Stajyer, Öğrenci ve Çırak İş Kazası Geçirirse 2026 — 5510 m.5/b, MESEM, Kim Bildirir, SGK Hakları, İşletmenin ve Okulun Sorumluluğu, Tazminat

Stajyerler, çıraklar ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler işyerinde gerçek işlerle karşılaşır, makine kullanır, kimyasala ve yüksekliğe maruz kalır; ama işçi değildirler. Bu nedenle bir kaza olduğunda aileler çoğu zaman şu sorularla karşılaşır: Kaza iş kazası sayılır mı, SGK’ya kim bildirir, rapor parası ödenir mi, işletmeden tazminat istenebilir mi, okulun sorumluluğu var mı, dava hangi mahkemede açılır? Bu rehber, stajyer, çırak ve öğrencilerin iş kazasını 5510 sayılı Kanun m.5, 13, 16, 18, 19, 20 ve 87, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu m.25, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.2 ve 4, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ve 5, Türk Borçlar Kanunu m.72 ve 146, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.13 ile Yargıtay kararları çerçevesinde anlatır. Dosyanız için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numarasından ulaşabilirsiniz.

1. Kimler bu kapsamda? Stajyer, çırak ve öğrenci ayrımı

5510 m.5/b, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanununda belirtilen aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler ile meslek liselerinde okumakta iken veya yükseköğrenimleri sırasında staja tabi tutulan öğrencileri özel bir sigortalılık türüne tabi tutar. Bu kişiler için kısa vadeli sigorta kollarından iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır; malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası (emeklilik) uygulanmaz. Mesleki eğitim merkezlerinde (MESEM) eğitim gören ve haftanın bir bölümünü işletmede geçiren öğrenciler de 3308 sayılı Kanun kapsamındadır.

Bu kişilerin ortak özelliği, işletmede bulunmalarının bir iş sözleşmesine değil, eğitim ilişkisine dayanmasıdır. Sözleşme genellikle okul, işletme ve öğrenci veya veli arasında yapılır. Ancak öğrencinin okulun zorunlu tuttuğu staj dışında, kendi isteğiyle ve ücret karşılığında bir işyerinde çalışması durumunda, ilişkinin niteliğine göre iş sözleşmesi ve tam sigortalılık (5510 m.4/1-a) gündeme gelebilir.

Stajyerlerin hukuki statüsünü ve işletmenin stajyer çalıştırırken uyması gereken kuralları Stajyer ve Çırak Çalıştırma (3308) sayfamızda anlattık.

2. Stajda yaşanan kaza iş kazası sayılır mı?

Evet. 5510 m.5/b kapsamındaki öğrenciler için iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulandığından, staj sırasında yaşanan kaza 5510 m.13’te sayılan hâllerden birinde meydana gelmişse iş kazasıdır. Öğrencinin işyerinde bulunduğu sırada, işletmenin yürüttüğü iş nedeniyle veya işletmenin sağladığı taşıtla işyerine gidiş-geliş sırasında yaşanan kazalar bu kapsamdadır. Uzun süreli maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalıklar da meslek hastalığı olarak değerlendirilebilir.

İşletmenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri de stajyerleri kapsar. 6331 m.2, Kanunun kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler de dâhil olmak üzere tüm çalışanlarına uygulanacağını açıkça belirtir. Bu nedenle işletme; risk değerlendirmesi, iş sağlığı ve güvenliği eğitimi, kişisel koruyucu donanım ve gözetim yükümlülüklerini stajyer bakımından da yerine getirmek zorundadır (6331 m.4).

İş kazasının genel tanımını ve bildirim kurallarını İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi, Tespiti ve Hakları yazımızda, işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini İş Sağlığı ve Güvenliğinde İşverenin Yükümlülükleri yazımızda anlattık.

3. Kaza olunca SGK’ya kim, ne zaman bildirir?

Stajyerin primini okul veya yükseköğretim kurumu ödediği için bildirimin de okul tarafından yapılacağı sanılır. Oysa uygulamada iş kazası bildirimi, staj yapılan işyerinin işvereni tarafından üç iş günü içinde SGK’ya yapılır; ayrıca öğrencinin eğitim kurumuna yazılı bilgi verilir. Bu konuda Sosyal Güvenlik Kurumunun 2016/21 sayılı Kısa Vadeli Sigorta Uygulamaları Genelgesi, stajyerlere ilişkin bildirimlerin işveren tarafından kâğıt ortamında yapılacağını öngörmektedir. İşverenin bildirim yükümlülüğü, kazanın yaşandığı yerin ve çalışma koşullarının kontrolünün işverende olmasının ve 6331 sayılı Kanunun stajyerleri de kapsamasının sonucudur.

