Maden Ruhsatı Uyuşmazlıkları: Yerin Altındaki Hakkın Yer Üstündeki Savaşları

Maden ruhsatı uyuşmazlıkları dört cephede çıkar: ruhsat sahibi ile Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) arasında ruhsat iptali, teminatın irat kaydı, idari para cezası ve Devlet hakkı; ruhsat sahibi ile izin veren diğer kurumlar arasında ÇED, orman ve mera izinleri; ruhsat sahibi ile arazi sahibi ve yöre halkı arasında kamulaştırma, ÇED davası ve patlatma zararı; ruhsat sahibi ile özel kişiler arasında rödovans, ruhsat devri ve ortaklık. Her cephenin dayanağı, mercii ve süresi farklıdır. Ruhsat iptali gibi işlemlere karşı dava altmış gün içinde açılır (İYUK m.7); ÇED kararları ve acele kamulaştırma işlemleri ivedi yargılamaya tabidir ve süre otuz gündür (İYUK m.20/A); Maden Kanunu idari para cezalarına karşı otuz gün içinde idare mahkemesine gidilir (3213 m.13); patlatma ve kirlilik zararlarında ise tazminat davası adli yargıda, kusur aranmayan sorumluluk hükümlerine göre görülür (TBK m.71; 2872 m.28). Bu rehber her uyuşmazlık türünü dayandığı maddeyle, savunma ve ispat yollarıyla birlikte anlatır. Ankara’daki ve Türkiye genelindeki maden dosyalarınız için 0554 648 37 15 numaralı hattan bize ulaşabilirsiniz.

Hukuki zemin: Kimin hakkı neye yeter?

Anayasa m.168’e göre tabii servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; bunların aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir ve Devlet bu hakkını belli bir süre için gerçek ve tüzel kişilere devredebilir. 3213 sayılı Maden Kanunu m.4 bu ilkeyi tekrarlar: madenler bulundukları arzın mülkiyetine tabi değildir. Dağın tapusu bir köylüye ait olabilir; içindeki mermer, krom veya altın ise Devletindir ve ancak ruhsatla aranıp işletilebilir. Maden uyuşmazlıklarının büyük kısmı bu ayrımdan doğar: ruhsat sahibi yer altındaki hakka sahiptir, arazi sahibi yer üstündeki mülkiyete, Devlet ise denetim ve gelir hakkına.

Ruhsatı veren ve denetleyen idare, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına bağlı MAPEG’dir. Ruhsatın kime verileceği m.6’da, devri ve mirasçılara geçişi m.5’te, başka kurumların izinleri m.7’de, ruhsat bedeli ve rehabilitasyon bedeli ile idari para cezalarının ödenmesi ve dava yolu m.13’te, Devlet hakkı m.14’te, yaptırımlar m.10 ve m.12’de, özel mülkiyetteki arazilerin kullanımı ise m.46’da düzenlenmiştir. Kanun 24 Temmuz 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7554 sayılı Kanunla arama dönemleri, kurum izinleri, rehabilitasyon bedeli ve kritik madenler bakımından yeniden değiştirilmiştir. Konunun bütün başlıkları Maden Hukuku Rehberi sayfamızda toplanmıştır.

Belge mimarisi: Arama ruhsatı, işletme ruhsatı, işletme izni

Madencilikte üç belge vardır ve uyuşmazlıkların önemli bir kısmı bunların karıştırılmasından doğar. Bu belgelerin hangi sırayla, hangi belgelerle ve hangi sürelerde alınacağı Maden İşletme İzni Nasıl Alınır? rehberimizde adım adım anlatılmıştır. Arama ruhsatı, sahada belirli bir maden grubunu arama hakkı verir. 7554 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen sisteme göre IV. Grup madenlerde arama ruhsatı bir yıl ön arama, iki yıl genel arama ve dört yıl detay arama dönemlerinden oluşur; her dönemin faaliyet raporu süresinde verilmelidir ve detay arama sonuna kadar rezervi üç boyutu ve miktarıyla belirlenmiş işletme ruhsatı talebinde bulunulmazsa ruhsat iptal edilir. IV. Grup dışındaki gruplarda süreler farklıdır. Ruhsata başvuru aşaması, yani grubun ve verilme yolunun belirlenmesi, e-Maden’de ilk müracaat ve iki aylık belge süreci Maden Sahası Nasıl Bulunur, Arama Ruhsatına Nasıl Başvurulur? rehberimizde anlatılmıştır.

