zaman başladığı, çalışmanın nasıl ispatlanacağı, SGK’ya başvuru ile hizmet tespiti ve iş kazasının tespiti davalarının birbirine nasıl bağlandığı, ödenek ve gelirin hangi kazanç üzerinden hesaplanacağı, işverenden istenebilecek tazminat ve işverenin karşılaşacağı sonuçlar. Esas alınan düzenlemeler: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.4, 7, 8, 13, 16-21, 23, 86, 92, 102 ve ek m.14; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3-6; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4 ve 14; Türk Borçlar Kanunu m.52, 54, 56, 146 ve 417; 4857 sayılı İş Kanunu m.24. İş kazasının bütün başlıkları için İş Kazası Rehberi (İş Kazası Merkezi) sayfamıza bakabilirsiniz. Dosyanız için bize 0554 648 37 15 numarasından ulaşabilirsiniz.

Bu konuda hukuki destek almak ister misiniz? Uzman hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.

Kısa cevap

1) İşçi çalışmaya başladığı gün sigortalıdır; işverenin bildirim yapmamış olması bu sonucu değiştirmez.

2) SGK iş kazası yardımlarını sigortasız işçiye de yapar; bedelini işverenden alır.

3) İspat için ilk adım SGK’ya yazılı başvurudur. Kurum çalışmayı tespit edemezse iş mahkemesinde hizmet tespiti davası açılır; bu davada beş yıllık hak düşürücü süre vardır.

4) İşverenden maddi ve manevi tazminat istenmesine sigortasız çalışmış olmak engel değildir.

5) “Sigorta istemiyorum” yazılı kâğıtlar, ibranameler ve kazanın iş dışında olduğuna dair beyanlar sigorta hakkını ortadan kaldırmaz; ancak ispatı zorlaştırır.

1. Sigortasız işçinin hakkı neden kaybolmaz?

Hizmet akdiyle bir işverenin yanında çalışan herkes 5510 sayılı Kanun’un 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalıdır. Bu sigortalılık, işçinin çalışmaya başladığı tarihte başlar (m.7). Kanun sigortalı olmayı işverenin veya işçinin tercihine bırakmamıştır: sigortalı sayılanların sigortalı olması zorunludur ve sigorta hak ve yükümlülüklerini ortadan kaldırmak, azaltmak veya bunlardan vazgeçmek için sözleşmelere konulan hükümler geçersizdir (m.92). İşçinin “sigorta yapılmasını ben istemedim” içerikli bir kâğıt imzalamış olması bu nedenle sonuç doğurmaz.

İşverenin yükümlülüğü, işçiyi sigortalılık başlangıcından önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle Kuruma bildirmektir. İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirge en geç işçinin çalışmaya başlatıldığı gün verilebilir (m.8). İşçi de çalışmaya başladığını bir ay içinde Kuruma bildirebilir; ancak Kanun açıkça, sigortalının kendisini bildirmemesinin sigortalı aleyhine delil oluşturmayacağını düzenler (m.8).

İş kazası bakımından sonuç şudur: işyerinde veya işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle meydana gelen olay, işçi Kuruma bildirilmemiş olsa da iş kazasıdır (m.13). Bildirgenin sonradan verildiği veya çalışmanın Kurumca tespit edildiği tarihten önce meydana gelen iş kazasında gelir ve ödenekler Kurumca ödenir (m.23). Deneme süresi içinde olmak, işe yeni başlamış olmak, gündelikle veya haftanın birkaç günü çalışmak bu sonucu değiştirmez.

2. İlk günlerde yapılacaklar

Sigortasız işçinin dosyasında kazadan sonraki ilk günler belirleyicidir; çünkü hem kazanın hem de çalışmanın ispatı gerekir ve işveren çoğu zaman ikisini de inkâr eder.

  1. Hastane kaydını doğru verdirin. Olayın işyerinde ve çalışırken meydana geldiği söylenmeli, kayda “iş kazası” olarak geçmesi sağlanmalıdır. Sağlık hizmeti sunucuları kendilerine getirilen iş kazalarını Kuruma bildirmekle yükümlüdür (6331 m.14).
  2. SGK’ya yazılı başvurun. Dilekçede hem kazanın iş kazası olarak incelenmesi hem de o işyerindeki çalışmanın tespiti istenir. Başvuru usulü ve rapor parasının ödenmesi işveren iş kazasını SGK’ya bildirmedi, rapor parası yatmadı rehberinde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
  3. Delilleri hemen toplayın. Telefon yazışmaları, vardiya ve iş talimatı mesajları, fotoğraflar, banka hareketleri, işyeri giriş kartı ve iş kıyafeti saklanmalı; kamera kayıtlarının korunması yazılı olarak istenmelidir. Gerekirse mahkemeden delil tespiti talep edilir: iş kazasında delil tespiti ve kamera kaydı.
  4. Tanıkları not edin. Aynı işyerinde sigortalı görünen çalışanlar ile komşu işyerlerinde çalışanların adları ve iletişim bilgileri alınmalıdır.
  5. İncelenmeden belge imzalamayın. Geriye dönük tarihli iş sözleşmesi, “kendi isteğimle sigortasız çalıştım” beyanı, ibraname veya kazanın işyeri dışında olduğuna dair tutanak imzalanmamalıdır.
  6. Şikâyet hakkını süresinde kullanın. Taksirle yaralamada şikâyet süresi altı aydır (TCK m.73). Ölümle sonuçlanan kazada soruşturma şikâyete bağlı değildir.