İşveren kazayı hiç bildirmezse öğrenci veya veli SGK’ya kendisi başvurabilir. Bildirim yapılmayan dosyalarda izlenecek yolu İşveren İş Kazasını SGK’ya Bildirmedi, Rapor Parası Yatmadı yazımızda anlattık.

3.1. Hangi belgeler saklanmalı?

Stajyer kazalarında işletmeler sıklıkla öğrencinin o işi yapmasının istenmediğini veya yalnızca gözlemci olduğunu savunur. Bu savunmaya karşı en güçlü cevap, öğrencinin işletmede fiilen ne iş yaptığını gösteren belgelerdir. İşveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlamakla yükümlü olduğundan (6331 m.17), stajyere eğitim verilip verilmediği de dosyada mutlaka araştırılmalıdır.

Kamera kayıtları kısa sürede silinebileceğinden, kayıtların korunması için başvurulabilecek yolları İş Kazasında Delil Tespiti ve Kamera Kaydı Nasıl Alınır? yazımızda anlattık.

4. Stajyerin SGK’dan alacağı haklar

İş kazası ve meslek hastalığı sigortasının sağladığı haklar 5510 m.16’da sayılmıştır ve stajyer, çırak ve öğrenciler de bu haklardan yararlanır. Kaza nedeniyle istirahat raporu alınırsa geçici iş göremezlik ödeneği prim gün şartı aranmaksızın her gün için ödenir (5510 m.18). Tedavi sonunda meslekte kazanma gücü en az %10 oranında azalmışsa sürekli iş göremezlik geliri bağlanır (5510 m.19). Öğrenci kaza sonucu hayatını kaybetmişse hak sahiplerine ölüm geliri bağlanır ve cenaze ödeneği verilir (5510 m.16, m.20).

Ödenek ve gelirler, prim ödenen kazanç üzerinden hesaplanır. 3308 sayılı Kanun kapsamındaki çırak ve öğrencilerin primleri asgari ücretin yarısı üzerinden hesaplandığından (3308 m.25), ödenek ve gelir tutarları da buna göre düşük kalır. Yükseköğrenim stajyerlerinde ise prime esas kazanç alt sınırı esas alınır. Bu tutarların düşük olması, işletmeye karşı açılacak tazminat davasının önemini artırır; çünkü tazminat hesabında öğrencinin gelecekteki kazanç kaybı ayrıca değerlendirilir.

Kalıcı hasar kaldığı hâlde “çalışır” raporu verilmesi durumunda izlenecek itiraz yolunu İş Kazasından Sonra “Çalışır” Raporu Verildi Ama Kalıcı Hasar Var yazımızda anlattık.

5. İşletmenin sorumluluğu ve tazminat davası

Staj yapılan işletme, stajyerin güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. 6331 m.4’e göre işveren; mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması ve gerekli araç ve gereçlerin sağlanması için çalışmalar yapar. Stajyerin deneyimsiz olması, bu yükümlülüğü hafifletmez; aksine işletmenin stajyere işin tehlikelerini anlatması, onu tek başına riskli işlere vermemesi ve sürekli gözetim altında tutması beklenir. Bu yükümlülüklerin ihlali sonucu yaşanan kazada stajyer veya ölüm hâlinde ailesi maddi ve manevi tazminat isteyebilir.

5.1. Hangi tazminatlar istenebilir?

Stajyerin bedensel zararında; tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar istenebilir (TBK m.54). Ölüm hâlinde cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ve çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar ile destekten yoksun kalanların zararları talep edilir (TBK m.53). Bedensel bütünlüğün zedelenmesi veya ölüm nedeniyle ayrıca manevi tazminat istenebilir (TBK m.56). SGK’nın bağladığı gelirlerin rücuya tabi kısmı, aynı zararın iki kez ödenmemesi için maddi tazminattan indirilir; Yargıtay 21. Hukuk Dairesi de 2019/5063 Esas sayılı kararında bu hesabın uzman mahkeme olan iş mahkemesinde yapılması gerektiğini vurgulamıştır.