İşletme ruhsatı, rezervi ortaya konmuş sahayı işletme hakkıdır ve işletme projesine dayanır (m.24). Ancak işletme ruhsatı tek başına üretime başlama yetkisi vermez. Üretim için m.7’de sayılan kurum izinlerinin, yani ÇED kararı ile orman, mera, tarım arazisi, su kaynakları ve kültür varlıkları gibi alanlara ilişkin izinlerin tamamlanması ve MAPEG’in işletme izni düzenlemesi gerekir. Ruhsatlı ama işletme izni bulunmayan sahada yapılan üretim izinsiz üretimdir ve idari para cezası, el koyma ve faaliyetin durdurulması sonuçlarını doğurur. Yatırım fizibilitesi bu nedenle ruhsat tarihine değil izin takvimine göre kurulmalıdır; iki belge arasındaki dönem projelerin en riskli finansman boşluğudur.

Uyuşmazlık haritası

Aşağıdaki tablo, maden sahasında en sık karşılaşılan uyuşmazlıkları taraflarına, dayanağına ve gidilecek yola göre sınıflandırır. Bir dosyada birden fazla uyuşmazlık aynı anda bulunabilir; örneğin patlatma zararı nedeniyle açılan tazminat davası sürerken ruhsat sahibinin ÇED kararı da iptal davasına konu olabilir. Her biri ayrı süreye tabi olduğundan dosya ilk gün bu tabloya göre ayrıştırılmalıdır.

Görevli yargı kolunun doğru seçilmesi süre kadar önemlidir. İdari işlemin iptali idari yargının, kişiler arasındaki tazminat ve sözleşme uyuşmazlıkları adli yargının konusudur. Kamulaştırmada bu ayrım daha da incedir: kamulaştırma işleminin iptali idare mahkemesinde, bedelin tespiti asliye hukuk mahkemesinde görülür. Ayrıntılar için Kamulaştırmada Görevli Yargı Kolu ve İdari Davalar (İptal ve Tam Yargı) sayfalarımıza bakılabilir. MAPEG saha ihalelerine ilişkin işlemler İYUK m.20/A uyarınca ivedi yargılamaya tabidir ve dava süresi otuz gündür; ihale uyuşmazlıkları MAPEG Maden Sahası İhalesi rehberimizde ayrıca ele alınmıştır.

Ruhsat iptali ve teminatın irat kaydı

Ruhsat iptali, maden uyuşmazlıklarının en ağır sonucudur; çünkü iptalden sonra saha yeni müracaatlara veya ihaleye açılabilir ve yatırım geri dönülmez biçimde kaybedilebilir. Başlıca iptal sebepleri Kanunda ve 7554 sayılı Kanunla getirilen düzenlemelerde şöyle sıralanır:

1. 3213 m.17 bakımından: arama dönemlerine ait faaliyet raporunun süresinde verilmemesi ve eksikliklerin verilen sürede tamamlanmaması; detay arama sonuna kadar rezervi belirlenmiş işletme ruhsatı talebinde bulunulmaması.
2. 7554 sayılı Kanunla getirilen yatırım programı kuralı bakımından: yatırım programının iki yıl üst üste yüzde ellinin altında gerçekleştirilmesi hâlinde teminatın irat kaydedilmesi ve ruhsatın iptali.
3. 3213 m.13 ve m.14 bakımından: ruhsat bedeli, rehabilitasyon bedeli ve Devlet hakkı gibi mali yükümlülüklerin ödenmemesi; ruhsat bedelinin Ocak sonuna kadar yatırılmayan kısmı, o yılın Haziran ayının son gününe kadar gecikme zammıyla da yatırılmazsa ruhsat iptal edilir (m.13, 7257 sayılı Kanunla değişik). Bu borçlar ayrıca devir taleplerinin reddine de yol açar.
4. 3213 m.10 ve m.12 bakımından: projeye aykırı faaliyet, ruhsat sınırları dışında veya izinsiz üretim; aykırılığın türüne göre önce idari para cezası, durdurma veya teminatın irat kaydı gibi kademeli yaptırımlar uygulanır.
5. 3213 Ek m.7 ve Maden Yönetmeliği m.82/11 bakımından: Bakanlık izni olmadan yürütülen rödovans ilişkisi ve ruhsat sahibi şirkette izinsiz yapılan yüzde onu aşan pay devri.