Tablo 1 — Sigortasız çalışmanın ve kazanın ispatında deliller

DelilNeyi gösterir?Nasıl elde edilir?
Hastanenin ilk kaydı, 112 çağrı kaydıKazanın tarihini, yerini ve oluş biçimini; işçiyi hastaneye kimin getirdiğiniHastaneden ve mahkeme aracılığıyla
Kolluk tutanağı, savcılık dosyasıOlay yerini, ilk beyanları ve işyerinde bulunanlarıSoruşturma dosyasından örnek alınarak
Aynı dönemde bordroda görünen çalışanların tanıklığıİşçinin o işyerinde fiilen çalıştığını ve çalışma süresiniTanık olarak gösterilerek; mahkeme Kurum kayıtlarından da belirler
Komşu işyeri çalışanlarının tanıklığıİşçinin işyerine düzenli gelip gittiğiniTanık olarak gösterilerek
Banka hareketleri, elden ödeme makbuzlarıÜcret ödendiğini ve tutarınıBanka dökümü ve mahkeme yazısıyla
Mesajlar, iş talimatları, vardiya listeleriEmir ve talimat altında çalışıldığınıTelefon kayıtlarının yedeği alınarak
Kamera kayıtları, giriş kartı kayıtlarıİşyerinde bulunulduğunu ve kazanın anınıYazılı talep ve delil tespiti yoluyla
SGK denetim tutanağı, iş müfettişi raporuKurumun veya Bakanlığın çalışmayı tespit ettiğiniSGK’ya ve ALO 170’e yapılan başvuru üzerine

3. Üç yol: SGK başvurusu, hizmet tespiti davası, iş kazasının tespiti davası

Sigortasız işçinin önünde birbirini tamamlayan üç yol vardır. Çoğu dosyada önce Kuruma başvurulur; Kurum çalışmayı veya kazayı kabul etmezse dava açılır.

Tablo 2 — Sigortasız işçinin başvuru yolları

YolNe sağlar?Taraflar ve ön şartSüreDayanak
SGK’ya yazılı başvuruKurum denetim yaptırır; çalışmayı ve kazayı tespit ederse haklar dava açılmadan sağlanırBaşvuru işçi veya hak sahiplerince yapılır; ön şart yokturBeklenmeden yapılmalıdır5510 m.13, m.23
Hizmet tespiti davasıİşçinin o işyerinde hangi tarihler arasında ve hangi kazançla çalıştığını mahkeme kararıyla ortaya koyarDava işverene karşı açılır; Kuruma resen ihbar edilir ve Kurum feri müdahil olur. Kuruma başvuru ve arabuluculuk şartı aranmazHizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl (hak düşürücü)5510 m.86/9; 7036 m.4
İş kazasının tespiti davasıOlayın 5510 m.13 anlamında iş kazası olduğunu tespit ettirirSGK ve işveren birlikte davalı gösterilir; dava açmadan önce Kuruma başvurulur, altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılırKuruma başvuru sonuçlanınca7036 m.3, m.4

Kuruma başvuru. Kurum, başvuru üzerine denetim ve kontrolle görevli memurları aracılığıyla işyerinde inceleme yapar. İnceleme sonunda çalışma ve kaza tespit edilirse sigortalılık resen tescil edilir, haklar buna göre sağlanır. İşverenin kayıtlarında işçinin görünmemesi incelemeyi sonuçsuz bırakmaz; tanık beyanları, kamera kayıtları ve ödeme belgeleri değerlendirilir.

Hizmet tespiti davası. Çalışması Kuruma bildirilmeyen ve Kurumca da tespit edilemeyen işçi, çalıştığını iş mahkemesinden alacağı kararla ispatlayabilir (5510 m.86/9). Dava kamu düzenine ilişkin sayıldığından mahkeme tarafların gösterdiği delillerle yetinmez, kendiliğinden araştırma yapar; aynı dönemde bordroda görünen çalışanların ve komşu işyeri çalışanlarının tanıklığı en çok başvurulan delillerdir. Beş yıllık süre hak düşürücüdür ve hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir; işveren işe giriş bildirgesini vermiş veya çalışma Kurumca başka bir yolla tespit edilmişse bu süre işlemez. Son günü kendi tarihlerinizle görmek için hizmet tespiti süre hesaplama aracı kullanılabilir. Davanın ayrıntısı hizmet tespiti davası rehberinde, dava dilekçesi metinleri hizmet tespiti davası dilekçe örneği sayfasındadır.