5.2. Görevli mahkeme: iş mahkemesi

Stajyer ile işletme arasında iş sözleşmesi bulunmadığından, tazminat davasının hangi mahkemede açılacağı tartışmalıdır. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi’nin 17.02.2020 tarihli, 2019/5063 Esas, 2020/902 Karar sayılı kararında, 3308 sayılı Kanun kapsamında bir otelde stajyer öğrenci olarak bulunan ve personel lojmanının havuzunda ölü bulunan öğrencinin yakınlarının açtığı tazminat davası incelenmiştir. İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi taraflar arasında iş ilişkisi bulunmadığı gerekçesiyle iş mahkemesinin görevli olmadığını kabul etmiştir. Yargıtay ise; 7036 m.5’in iş ilişkisinden ve sosyal güvenlik mevzuatından doğan uyuşmazlıkları iş mahkemelerine verdiğini, 6331 sayılı Kanunda çırak ve stajyerler bakımından görevli mahkemeye ilişkin özel bir hüküm bulunmadığını, çırak ve stajyerlerin 5510 sayılı Kanun uyarınca kısa vadeli sigorta koluna tabi olduğunu ve tazminattan düşülecek rücu paylarının hesabının uzman mahkeme olan iş mahkemesinde yapılması gerektiğini belirterek kararı bozmuştur.

Karar oy çokluğuyla verilmiştir. Karşı oyda, taraflar arasında iş sözleşmesi bulunmadığı, sözleşmenin okul ile işletme arasında olduğu ve davanın genel mahkemelerde görülmesi gerektiği savunulmuştur. Bu nedenle davanın açılacağı mahkeme, güncel içtihat da kontrol edilerek belirlenmelidir. İş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3).

5.3. Zamanaşımı: en kısa süreye göre hareket edin

İşçinin işverene karşı iş kazası tazminatı, iş sözleşmesine aykırılığa dayandığından on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146). Stajyerde ise iş sözleşmesi bulunmadığından, sorumluluğun haksız fiil hükümlerine dayandırılması hâlinde TBK m.72’deki süreler gündeme gelebilir: Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar; tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü bir fiilden doğmuşsa o süre uygulanır. Bu belirsizlik nedeniyle stajyer dosyalarında dava, iki yıllık süre esas alınarak planlanmalıdır.

İşverenin sorumluluk sigortasının bu tazminatları karşılayıp karşılamadığını İşveren Sorumluluk Sigortası yazımızda anlattık.

6. Okulun ve Millî Eğitim Bakanlığının rolü

Mesleki eğitim ve staj, okul ile işletme arasındaki iş birliğine dayanır. Okul, öğrenciyi işletmeye yerleştirir, sözleşmenin tarafı olur ve eğitimin sözleşmeye uygun yürütülüp yürütülmediğini izler. Primlerin Millî Eğitim Bakanlığı ödeneğinden veya okul bütçesinden ödenmesi de devletin bu süreçteki rolünü gösterir. Devlet okulunun izleme ve denetim görevini yerine getirmediği, öğrencinin tehlikeli bir işe verildiğini bildiği hâlde önlem almadığı iddiası, idarenin hizmet kusuru olarak ileri sürülebilir.

İdareye karşı tazminat istemi idari yargıda görülür. 2577 m.13’e göre idari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanlar, eylemi öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini ister; istem reddedilir veya altmış gün içinde cevap verilmezse dava açılabilir. İşletmeye karşı dava ile idareye karşı başvuru birbirinden bağımsızdır; sürelerin kaçırılmaması için ikisinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezinin MESEM öğrencilerine yönelik hak arama rehberinde de başvuruların yazılı ve delil oluşturacak şekilde yapılması önerilmekte; okul, il ve ilçe millî eğitim müdürlükleri, Cumhuriyet başsavcılığı ve Kamu Denetçiliği Kurumu başvuru yerleri arasında sayılmaktadır.

7. Stajyerdim ama işçi gibi çalışıyordum

Bazı işletmeler stajyeri fiilen tam zamanlı bir işçi gibi çalıştırır: Eğitim amacı geri plana düşer, öğrenci üretimin bir parçası olur, uzun saatler çalışır. Bu durum iki sonuç doğurabilir. Birincisi, okul zorunluluğu dışında kalan veya staj süresini aşan çalışmalarda ilişki iş sözleşmesi olarak değerlendirilebilir ve tam sigortalılık (5510 m.4/1-a) gündeme gelir. İkincisi, kaza hâlinde işletmenin “öğrenci eğitimdeydi” savunması zayıflar; çünkü öğrenciye işçi gibi iş verilmesi, işçi için alınması gereken önlemlerin de alınmasını gerektirir.

