İşe Giriş ve Periyodik Muayene Raporu: Kim Verir, Ücretini Kim Öder?

Bir işe başlarken istenen işe giriş sağlık raporu ve çalışma boyunca tekrarlanan periyodik muayene, çoğu zaman formalite sanılır. Oysa bu belgeler; işverenin idari para cezası almasından, iş kazasında ödeneğin işverene ödettirilmesine, hatta bir feshin geçerliliğine kadar uzanan sonuçlar doğurur.

Bu alanda en çok tartışılan üç soru vardır: Raporu kim düzenleyebilir? Ücretini kim öder? Rapora nasıl itiraz edilir? Üçünün de cevabı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun “sağlık gözetimi” başlıklı maddesinde yer alır.

Bu rehber; yükümlülüğün kimde olduğunu, raporun kimden alınacağını, itiraz yolunu, gizlilik kuralını ve aykırılığın yaptırımını açıklıyor.

Yükümlülük Kimde? İşverende

Muayene ne zaman yapılır?

Kanun, sağlık muayenesinin yapılacağı zamanları sayar. Bunlar arasında işe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşte talep etmeleri hâlinde ve işin devamı süresince; çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla muayene yapılması yer alır.

Yükümlülük, kadrolu çalışanla da sınırlı değildir: kanunda çırak ve stajyerlerin de çalışan tanımı içinde yer aldığı belirtilmiş olup, bu kişilerin sağlık gözetimi de fiilen çalışmanın gerçekleştirildiği işyeri işvereni tarafından yerine getirilir.

Raporu Kim Düzenler?

Yani genel kural işyeri hekimidir. Aile hekiminden alınabilmesi, yalnızca iki şartın birlikte gerçekleşmesine bağlıdır: işyerinin 50’den az çalışanı olması ve az tehlikeli sınıfta bulunması.

Bu nedenle bir uyuşmazlıkta ilk sorulacak soru şudur: işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısı nedir? Raporun geçerliliği buna bağlıdır.

Ücreti Kim Öder?

Sağlık Bilgileri Gizlidir

Kanun, gözetimin sonucunu değil içeriğini korur: sağlık muayenesi yaptırılan çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması açısından sağlık bilgileri gizli tutulur.

Uygulamadaki karşılığı şudur: işyeri hekimi muayene ve tetkikleri değerlendirip formu doldurur; işverene veya insan kaynaklarına ise yalnızca sonuç ve kanaat bildirilir. Yani işverenin öğrenmeye hakkı olan şey, çalışanın işi yapıp yapamayacağı veya hangi şartlarda yapabileceğidir; tanısı değil.

Bu sınır aşıldığında sağlık verilerinin korunmasına ilişkin genel rejim devreye girer; ayrıntısı için hasta sırrı ve kişisel sağlık verileri rehberine bakınız.

Kayıtları kim saklar?

Uygulamada ikili bir ayrım yapılır: çalışan çalıştığı sırada sağlık gözetimi dosyalarının saklanması işyeri hekiminin görevidir; çalışan işten ayrıldıktan sonra bu kayıtları saklama yükümlülüğü işverene geçer.

Bu ayrım, yıllar sonra açılan meslek hastalığı dosyalarında belirleyicidir: kayıt bulunamıyorsa, saklama yükümlülüğünün o dönemde kimde olduğu sorulur.

Rapora İtiraz: Hakem Hastane

Sağlık raporlarına itirazın genel işleyişi ve hakem hastane düzeni için sağlık kurulu (heyet) raporuna itiraz rehberine bakınız.

İtiraz kime yarar?

İtiraz hakkı yalnızca çalışanın değildir. Rapordan hukuki durumu etkilenen taraflar bakımından da kullanılabilir. İki tipik senaryo vardır:

• Çalışan bakımından: “işe uygun değildir” kararına itiraz — çünkü bu karar, işe başlatılmama veya fesih sonucu doğurabilir.
• İşveren bakımından: “uygundur” kararına itiraz — çünkü uygun olmayan bir çalışanın çalıştırılması, iş kazası hâlinde mali sorumluluk doğurur.