İş kazasının tespiti davası. Kurum olayı iş kazası saymazsa veya işveren kazanın işte meydana geldiğini inkâr ederse bu dava açılır. İş kazasından doğan tespit davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3). Dava; davalının yerleşim yerinde, işin yapıldığı yerde, kazanın veya zararın meydana geldiği yerde ya da işçinin yerleşim yerinde açılabilir (7036 m.6). Sigortasız işçinin dosyasında çalışmanın tespiti ile kazanın tespiti birbirine bağlıdır; iki talep birlikte veya birbirine bağlı iki dosyada yürütülür. Bildirim, inceleme ve tespit sürecinin genel çerçevesi iş kazası bildirimi, tespiti ve haklar rehberindedir.

4. SGK’nın sağladığı haklar ve kazancın hesabı

Çalışma ve kaza tespit edildiğinde sigortasız işçi, sigortalı bildirilmiş bir işçiyle aynı haklardan yararlanır: sağlık yardımları, raporlu günler için geçici iş göremezlik ödeneği, meslekte kazanma gücünün en az yüzde on azalması hâlinde sürekli iş göremezlik geliri, ölüm hâlinde hak sahiplerine ölüm geliri ve cenaze ödeneği (5510 m.16-20). İş kazası sigortasından sağlanan bu haklar için belirli bir prim gün sayısı aranmaz.

Sigortasız işçide asıl soru, ödenek ve gelirin hangi kazanç üzerinden hesaplanacağıdır. Kural olarak günlük kazanç, iş kazasının olduğu tarihten önceki on iki aydaki son üç ayın prime esas kazançlarına göre bulunur (m.17). Önceki dönemde kazancı bulunmayan işçi için Kanun özel bir kural koymuştur: işçi çalışmaya başladığı ay içinde kazaya uğramışsa, işe başladığı tarih ile iş göremezliğin başladığı tarih arasında elde ettiği kazanç esas alınır; çalışmaya başladığı gün kazaya uğramışsa aynı veya emsal işte çalışan benzeri bir sigortalının günlük kazancı esas tutulur (m.17).

Bu nedenle hizmet tespiti davasında yalnızca çalışılan günlerin değil, gerçek ücretin de tespit ettirilmesi önemlidir. Kazanç asgari ücret üzerinden kabul edilirse ödenek ve gelir düşük hesaplanır. Ücretin ispatında kullanılacak deliller ve emsal ücret araştırması elden maaş ve gerçek ücretin ispatı rehberinde anlatılmıştır. Hakların ayrıntısı için geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri hesaplama ve ölüm geliri başvurusu ve hak sahipliği sayfalarına bakılabilir.

5. İşverenden tazminat: sigortasız çalışmak engel değildir

İşverenin tazminat sorumluluğu sigorta kaydından değil, iş sözleşmesinden doğar. İşveren, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak zorundadır (TBK m.417/2; 6331 m.4). Bu yükümlülüğe aykırılık sonucu yaralanan işçi maddi ve manevi tazminat isteyebilir; ölüm hâlinde yakınları destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminat talep edebilir (TBK m.53, 54, 56). Yazılı bir iş sözleşmesinin bulunmaması da engel değildir; iş sözleşmesi kural olarak özel bir şekle bağlı değildir.

Sigortasız işçinin tazminat dosyasında üç nokta öne çıkar:

  • İşverenin kim olduğu. İşçiyi fiilen çalıştıran kişi veya şirket belirlenmelidir. Taşeron işçisinin kazasında asıl işveren de birlikte sorumludur: taşeron ilişkisinde iş kazası sorumluluğu. Kaza inşaatta meydana gelmişse inşaatta yüksekten düşme ve iskele kazası rehberine bakılabilir.
  • Gerçek ücret. Maddi tazminat gerçek ücret üzerinden hesaplanır. Yargıtay, gerçek ücretin işçinin imzasını taşıyan bordrolardan, bordro yoksa yaş, kıdem ve meslek ile emsal işçilerin ücretinden belirlenmesini aramaktadır (10. HD, 24.11.2025, 2025/6675 E., 2025/15910 K.).
  • SGK gelirinin indirimi. Kurumun bağladığı gelirin rücu edilebilir kısmı maddi tazminattan indirilir. Bu yüzden olayın Kurum nezdinde iş kazası olarak tespit edilmesi, tazminat davasının hesabı bakımından da gereklidir.