Fiilen işçi gibi çalışıldığının ve sigortalılığın tespiti için hizmet tespiti davası açılabilir; bu dava için kanunda hak düşürücü süre öngörülmüştür (5510 m.86). Bu konuyu Stajyerdim Ama Tam Zamanlı İşçi Gibi Çalıştırıldım yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

8. Staj sigortası emeklilikte sayılır mı?

5510 m.5/b kapsamındaki öğrenciler için yalnızca iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır; malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi ödenmez. Bu nedenle staj veya çıraklık döneminde yapılan sigorta girişi, kural olarak emeklilik için sigorta başlangıcı sayılmaz. Basına yansıyan bazı Yargıtay kararlarında, çıraklık döneminde eğitim amacının geri planda kaldığı ve kişinin fiilen üretime katıldığı hâllerde bu durumun bordro, puantaj ve tanık beyanlarıyla ispatı tartışılmıştır. Ancak bu, her stajyer için geçerli bir kural değildir; fiilen işçi gibi çalışıldığının somut belgelerle ispatı gerekir.

9. Ceza soruşturması

Stajyerin yaralandığı veya hayatını kaybettiği kazada, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almayan işveren, işveren vekili, iş güvenliği uzmanı veya diğer kusurlu kişiler hakkında taksirle yaralama veya taksirle öldürme soruşturması yürütülür. Stajyerin reşit olmaması, şikâyet ve uzlaştırma süreçlerinde velinin rolünü önemli hâle getirir. Şikâyet süresi ve uzlaştırmanın tazminat hakkına etkisini İş Kazasında Şikâyet Süresi Kaçtıysa Ne Olur? yazımızda, ölümlü kazalarda bilinçli taksir tartışmasını Ölümlü İş Kazasında Bilinçli Taksir yazımızda anlattık.

10. İşletmenin sık savunmaları

11. Örnek olaylar

Aşağıdaki örnekler, kuralların birlikte nasıl uygulandığını göstermek için hazırlanmış genel örneklerdir; gerçek bir dosyada sonuç belgelere ve olayın özelliklerine göre değişir.

12. Adım adım ne yapmalı?

1. Hastanede kaydın iş kazası olarak açılmasını sağlayın. Kazanın staj sırasında olduğunu açıkça söyleyin.
2. İşletmeden SGK bildirimini isteyin. Bildirim üç iş günü içinde yapılmalıdır (5510 m.13).
3. Okula ve millî eğitim müdürlüğüne yazılı bilgi verin. Dilekçenin bir örneğini saklayın.
4. Delilleri toplayın. Staj sözleşmesi, devam çizelgeleri, fotoğraflar, iş arkadaşlarının bilgileri ve kamera kayıtları.
5. SGK haklarını takip edin. Rapor parası, kalıcı hasar varsa sürekli iş göremezlik geliri (5510 m.18, m.19).
6. Ceza soruşturmasında şikâyet hakkını kullanın. Öğrenci reşit değilse veli şikâyet eder.
7. Tazminat için süreleri en kısa ihtimale göre planlayın. İşletmeye karşı dava ve idareye başvuru sürelerini birlikte takip edin (TBK m.72; 2577 m.13).

Sık sorulan sorular

Stajyerin kazası iş kazası sayılır mı?

Evet. Staja tabi tutulan öğrenciler ile çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler için iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır (5510 m.5/b). Kaza 5510 m.13’teki hâllerden birinde olmuşsa iş kazasıdır.

Stajyerin iş kazasını SGK’ya kim bildirir?

Staj yapılan işyerinin işvereni, kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirir ve eğitim kurumuna yazılı bilgi verir. SGK’nın 2016/21 sayılı Genelgesine göre bu bildirim kâğıt ortamında yapılır.

Stajyerin sigorta primini kim öder?

3308 kapsamındaki çırak ve öğrencilerde Millî Eğitim Bakanlığı ödeneğinden, meslek lisesi stajyerlerinde okul, yükseköğrenim stajyerlerinde yükseköğretim kurumu öder (5510 m.87; 3308 m.25).

MESEM öğrencisi kaza geçirirse ne olur?