İptal işlemine karşı dava, yazılı bildirimden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde açılır (İYUK m.7). Yetkili mahkeme, özel bir yetki kuralı yoksa işlemi yapan idari merciin bulunduğu yer idare mahkemesidir (İYUK m.32). Telafisi güç veya imkânsız zarar doğacak ve işlem açıkça hukuka aykırı olacaksa yürütmenin durdurulması istenebilir (İYUK m.27). Maden dosyalarında yürütmenin durdurulması talebi özellikle önemlidir: saha iptal sonrasında üçüncü kişilere açılırsa, davanın kazanılması tek başına yatırımı geri getirmeyebilir. İptal ve irat sebeplerinin madde madde dökümü, teminatın orantılı irat kaydı, dava ve yürütmeyi durdurma süreleri Maden Ruhsatı İptali ve Teminatın İrat Kaydı rehberimizde ayrıca anlatılmıştır.

Davada üç savunma ekseni öne çıkar. Birincisi, iptal sebebinin gerçekten oluşup oluşmadığıdır: rapor süresinde verilmişse kayıt numarası ve tarihiyle gösterilir, ödeme yapılmışsa dekont sunulur. İkincisi usuldür: Kanun pek çok aykırılıkta doğrudan iptal yerine önce eksikliğin bildirilmesini ve süre verilmesini öngörür; bu basamak atlanmışsa işlem usulden sakattır. Üçüncüsü dış sebeplerdir: faaliyetsizlik, başka kurumların izin vermemesinden veya gecikmesinden kaynaklanıyorsa bu durum ruhsat sahibinin kusuru sayılamaz. Bu savunma için hangi izin için ne zaman başvurulduğu, kurumun ne zaman cevap verdiği veya vermediği tarih sırasıyla ortaya konmalıdır. 7554 sayılı Kanunla getirilen üç artı bir aylık zımni izin kuralı da bu kronolojinin bir parçasıdır.

İdari para cezası, el koyma ve faaliyet durdurma

Ruhsatsız maden üretimi 3213 sayılı Kanun m.12’de idari para cezası gerektiren bir kabahat olarak düzenlenmiştir. Ruhsat alanı dışında veya izinsiz üretim hâlinde faaliyet durdurulur, üretilen madene el konulur ve ocak başı satış bedeli esas alınarak hesaplanan idari para cezası uygulanır; tekrarında yaptırım ağırlaşır. Aynı fiil ayrıca suçtur: 21.03.2018 tarihli 7103 sayılı Kanunla 3213 sayılı Kanuna eklenen Ek m.15’e göre işletme izni veya Genel Müdürlükçe izin verilmiş rödovans sözleşmesi olmaksızın maden ocağı açılması veya maden üretilmesi, üç yıldan beş yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası gerektirir; işletme izni alanı dışındaki mücavir sahalara yirmi metreye kadar taşmalar bu suçun dışındadır. Hüküm giyenler infazın tamamlanmasından itibaren on yıl boyunca madencilik faaliyeti yapamaz. Altın, krom veya mermer gibi yüksek değerli madenlerde cezanın tutarı, sahanın yıllık cirosunu aşabilir. Bu nedenle ölçüm, koordinat ve üretim miktarı tespitleri ilk tutanaktan itibaren titizlikle incelenmelidir. 7164 sayılı Kanunla belirlenen oranlar, sevk fişi ve beyan cezaları, ödeme ve dava süreleri ile kusur şartı Maden Kanunu İdari Para Cezaları rehberimizde ayrıntılı anlatılmıştır.

Maden Kanunu uyarınca verilen idari para cezaları tebliğden itibaren bir ay içinde ödenir; cezalara karşı otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir (m.13). Bu düzenleme, 5326 sayılı Kabahatler Kanunundaki sulh ceza hâkimliğine başvuru yolunun yerine geçen özel bir görev kuralıdır. Uyuşmazlık Mahkemesi de 2021/39 E., 2021/71 K. sayılı kararında Maden Kanunu kaynaklı idari para cezalarına karşı açılan davaların idari yargıda görüleceğini kabul etmiştir. Kabahatler Kanununa göre sulh ceza hâkimliğine başvuran ruhsat sahibi, görevsizlik kararıyla zaman kaybeder ve idare mahkemesindeki süreyi riske atar.