Tazminat davasında arabuluculuk dava şartı değildir; dava iş mahkemesinde açılır ve on yıllık zamanaşımına tabidir (7036 m.3, m.5; TBK m.146). İşçinin kusuru varsa tazminattan o oranda indirim yapılır (TBK m.52). Kalemler ve hesap için iş kazası sonrası maddi ve manevi tazminat, manevi tazminat miktarı, kusur dağılımı ve müterafik kusur ve iş kazası tazminat davası dilekçesi örneği sayfalarına; trafik kazası gibi işveren dışındaki bir sorumluya karşı açılacak davalar için kayıt dışı çalışanın maluliyet tazminatı yazısına bakılabilir.

6. İşverenin karşılaşacağı sonuçlar

Sigortasız işçinin iş kazası geçirmesi, işveren bakımından sigortalı bir işçinin kazasından daha ağır sonuç doğurur. Aradaki temel fark rücudadır: sigortalı işçinin kazasında Kurum, yaptığı ödemeleri ancak işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi varsa geri ister (5510 m.21). Sigortasız işçinin kazasında ise bu şartlar aranmaz (m.23).

Tablo 3 — Sigortasız işçinin iş kazasında işverenin sorumluluğu (2026)

SonuçİçerikDayanak
SGK’nın kusur aranmayan rücuuKurumca yapılan ve ileride yapılacak masraflar ile gelir bağlanırsa gelirin ilk peşin sermaye değeri işverene ödettirilir. “Kazada kusurum yoktu” savunması dinlenmez.5510 m.23
Kusura dayalı rücuKaza işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse ayrıca uygulanır.5510 m.21
İşe giriş bildirgesi cezasıSigortalı başına bir asgari ücret: 33.030 TL. Bildirgenin verilmediği mahkeme kararı, denetim veya kamu kurumu kayıtlarıyla anlaşılırsa iki asgari ücret: 66.060 TL. Bir yıl içinde aynı işyerinde yeniden tespitte beş asgari ücret: 165.150 TL.5510 m.102/1-a
Prim belgesi cezalarıBildirilmeyen hizmet ve kazanç için aylık prim ve hizmet belgesi veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesine ilişkin cezalar ayrıca uygulanır.5510 m.102/1-c, m
Geriye dönük primBildirilmeyen dönemin primleri gecikme cezası ve gecikme zammıyla birlikte tahsil edilir.5510 m.88, m.89
Teşvik yasağıİşyeri ilk tespitte bir ay, üç yıl içinde tekrarlanan her tespitte bir yıl süreyle prim teşvik, destek ve indirimlerinden yararlanamaz. Tespit edilen kişi sayısı toplam sigortalı sayısının yüzde birini aşmıyor ve beş kişiden fazla değilse yasak uygulanmaz.5510 ek m.14
Tazminat davasıİşçiye veya yakınlarına maddi ve manevi tazminat.TBK m.53, 54, 56, 417
Ceza soruşturmasıTaksirle yaralama veya taksirle ölüme neden olma suçlarından soruşturma.TCK m.85, m.89

Tablodaki tutarlar 2026 yılı aylık brüt asgari ücreti olan 33.030 TL üzerinden hesaplanmıştır; ceza, fiilin işlendiği tarihteki asgari ücrete göre belirlenir. Bildirge yasal sürenin bitiminden sonraki otuz gün içinde işverence kendiliğinden verilir ve ceza tebliğden itibaren on beş gün içinde ödenirse işe giriş bildirgesi cezası dörtte bire iner. Cezalara itiraz usulü SGK idari para cezaları ve bildirim yükümlülükleri rehberinde, teşvik yasağı SGK prim teşviki geri istendi yazısında, rücu davaları işverenin ve SGK’nın rücu hakkı ile SGK rücu davasına cevap dilekçesi örneği sayfalarında ele alınmıştır.

İşveren için: Kazayı gizlemek, işçiyi özel hastaneye götürüp olayı iş dışı göstermek veya işçiye gerçeğe aykırı beyan imzalatmak sorumluluğu ortadan kaldırmaz; soruşturma ve davada işveren aleyhine değerlendirilir. Kazanın kolluğa derhâl, Kuruma üç iş günü içinde bildirilmesi (5510 m.13; 6331 m.14) ve geriye dönük bildirge ile prim belgelerinin verilmesi sonuçları sınırlar. Ceza soruşturmasının işleyişi iş kazasında işverenin ceza sorumluluğu rehberindedir.