MESEM öğrencileri 3308 sayılı Kanun kapsamındadır ve iş kazası sigortasından yararlanır. Rapor parası, kalıcı hasar varsa sürekli iş göremezlik geliri alınabilir; işletmeye karşı tazminat da istenebilir.

Stajyere rapor parası ödenir mi?

Evet. Geçici iş göremezlik ödeneği iş kazasında prim gün şartı aranmaksızın ödenir (5510 m.18). Tutar, prim ödenen kazanç üzerinden hesaplanır.

Stajyer kalıcı sakat kalırsa ne alır?

Meslekte kazanma gücü en az %10 azalmışsa sürekli iş göremezlik geliri bağlanır (5510 m.19). Ayrıca işletmeye karşı maddi ve manevi tazminat istenebilir.

Stajyer iş kazasında öldü. Ailesi ne alabilir?

Hak sahiplerine ölüm geliri bağlanır ve cenaze ödeneği verilir (5510 m.16, m.20). Aile, işletmeye karşı destekten yoksun kalma ve manevi tazminat davası açabilir.

İşletme “stajyer işçimiz değil” diyorsa sorumluluktan kurtulur mu?

Hayır. 6331 sayılı Kanun çırak ve stajyerler de dâhil tüm çalışanlara uygulanır (m.2) ve işletme gerekli tüm önlemleri almakla yükümlüdür (m.4).

Stajyer kazasında manevi tazminat istenebilir mi?

Evet. Bedensel bütünlüğün zedelenmesi hâlinde öğrenci, ölüm hâlinde ise yakınları manevi tazminat isteyebilir (TBK m.56).

Stajyer kazasında hangi belgeler saklanmalı?

Staj sözleşmesi, devam çizelgeleri, staj defteri, iş sağlığı ve güvenliği eğitim kayıtları, fotoğraflar, okulla yapılan yazışmalar ve tanık bilgileri saklanmalıdır; kamera kayıtlarının korunması için gecikmeden başvuru yapılmalıdır.

Stajyer tazminat davasını hangi mahkemede açar?

Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, stajyerin iş kazası tazminat davasında iş mahkemesini görevli saymıştır (2019/5063 E., 2020/902 K.). Karar oy çokluğuyla verildiğinden güncel içtihat ayrıca kontrol edilmelidir.

Stajyer tazminat davası için arabulucuya gitmek gerekir mi?

Hayır. İş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3).

Stajyer kazasında dava süresi ne kadar?

Stajyer ile işletme arasında iş sözleşmesi bulunmadığından haksız fiil süreleri gündeme gelebilir: zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde on yıl (TBK m.72). Güvenli olan, iki yıllık süreye göre hareket etmektir.

Okula veya Millî Eğitim Bakanlığına karşı dava açılabilir mi?

Devlet okulunun denetim ve gözetim görevini yerine getirmediği iddiası hizmet kusuru olarak ileri sürülebilir. Önce idareye başvurulur; başvuru eylemin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde beş yıl içinde yapılmalıdır (2577 m.13).

Staj sigortası emeklilikte sayılır mı?

Kural olarak hayır. Staj ve çıraklık döneminde uzun vadeli sigorta primi ödenmediğinden bu dönem emeklilik için sigorta başlangıcı sayılmaz (5510 m.5/b).

Zorunlu olmayan stajda kaza geçirirsem ne olur?

Okul zorunluluğu olmadan, kendi isteğinizle ve ücret karşılığında çalışıyorsanız ilişki iş sözleşmesi sayılabilir ve tam sigortalılık gündeme gelir (5510 m.4/1-a). Sigorta yapılmamışsa hizmet tespiti ve iş kazası tespiti birlikte değerlendirilmelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; 5510 sayılı Kanun m.4, 5, 13, 16, 18, 19, 20, 86 ve 87; 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu m.25; 6331 sayılı Kanun m.2, 4, 10, 14 ve 17; 7036 sayılı Kanun m.3, 4 ve 5; 6098 sayılı TBK m.52, 53, 54, 56, 72 ve 146; 2577 sayılı Kanun m.13; Sosyal Güvenlik Kurumunun 2016/21 sayılı Genelgesi ile Yargıtay 21. Hukuk Dairesi’nin 2019/5063 E., 2020/902 K. sayılı kararına ve İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezinin MESEM öğrencileri hak arama rehberine dayanır. Karar özeti kararı yayımlayan ikincil kaynaktan alınmıştır. Sonuç; sözleşmeler, belgeler ve olayın koşullarına göre değişir.