Çevre mevzuatına aykırılık ayrı bir yaptırım rejimi doğurur. 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca faaliyet süre verilerek veya çevre ve insan sağlığı bakımından tehlike varsa derhal durdurulabilir (m.15) ve idari para cezası uygulanır (m.20). Aynı fiil hem Maden Kanunu hem Çevre Kanunu bakımından yaptırıma konu olabilir; her işlem kendi süresi ve merciiyle ayrı ayrı denetlenmelidir. Çevre yaptırımları için Çevreye Verilen Zarar ve İdari Yaptırımlar rehberimize bakılabilir.

İzin uyuşmazlıkları: Kurum izni, zımni izin, orman, mera ve ÇED

Türkiye’de madencilik davalarının ağırlığı ruhsattan çok izin katmanında birikir. 3213 m.7, 7554 sayılı Kanunla önemli bir süre kuralı kazanmıştır: ormanlar hariç, ruhsat sahasında başka kurumların izni gereken alanlarda ilgili kurum izin talebine üç ay içinde cevap verir; bu sürede cevap verilmezse kuruma bir ay ek süre verilir ve bu süre sonunda da karar bildirilmezse izin verilmiş sayılır. Bu kural ruhsat sahibine güçlü bir araç sağlar, ancak ispat yükünü de beraberinde getirir: başvurunun tarihi, eksiksizliği ve sürelerin işleyişi belgelenmelidir. Kurumun açıkça reddettiği izinler ise idari işlemdir ve altmış gün içinde iptal davasına konu edilebilir.

Orman alanlarında zımni izin kuralı uygulanmaz. Ormanlık sahada madencilik, 6831 sayılı Orman Kanunu m.16 uyarınca bedel karşılığında verilen izinle mümkündür; izin bedeli, ağaçlandırma ve rehabilitasyon yükümlülükleri ile iznin süre ve kapsam sınırları hem maliyetin hem davaların konusudur. Mera, yaylak ve kışlaklarda 4342 sayılı Mera Kanunu m.14 uyarınca tahsis amacının değiştirilmesi gerekir; tarım arazilerinde 5403 sayılı Kanun kapsamında tarım dışı kullanım izni aranır. Ayrıntılar Orman Arazisinde İzin ve Maden, Petrol ve Jeotermal Faaliyetlerde Mera rehberlerimizdedir.

ÇED kararları ayrı bir dava rejimine tabidir. 2872 sayılı Çevre Kanunu m.10 uyarınca ÇED olumlu kararı alınmadıkça proje için onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez ve yatırıma başlanamaz; ancak bu süreçlere başvuru yapılabilir. ÇED kararlarına karşı davalar İYUK m.20/A’daki ivedi yargılama usulüne tabidir: dava açma süresi otuz gündür, yürütmenin durdurulması talebi hakkındaki karara itiraz edilemez ve nihai karara karşı istinaf değil, tebliğden itibaren on beş gün içinde temyiz yoluna başvurulur. Çevre davalarında dava açma ehliyeti geniş yorumlanır ve projeden etkilenebilecek bölgede yaşayanların menfaat ilişkisi kabul edilir. ÇED davalarının ayrıntıları ÇED Kararlarına Karşı İptal Davası rehberimizde ele alınmıştır.

Devlet hakkı ve ruhsat bedeli uyuşmazlıkları

Devlet hakkı, maden istihracından sağlanan gelirden Devlet payına düşen ve ödeme yükümlülüğü ruhsat sahibine ait olan kısımdır (m.3); oranları ve hesaplanması m.14’te düzenlenir. Hesaplamanın esası satış değeri ve üretim miktarıdır; bu nedenle uyuşmazlıkların çoğu beyan edilen üretim miktarı ile idarenin tespit ettiği miktar arasındaki farktan ve satış değerinin belirlenmesinden doğar. Sevk fişi, kantar kaydı, fatura ve stok hareketlerinin birbiriyle tutarlı olması, hem Devlet hakkı hem vergi incelemelerinde ruhsat sahibinin savunma hattıdır. Altın, gümüş ve platin için Devlet hakkı Kanuna ekli (3) sayılı tabloda ons fiyatına göre kademeli oranlarla alınır ve Cumhurbaşkanı kararlarıyla artırımlı uygulanabilir; ürettiği madeni yurt içinde kendi tesisinde işleyenler için m.9’da indirim öngörülmüştür.