7. Özel durumlar

  • İşe başladığı gün veya deneme süresinde kaza. Sigortalılık çalışmaya başlanan gün başlar (5510 m.7). İlk gün meydana gelen kaza da iş kazasıdır; ödenek ve gelirde emsal işçinin günlük kazancı esas alınır (m.17).
  • İnşaat, tarım ve balıkçılık. Bu işyerlerinde bildirge en geç işçinin çalışmaya başlatıldığı gün verilebilir (m.8). İşçi önceki günlerde de çalışmışsa, bildirgenin kaza günü verilmiş olması önceki çalışmayı ve bildirimin süresinde yapılmamış olmasının sonuçlarını ortadan kaldırmaz.
  • Gündelikle, haftanın belirli günleri veya mevsimlik çalışma. Ücretin ödenme biçimi ve çalışma süresi sigortalılığı etkilemez; belirleyici olan işverenin emir ve talimatı altında, ücret karşılığı çalışılmasıdır.
  • Emekli çalışan. Yaşlılık aylığı alırken çalışan kişi de Kuruma bildirilmek zorundadır. Sosyal güvenlik destek primine tabi çalışanlar hakkında da iş kazası ve meslek hastalığı sigortası hükümleri uygulanır.
  • Stajyer, çırak ve öğrenci. Bildirimi kimin yapacağı ve hangi sigorta kolunun uygulanacağı farklıdır: stajyer, öğrenci ve çırak iş kazası geçirirse.
  • Kendi adına çalışan usta. İşi kendi araç ve ekibiyle, sonucu üstlenerek yapan kişi işçi değildir. Buna karşılık kâğıt üzerinde “taşeron” veya “serbest çalışan” gösterilen, fiilen işverenin emir ve talimatı altında çalışan kişi işçi sayılır; nitelendirmede sözleşmenin adı değil fiili durum esas alınır.
  • Ölümle sonuçlanan kaza. Hak sahipleri Kuruma başvurabilir ve hizmet tespiti davasını açabilir. İlk yapılacaklar iş kazasında işçi öldü: ailesi ne yapmalı? rehberinde, tazminat destekten yoksun kalma tazminatı yazısında anlatılmıştır.

8. İşverenin baskısı, sonradan yapılan sigorta girişi ve anlaşma teklifleri

Sigortasız işçinin kazasından sonra işverenin ilk tepkisi çoğu zaman olayı kayıt dışında tutmaya çalışmaktır. Uygulamada dört davranış sık görülür.

“Hastanede evde düştüm de.” Bu beyan işçinin SGK haklarına ve tazminat davasına doğrudan zarar verir. Beyan verilmişse gerçek durum gecikmeden Kuruma yazılı olarak bildirilmeli, tanık ve kayıtlarla desteklenmelidir. Gerçeğe aykırı beyanın sonradan düzeltilmesi mümkündür, ancak ispat yükünü ağırlaştırır.

Kazadan sonra sigorta girişi. İşveren bildirgeyi kaza günü veya sonrasında verebilir. Bu, işçinin lehine bir kayıttır; çünkü işveren çalışmayı kabul etmiş olur. Süresinde verilmemiş bildirgenin sonradan verilmesi, bildirgeden önce meydana gelen kaza bakımından işverenin m.23’teki sorumluluğunu kaldırmaz. İşe giriş tarihi gerçek tarihten sonra gösterilmişse önceki dönem için hizmet tespiti istenir.

Para teklifi ve ibraname. Tedavi masrafı veya toplu bir para karşılığında “hiçbir hak ve alacağım kalmamıştır” içerikli belge imzalatılmak istenebilir. Sigorta hak ve yükümlülüklerinden vazgeçmeye ilişkin anlaşmalar geçersizdir (5510 m.92); işçi belge imzalamış olsa da Kuruma başvurabilir. Tazminat bakımından ise ibranamenin geçerliliği ayrı şartlara bağlıdır ve sürekli iş göremezlik oranı belli olmadan yapılan anlaşmalar zararın gerçek tutarını karşılamayabilir: ibraname ve geçerlilik şartları.

Şikâyetten vazgeçme ve uzlaştırma. Ceza soruşturmasında uzlaşma teklif edilirse, uzlaşmanın tazminat davasına etkisi bilinmeden tutanak imzalanmamalıdır: şikâyet süresi ve uzlaştırmanın tazminata etkisi.

9. İş ilişkisi: haklı fesih ve işçilik alacakları

Sigortasız çalıştırılan işçi, kazadan bağımsız olarak iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir. Sigorta primlerinin hiç yatırılmaması veya eksik yatırılması, ücretin kanun hükümlerine uygun ödenmemesi kapsamında haklı fesih nedenidir (4857 m.24/II-e). Yargıtay, primlerin gerçek ücretin altında bir tutar üzerinden yatırılmasını dahi haklı fesih nedeni saymıştır (22. HD, 13.06.2016, 2015/12623 E., 2016/17360 K.). Haklı nedenle fesheden işçi, en az bir yıllık kıdemi varsa kıdem tazminatına hak kazanır.

Kıdem tazminatı, fazla çalışma ücreti ve yıllık izin ücreti gibi işçilik alacakları iş kazası tazminatından ayrı taleplerdir ve bunlar için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Kazadan sonra raporluyken işten çıkarılan işçinin hakları iş kazası sonrası raporluyken işten çıkarılma yazısında, iş hukukunun genel çerçevesi İş Hukuku Rehberi sayfasında ele alınmıştır.

10. Örnek olaylar

Aşağıdaki üç örnek, sık karşılaşılan durumlarda sürecin nasıl ilerlediğini göstermek için kurgulanmıştır.