Aykırılığın Yaptırımı

Kanun, sağlık gözetimi yükümlülüğüne aykırılığı çalışan başına ceza ile karşılar:

Özel Politika Gerektiren Gruplar

Uygulamada bazı çalışan grupları için periyodik muayene aralıkları kısaltılır. Çocuk, genç ve gebe çalışanlar bakımından periyodik muayenenin en geç altı ayda bir tekrarlanması; işyeri hekiminin gerek görmesi hâlinde ise bu sürelerin kısaltılması öngörülmüştür.

Bu grup bakımından muayenenin atlanması, kusur değerlendirmesinde ağırlaştırıcı bir unsur olarak ele alınır.

Kontrol Listesi

• Yetki: Rapor işyeri hekiminden mi alındı? Aile hekimi ise, işyeri 50’den az çalışanlı ve az tehlikeli mi?
• Zamanlama: Rapor, işe başlamadan önce mi alındı?
• Tehlike sınıfı: İşyerinin tehlike sınıfı doğru belirlenmiş mi?
• Ücret: Muayene ve tetkik bedelleri çalışana yansıtıldı mı? Kanunen yansıtılamaz.
• İçerik: İşverene yalnızca sonuç ve kanaat mi bildirildi?
• Periyot: Düzenli aralıklarla muayene yapıldı mı; özel gruplarda süre kısaltıldı mı?
• İşe dönüş: Uzun süreli devamsızlık sonrası talep hâlinde muayene yapıldı mı?
• Kayıt: Dosyalar saklanıyor mu; çalışan ayrıldıysa işveren saklıyor mu?
• İtiraz: Rapora itiraz hakem hastaneye yapıldı mı?

Dilekçe Örneği 1 — Hakem Hastaneye İtiraz

Dilekçe Örneği 2 — İşverene Yükümlülük İhtarı

Dilekçe Örneği 3 — İş Müfettişliğine Şikâyet

Sık Yapılan Beş Hata

Sonuç

Sağlık gözetimi, çalışanın değil işverenin yükümlülüğüdür ve maliyeti — muayene ile her türlü ek maliyet dâhil — çalışana yansıtılamaz. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde ise kural mutlaktır: işe uygunluk raporu olmadan işe başlatma yapılamaz.

Raporun kaynağı da serbest değildir: kural işyeri hekimidir; aile hekimi veya kamu sunucusundan alınabilmesi, işyerinin 50’den az çalışanlı ve az tehlikeli olması şartına bağlıdır. Bu nedenle her uyuşmazlıkta ilk tespit edilecek şey çalışan sayısı ve tehlike sınıfıdır.

İtiraz hattı ise tek ve kısadır: raporlara itirazlar Bakanlıkça belirlenen hakem hastanelere yapılır ve verilen kararlar kesindir. Aykırılığın bedeli ise çift yönlüdür: her çalışan için idari para cezası ve iş kazası hâlinde ödeneğin işverene ödettirilmesi.

Sağlık Gözetiminin Kanuni Çerçevesi: 6331 m.15

İşe giriş ve periyodik muayene, işverenin takdirine bırakılmış bir uygulama değil, kanunla yüklenmiş bir yükümlülüktür. On beşinci madde bu yükümlülüğün kapsamını, raporu düzenleyecek hekimi, maliyeti ve gizlilik rejimini birlikte düzenler.

Altıncı satır, uygulamada en sık ihlal edilen kuraldır: muayene ücretinin çalışandan tahsil edilmesi veya ücretten kesilmesi kanuna aykırıdır. Sadece muayene bedeli değil, gözetimden kaynaklanan her türlü ek maliyet — tetkik, yol, iş gücü kaybı — işverene aittir ve çalışana yansıtılamaz.

İtiraz ve Uyuşmazlık Yolu

Rapora itiraz ile rapordan doğan iş ilişkisi uyuşmazlığı farklı yollara tabidir.