Hazinenin özel mülkiyetindeki veya Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerlerde yapılan madencilik faaliyetlerinden Devlet hakkı fazlasıyla alınır; buna karşılık bu yerlerdeki madencilik faaliyetleri için kira ve ecrimisil alınmaz (m.14). Bu kural, Hazine arazisinde faaliyet gösteren ruhsat sahibine ayrıca ecrimisil tahakkuk ettirilmesi hâlinde önemli bir savunma dayanağıdır; ayrıntılar Maden Ruhsatı ile Hazine Taşınmazı Çakışması rehberimizdedir. Ruhsat bedeli ve 7554 sayılı Kanunla işletme ruhsat bedeli kadar alınan rehabilitasyon bedeli de her yıl ödenir (m.13); ödenmemesi hem iptal hem devir reddi sebebidir. Devlet hakkı ve ruhsat bedeline ilişkin tahakkuk işlemleri idari işlem niteliğindedir ve iptal davasına konu edilebilir. Vergi boyutu için Enerji ve Madencilikte Vergilendirme rehberimize bakılabilir.

Arazi sahibi, Hazine ve kamulaştırma uyuşmazlıkları

3213 m.46’ya göre özel mülkiyetteki arazilerde esas olan malikle anlaşmadır; anlaşma sağlanamazsa irtifak, intifa ve kamulaştırma yolları gündeme gelir. Ruhsat sahibinin araziye malikle anlaşmadan girmesi, malik bakımından müdahalenin men’i ve ecrimisil davalarının konusudur (TMK m.683); El Atmanın Önlenmesi Dava Dilekçesi Örneği sayfamızda bu davanın yapısı gösterilmiştir. Kamulaştırma yapılmış ve taşınmaza maden işletmesi için artık lüzum kalmamışsa, rayiç bedeli ödenmek kaydıyla eski sahibine iade imkânı doğar ve eski sahip için altı aylık süre işler (m.46).

7554 sayılı Kanunla m.8’de kritik ve stratejik madenlere ilişkin düzenleme yapılmış ve bu madenler için acele kamulaştırma imkânı Kanuna eklenmiştir. Acele kamulaştırmada bedel bankaya yatırılır ve taşınmaza el konulur; diğer işlemler sonradan tamamlanır (2942 m.27). Acele kamulaştırma işlemlerine karşı dava, İYUK m.20/A uyarınca otuz gün içinde açılır. Kamulaştırma işleminin iptali idari yargıda, bedelin tespiti adli yargıda görülür. Fiilen el atılan ancak kamulaştırılmayan taşınmazlarda ise kamulaştırmasız el atma tazminatı gündeme gelir; Kamulaştırmasız El Atma, Acele Kamulaştırma ve Özel Kanunlar ve Kamulaştırma rehberimiz bu süreçleri ayrıntılı anlatır.

Patlatma, titreşim, toz ve su zararları

Maden işletmesinin komşulara etkisi en sık tazminat davası doğuran alandır: patlatmaların evlerde ve ahırlarda yaptığı çatlaklar, titreşim, toz, gürültü, su kaynaklarının kuruması veya kirlenmesi, tarım ürünlerinin zarar görmesi. Madenin kuruttuğu veya kirlettiği kaynak ve kuyular için TMK m.757’deki özel tazmin hükmü ile DSİ belgeleri ve su tahsisi Madende Su Kullanım İzni rehberimizde anlatılmıştır. Bu davalarda sorumluluk rejimi işletmeci aleyhine serttir. TBK m.71’e göre önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğduğunda, bu zarardan işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur; bu sorumluluk kusura bağlı değildir. 2872 sayılı Çevre Kanunu m.28 de çevreyi kirletenlerin ve çevreye zarar verenlerin, sebep oldukları kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan kusur şartı aranmaksızın sorumlu olduğunu öngörür. Komşu taşınmaz maliki ayrıca TMK m.737’deki aşırı kullanma yasağına ve m.730’daki taşınmaz malikinin sorumluluğuna dayanabilir.