Atölyede üç aydır sigortasız çalışan işçi. Mobilya atölyesinde üç aydır çalışan işçinin eli makineye sıkışır. Adına hiç bildirge verilmemiştir. İşçi Kuruma başvurur. Denetimde işveren çalışmayı inkâr eder; ancak komşu işyeri çalışanlarının beyanları ve ücretin iki ay boyunca işverenin hesabından işçiye gönderildiğini gösteren banka kayıtları çalışmayı ortaya koyar. Kurum sigortalılığı tescil eder, olayı iş kazası sayar, geçici iş göremezlik ödeneğini öder ve sürekli iş göremezlik oranını belirler. Yaptığı masrafları 5510 m.23 uyarınca işverenden ister; işverene ayrıca idari para cezası uygulanır. İşçi, kalan zararı için işverene karşı tazminat davası açar.

İnşaatta ilk gün düşen gündelikçi. Gündelikle işe çağrılan işçi ilk gün iskeleden düşer; işveren aynı gün işe giriş bildirgesi verir. İnşaat işyerinde bildirge işçinin çalışmaya başlatıldığı gün verilebildiğinden bildirim süresindedir ve ödenek, emsal işçinin günlük kazancı üzerinden hesaplanır. İşçi gerçekte bir haftadır o şantiyede çalışıyorsa durum değişir: önceki günler için çalışmanın tespiti istenir ve bildirimin süresinde yapılmadığı ortaya çıkar.

İşverenin çalışmayı tümüyle inkâr ettiği dosya. İşveren “bu kişi işçim değil, o gün yardıma gelmişti” der ve Kurum denetiminde çalışma tespit edilemez. İşçi hizmet tespiti davası açar; dava Kuruma ihbar edilir. Mahkeme işyerinin o dönemde kayıtlı çalışanlarını Kurumdan sorar ve tanık olarak dinler, banka kayıtlarını ve mesajları inceler. Çalışma ve ücret tespit edildikten sonra kazanın tespiti ve tazminat aşamasına geçilir.

11. SGK’ya başvuru dilekçesi örneği

Başvuru, işyerinin bağlı olduğu sosyal güvenlik il müdürlüğüne veya sosyal güvenlik merkezine yazılı olarak yapılır; dilekçenin bir örneği üzerine tarih ve evrak numarası yazdırılarak saklanmalıdır. Aşağıdaki metin, sigortasız çalışırken iş kazası geçiren işçinin hem kazanın hem de çalışmanın tespitini istediği başvuru için bir örnektir; her dosyanın olgularına göre uyarlanması gerekir. Dava aşaması için iş kazası tazminat davası dilekçesi örneği sayfasına bakılabilir.

SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
… SOSYAL GÜVENLİK İL MÜDÜRLÜĞÜNE

BAŞVURAN: [Ad Soyad] (T.C. Kimlik No: …) — [Adres, telefon]

İŞVEREN: [İşverenin adı veya unvanı] — [İşyeri adresi]

KONU: …/…/20… tarihinde geçirdiğim iş kazasının incelenerek iş kazası olarak kabul edilmesi, anılan işyerindeki sigortasız çalışmamın tespiti ve tescili ile geçici iş göremezlik ödeneğimin ödenmesi talebidir.

AÇIKLAMALAR

1- Çalışma ilişkisi: Yukarıda adresi yazılı işyerinde …/…/20… tarihinden itibaren [yapılan iş] olarak, haftada … gün, [aylık/günlük] … TL ücretle çalışmaktayım. İşe başladığım tarihten itibaren adıma sigortalı işe giriş bildirgesi verilmemiş, primlerim yatırılmamıştır. Hizmet dökümüm ekte sunulmuştur.

2- 5510 sayılı Kanun m.7 ve m.92 bakımından sigortalılık: Sigortalılığım, işe başladığım tarihte kendiliğinden başlamıştır. Sigortalı olmak zorunlu olduğundan, işverenin bildirim yapmamış olması sigortalılık niteliğimi ortadan kaldırmaz.

3- 5510 sayılı Kanun m.13 bakımından kaza: …/…/20… günü saat … sıralarında işyerinde [kazanın oluş biçimi] sonucu yaralandım. Olay, işyerinde bulunduğum sırada ve işverenin yürüttüğü iş nedeniyle meydana gelmiştir. Kazadan sonra [hastane adı]’na götürüldüm; … gün istirahat raporu verilmiştir. İşveren kazayı Kurumunuza bildirmemiştir.

4- 5510 sayılı Kanun m.23 bakımından talebim: Sigortalı çalıştırıldığımın süresinde bildirilmemiş olması, iş kazası sigortasından sağlanan haklardan yararlanmama engel değildir. Bildirgenin verilmesinden önce meydana gelen iş kazasında gelir ve ödeneklerin Kurumunuzca ödenmesi gerekir.