Son satır, uzun vadeli sonucu gösterir: periyodik muayene kayıtları yalnızca idari bir zorunluluğun karşılanması değil, ileride doğabilecek meslek hastalığı iddiasında maruziyetin seyrini ortaya koyan en güçlü delildir. Kayıtların düzenli tutulmaması, işveren aleyhine değerlendirilir.

Rapor uyuşmazlıkları için istirahat raporu ve iş göremezlik ödeneği rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Sağlık gözetimi kimin yükümlülüğü?

İşverenin. Kanunda, işverenin çalışanların sağlık gözetimine tabi tutulmalarını sağlayacağı ve bu gözetimin çalışanların işyerinde maruz kalacakları sağlık ve güvenlik riskleri dikkate alınarak yürütüleceği düzenlenmiştir.

İşe giriş raporu olmadan işe başlanabilir mi?

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.

Raporu kim düzenler?

Kural olarak işyeri hekimi düzenler. 50’den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli işyerleri için ise ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir.

Aile hekiminden alınan rapor her zaman geçerli mi?

Değildir. Aile hekiminden alınabilmesi, işyerinin 50’den az çalışanı bulunması ve az tehlikeli sınıfta olması şartlarının birlikte gerçekleşmesine bağlıdır.

Rapor ve tetkik ücretini kim öder?

Kanunda, sağlık gözetiminden doğan maliyet ve bu gözetimden kaynaklı her türlü ek maliyetin işverence karşılanacağı ve çalışana yansıtılamayacağı düzenlenmiştir. Bu, tetkik masraflarını da kapsar.

Muayene hangi durumlarda yapılır?

İşe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşte talep etmeleri hâlinde ve işin devamı süresince; çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla yapılır.

Gebe ve genç çalışanlarda periyot farklı mı?

Özel politika gerektiren gruptaki çocuk, genç ve gebe çalışanlar için periyodik muayenenin en geç altı ayda bir tekrarlanması; işyeri hekiminin gerek görmesi hâlinde bu sürelerin kısaltılması öngörülmüştür.

İşveren tanımı öğrenebilir mi?

Kanunda, sağlık muayenesi yaptırılan çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması açısından sağlık bilgilerinin gizli tutulacağı düzenlenmiştir. Uygulamada işverene yalnızca sonuç ve kanaat, yani çalışanın işi yapıp yapamayacağı veya hangi şartlarda yapabileceği bildirilir.

Rapora nasıl itiraz edilir?

Kanunda, bu kapsamdaki raporlara itirazların Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen hakem hastanelere yapılacağı ve verilen kararların kesin olduğu düzenlenmiştir.

Hakem hastane kararına tekrar itiraz edebilir miyim?

Kanunda hakem hastanelerce verilen kararların kesin olduğu belirtilmiştir; bu hat üzerinden ikinci bir itiraz öngörülmemiştir.

Çırak ve stajyerler kapsama giriyor mu?

Kanunda çırak ve stajyerlerin çalışan tanımı içinde yer aldığı belirtilmiştir. Bu kişilerin sağlık gözetimi de fiilen çalışmanın gerçekleştirildiği işyeri işvereni tarafından yerine getirilir.

Sağlık kayıtlarını kim saklar?

Uygulamada, çalışan çalıştığı sırada sağlık gözetimi dosyalarının saklanması işyeri hekiminin görevidir; çalışan işten ayrıldıktan sonra bu kayıtları saklama yükümlülüğü işverene geçer.

Rapor alınmazsa işverenin sorumluluğu nedir?

Kanunda, sağlık gözetimi yükümlülüklerini yerine getirmeyen işverene, sağlık gözetimine tabi tutulmayan veya sağlık raporu alınmayan her çalışan için idari para cezası öngörülmüştür.

Rapora aykırı çalıştırmanın ayrı bir sonucu var mı?

Vardır. Sosyal güvenlik mevzuatında; sağlık raporu alınması gereken işlerde rapora dayanılmaksızın veya eldeki rapora aykırı olarak bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılan sigortalıya bu nedenle ödenen geçici iş göremezlik ödeneğinin işverene ödettirileceği düzenlenmiştir.