Faaliyetin izinli olması, ÇED olumlu kararı bulunması veya ruhsat sahibinin standartlara uyduğunu ileri sürmesi, kusursuz sorumluluk karşısında zararı tek başına ortadan kaldırmaz; ancak illiyet bağının ispatı davanın kaderini belirler. Zarar görenin ispat yükünü hafifletmenin yolu erken ve düzenli kayıttır: hasarın öncesi ve sonrası fotoğraf ve videoları, patlatma günlerinin ve saatlerinin notu, muhtarlık veya noter tespitleri ve gerektiğinde mahkemeden delil tespiti istenmesi (HMK m.400 vd.). Dava içinde keşif ve bilirkişi incelemesiyle titreşim ölçümü ve yapı hasarı analizi yapılır. İşletmecinin savunması ise patlatma planları, sismograf ve ölçüm kayıtlarıyla standartlara uyumun belgelenmesidir; kayıt tutmayan işletme, her çatlağın sorumluluğunu fiilen kabul etmiş olur.

Tazminat istemi zamanaşımına tabidir: zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıl (TBK m.72). Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ceza zamanaşımı uygulanabilir. Patlayıcı kullanma izinleri, titreşim sınır değerleri ve izinsiz patlatmanın cezai sonuçları Madende Patlayıcı Madde İzni rehberimizde anlatılmıştır. Benzer bir hasar davasının dilekçe yapısı için Komşu Kazı ve İnşaat Nedeniyle Bina Hasarı Tazminat Dava Dilekçesi Örneği, delil tespiti için İhtiyati Tedbir ve Delil Tespiti sayfalarımıza bakılabilir.

Rödovans, iş güvenliği ve sözleşme uyuşmazlıkları

Rödovans, ruhsat sahibinin ruhsatı elinde tutarak sahanın veya bir bölümünün işletilmesini belirli süre ve bedel karşılığında üçüncü kişiye bırakmasıdır. Sözleşme Türk Borçlar Kanunu anlamında hasılat kirası niteliğindedir (TBK m.357 vd.) ve ruhsatın devri anlamına gelmez; ruhsat sahibinin sıfatı devam eder. 3213 sayılı Kanun Ek m.7’ye göre rödovans sözleşmeleri Bakanlık iznine tabidir ve izin alınmadan yürütülen madencilik faaliyetleri durdurulur. Kamu kurum ve kuruluşları ile iştirakleri hariç, yer altı kömür işletmelerinde ruhsat sahipleri üretime yönelik rödovans sözleşmesi yapamaz.

Rödovans ilişkisinin en önemli kuralı, ruhsat sahibinin idareye karşı sorumluluğunun sözleşmeyle devredilememesidir. Rödovansçının izinsiz üretimi, rapor eksikliği veya iş güvenliği ihlali, ruhsat sahibinin ruhsatını riske atar. İş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri 6331 sayılı Kanun kapsamında işverene aittir; sahada birden fazla işverenin bulunması koordinasyon yükümlülüğünü doğurur ve sözleşmedeki sorumsuzluk kaydı işçiye ve kamuya karşı ileri sürülemez. Bu nedenle rödovans sözleşmesinde denetim, güvenlik ve sigorta hükümleri bedel maddesinden önce yazılmalıdır. Taraflar tacirse rödovans bedeli ve fesih uyuşmazlıkları ticari dava niteliğindedir ve asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.4). Ayrıntılar Madencilikte Rödovans Sözleşmesi rehberimizdedir.

Maden işyerlerinde yaşanan iş kazalarında işverenin hukuki sorumluluğu ve tazminat kalemleri için İş Kazası ve İşverenin Sorumluluğu, yer altı işçilerinin özel hakları için Yer Altı (Maden) ve Ağır İşlerde Çalışma Süreleri rehberlerimize bakılabilir.