5- Tanıklar ve kayıtlar: İşyerinde çalıştığımı ve kazanın oluş şeklini bilen kişilerin adları ile iletişim bilgileri aşağıda gösterilmiştir. İşyerinde güvenlik kamerası bulunmaktadır; kayıtların silinmeden incelenmesini talep ederim.

HUKUKİ NEDENLER

5510 sayılı Kanun m.4, 7, 8, 13, 23, 86 ve 92 ile ilgili mevzuat.

DELİLLER

Hastane kayıtları ve istirahat raporları, hizmet dökümü, banka hesap hareketleri, işverenle yapılan yazışmalar, işyeri kamera kayıtları ve tanıklar: [Ad Soyad – telefon], [Ad Soyad – telefon].

SONUÇ VE İSTEM

Açıklanan nedenlerle; işyerinde denetim yapılarak …/…/20… tarihinden itibaren geçen çalışmamın tespit ve tescil edilmesini, …/…/20… tarihli olayın iş kazası olarak kabul edilmesini, geçici iş göremezlik ödeneğimin ödenmesini ve sonucun tarafıma yazılı olarak bildirilmesini saygılarımla arz ve talep ederim. …/…/20…

Başvuran
[Ad Soyad – imza]

EKLER: 1) Hastane kayıtları ve raporlar 2) Hizmet dökümü 3) Banka hesap dökümü 4) Yazışma örnekleri

12. Süreler

Tablo 4 — Sigortasız işçinin iş kazasında süreler

KonuSüreDayanak
İşverenin işe giriş bildirgesiİşe başlamadan önce; inşaat, balıkçılık ve tarımda en geç çalışmaya başlatıldığı gün5510 m.8
İşverenin kazayı SGK’ya bildirmesiKazadan sonraki üç iş günü5510 m.13; 6331 m.14
Hizmet tespiti davasıHizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl (hak düşürücü)5510 m.86/9
İş kazasının tespiti davasından önce Kuruma başvuruKurum altmış gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır7036 m.4
Taksirle yaralamada şikâyetFiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ayTCK m.73
İşverene karşı tazminat davasıOn yılTBK m.146
Bilirkişi raporuna itirazTebliğden itibaren iki haftaHMK m.281

13. Sık yapılan hatalar

  • “Sigortam yoktu, hakkım da yok” diye düşünmek. Sigortalılık kanundan doğar; başvuru yapılmadığı için kaybedilen dosyaların çoğu bu yanlış kabule dayanır.
  • Kuruma başvurmayı ertelemek. Zaman geçtikçe kamera kayıtları silinir, tanıklar işten ayrılır, işyeri el değiştirir.
  • Yalnızca tazminat davası açmak. Çalışmanın ve kazanın tespiti yapılmadan açılan tazminat davası ilerlemez.
  • Tanıkları rastgele seçmek. Hizmet tespitinde aynı dönemde o işyerinde kayıtlı çalışanların beyanı belirleyicidir.
  • Ücreti ispatlamayı ihmal etmek. Gerçek ücret ortaya konulmazsa ödenek, gelir ve tazminat asgari ücret üzerinden hesaplanır.
  • Beş yıllık süreyi gözden kaçırmak. Hizmet tespitinde süre, çalışmanın sona erdiği yılın sonundan başlar; işten ayrılıp yeniden girilmişse her dönem ayrı hesaplanır.
  • İşverenin verdiği belgeleri okumadan imzalamak. Geriye dönük sözleşmeler ve ibranameler ispatı güçleştirir.

Hukukçular Evi bu dosyalarda ne yapar?

Kuruma yapılacak başvurunun hazırlanması, delillerin tespiti, hizmet tespiti ve iş kazasının tespiti davalarının birlikte kurgulanması, gerçek ücretin ispatı, sürekli iş göremezlik oranına itiraz, maddi ve manevi tazminat davası ile ceza dosyasının takibi; işveren tarafında ise idari para cezalarına itiraz, rücu davalarında savunma ve bildirim yükümlülüklerinin yerine getirilmesi.

Dosyanızı belgeleriyle birlikte değerlendirmek için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numarasından ulaşabilirsiniz. Adres: Varlık Mahallesi Gaziosmanpaşa Caddesi No: 22, Yenimahalle/Ankara.

Sık sorulan sorular

Sigortasız çalışırken iş kazası geçirdim; hakkım var mı?

Evet. Sigortalılık çalışmaya başlanan gün kendiliğinden doğar (5510 m.7). SGK iş kazası yardımlarını yapar ve masraflarını işverenden alır (m.23). İşverenden ayrıca maddi ve manevi tazminat istenebilir.

Sigortasız işçi iş kazası geçirirse hastane masraflarını kim öder?

Olay iş kazası olarak kayda geçtiğinde sağlık yardımları Kurumca sağlanır. Kurum yaptığı masrafları, kusur şartı aranmaksızın işverene ödettirir (5510 m.23).

İşe başladığım gün kaza geçirdim, sigorta girişim yapılmamıştı; ne olur?

Olay yine iş kazasıdır. İlk gün meydana gelen kazada ödenek ve gelir, aynı veya emsal işte çalışan benzeri bir sigortalının günlük kazancı üzerinden hesaplanır (5510 m.17).

Sigortasız çalıştığımı nasıl ispatlarım?

Hastane ve kolluk kayıtları, aynı dönemde bordroda görünen çalışanların ve komşu işyeri çalışanlarının tanıklığı, banka hareketleri, mesajlar ve kamera kayıtlarıyla. Hizmet tespiti davasında mahkeme kendiliğinden de araştırma yapar.

İşveren kazadan sonra sigorta girişimi yaptı; bu hakkımı etkiler mi?

Hayır. Sonradan verilen bildirge çalışmanın kabulü anlamına gelir ve işçinin lehinedir. Bildirge süresinde verilmemişse, bildirgeden önce meydana gelen kaza bakımından işverenin 5510 m.23’teki sorumluluğu devam eder.

Hizmet tespiti davası için süre var mı?

Evet. Hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıllık hak düşürücü süre vardır (5510 m.86/9). İşe giriş bildirgesi verilmiş veya çalışma Kurumca tespit edilmişse bu süre işlemez.

Hizmet tespiti davasından önce arabulucuya veya SGK’ya başvurmak gerekir mi?

Hayır. Hizmet tespiti davasında arabuluculuk ve Kuruma başvuru şartı aranmaz; dava Kuruma resen ihbar edilir (7036 m.4). İş kazasının tespiti davasında ise önce Kuruma başvurulması gerekir.

Sigortasız işçi çalıştıran işverene iş kazasında hangi yaptırımlar uygulanır?

Kurumun yaptığı bütün masraflar kusur aranmaksızın işverenden alınır. Ayrıca 2026 yılında sigortalı başına 33.030 TL’den başlayan işe giriş bildirgesi cezası, geriye dönük prim ve gecikme zammı, teşvik yasağı, tazminat davası ve ceza soruşturması gündeme gelir.

Hastanede “evde düştüm” dedim; sonradan düzeltebilir miyim?

Düzeltilebilir, ancak ispat zorlaşır. Gerçek durum gecikmeden Kuruma yazılı olarak bildirilmeli; tanık, mesaj ve kamera kayıtlarıyla desteklenmelidir.

Sigortam hiç yatmamıştı; rapor param ve gelirim neye göre hesaplanır?

Tespit edilen prime esas kazanca göre. Bu nedenle hizmet tespitinde gerçek ücretin de ortaya konulması gerekir; aksi hâlde hesap asgari ücret üzerinden yapılır.

Sigortasız çalışırken ölen işçinin ailesi ne yapabilir?

Hak sahipleri SGK’ya başvurarak ölüm geliri isteyebilir, hizmet tespiti davası açabilir, işverenden destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminat talep edebilir, ceza davasına katılabilir.

Emekliyim; sigortasız çalışırken kaza geçirdim. Haklarım var mı?

Evet. Emekli aylığı alırken çalışanların da Kuruma bildirilmesi zorunludur ve bu kişiler hakkında da iş kazası ve meslek hastalığı sigortası hükümleri uygulanır.

İşveren para teklif edip şikâyetçi olmamamı istiyor; kabul edersem ne olur?

Sigorta haklarından vazgeçmeye ilişkin anlaşmalar geçersizdir (5510 m.92); Kuruma yine başvurulabilir. Tazminat ve ceza yönünden imzalanacak ibraname veya uzlaşma tutanağı ise hak kaybına yol açabilir; imzalanmadan önce incelenmelidir.

Sigortasız çalıştırıldığım için işten ayrılırsam kıdem tazminatı alabilir miyim?

Sigorta primlerinin yatırılmaması işçiye haklı nedenle fesih hakkı verir (4857 m.24/II-e). En az bir yıllık kıdemi olan işçi bu durumda kıdem tazminatına hak kazanır; bu alacak için önce arabulucuya başvurulur.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Esas alınan mevzuat: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.4, 7, 8, 13, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 86, 88, 89, 92, 102 ve ek m.14; 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, 4, 5 ve 6; 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4 ve 14; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.52, 53, 54, 56, 146 ve 417; 4857 sayılı İş Kanunu m.24; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.73, 85 ve 89; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.281 ve 400. İdari para cezası tutarları 2026 yılı aylık brüt asgari ücreti (33.030 TL) üzerinden hesaplanmıştır. Anılan kararlar: Yargıtay 10. HD, 24.11.2025, 2025/6675 E., 2025/15910 K.; Yargıtay 22. HD, 13.06.2016, 2015/12623 E., 2016/17360 K. Güncelleme: 20 Kasım 2026.

Somut olayınıza özgü değerlendirme için hukuk büromuzla iletişime geçebilirsiniz.

Post by Av. Fatma Öztürk