Devir, pay devri, miras ve ortaklık uyuşmazlıkları

3213 m.5’e göre madenler üzerinde tesis olunan ilk müracaat, arama ruhsatı, buluculuk, görünür rezerv geliştirme ve işletme ruhsatı hakları hisselere bölünemez ve bir bütün olarak işlem görür. Maden ruhsatları, görünür rezerv geliştirme hakkı ve buluculuk hakkı devredilebilir; devirden önce devir tarihindeki ruhsat bedelinin iki katı tutarında devir bedeli alınır, devir Bakanlık onayıyla gerçekleşir ve maden siciline şerh edilmesiyle tamamlanır. Devir talebinde ruhsat harcı, ruhsat bedeli, rehabilitasyon bedeli ve Devlet hakkı borcu bulunmaması gibi şartlar aranır. İşletme ruhsatı üzerinde tesis edilen ipotek devirle düşmez; devralan ruhsatı ipotekli hâliyle alır. Bu kurallar, devir sözleşmesi imzalandığı hâlde Bakanlık onayı alınamayan veya ruhsatın üzerindeki yük sonradan ortaya çıkan dosyalarda uyuşmazlığın merkezindedir; Maden Ruhsatının Devri ve İpotekli Ruhsat rehberimiz devrin şartlarını ayrıntılı anlatır.

Ruhsat tek kişi adına verildiğinden (m.6/2) ortaklık ruhsat sahibi şirketin pay yapısında kurulur. Bu yapıda yüzde onu aşan pay devirleri Bakanlık iznine tabidir (Maden Yönetmeliği m.82/11) ve ortaklar arasındaki uyuşmazlıklar Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre çözülür. Gerçek kişi ruhsat sahibinin ölümünde haklar mirasçılara geçer; ancak intikal işlemlerinin altı ay içinde tamamlanması gerekir, aksi hâlde ruhsat feshedilir (m.5). Ruhsatın bölünemezliği nedeniyle mirasçılar arasında anlaşma sağlanamazsa ehil mirasçıya tahsis gibi çözümler gündeme gelir; Maden Ruhsatı ve Taş Ocağının Mirası rehberimiz bu süreci anlatır. Yabancı ortaklı yapılar için Yabancı Şirket Türkiye’de Maden Ruhsatı Alabilir mi? yazımıza bakılabilir.

Süreler ve görevli mahkeme tablosu

Aşağıdaki tablo maden dosyalarında en sık karşılaşılan süreleri bir arada gösterir. Süreler, aksi belirtilmedikçe işlemin yazılı bildirimini veya tebliğini izleyen günden itibaren işler. Somut dosyada tebliğ tarihinin ve özel kanun hükümlerinin ayrıca kontrol edilmesi gerekir.

Delil ve savunma protokolü

Ruhsat sahibi için: (1) Ruhsatın dönem takvimini, rapor tarihlerini ve ödeme vadelerini kurumsal bir ajandaya işleyin; mekanik iptallerin neredeyse tamamı takip eksikliğinden doğar. (2) Kurumlara yapılan her izin başvurusunu tarih ve evrak numarasıyla kayıt altına alın; zımni izin ve faaliyetsizlik savunması bu kayda dayanır. (3) Fizibiliteyi işletme izni takvimine göre kurun; ruhsat tarihine göre üretim planlamayın. (4) Devlet hakkı beyanlarını sevk fişi, kantar ve fatura zinciriyle savunulabilir tutun. (5) Patlatma planlarını ve sismograf ölçümlerini arşivleyin. (6) Rödovansta denetim ve güvenlik yetkisini fiilen elinizde tutun. (7) Tebliğ edilen her yazının tarihini kaydedin; 30 ve 60 günlük süreler buradan başlar.

Yöre sakini ve arazi sahibi için: (1) Zararı oluştuğu anda fotoğraf, video ve tanıkla belgeleyin; gerekirse delil tespiti isteyin. (2) ÇED sürecindeki halkın katılımı toplantısına katılın ve görüşünüzü yazılı verin. (3) ÇED kararının ilan tarihini not edin; dava süresi otuz gündür. (4) Araziniz ruhsat sahasındaysa anlaşma masasına emsal satış ve gelir verileriyle oturun. (5) İzinsiz girişte müdahalenin men’i ve ecrimisil yollarını kullanın.

Sık yapılan hatalar

• İşletme ruhsatını üretim izni sanmak ve kurum izinleri tamamlanmadan üretime başlamak.
• ÇED kararına veya acele kamulaştırmaya karşı otuz gün yerine altmış günlük genel süreye güvenmek.
• Maden Kanunu idari para cezasına karşı Kabahatler Kanunu yolunu izleyip sulh ceza hâkimliğine başvurmak.
• Ruhsat iptali davasında yürütmenin durdurulması talebini ileri sürmemek ve sahanın üçüncü kişilere açılmasına engel olamamak.
• Kurumlara yapılan izin başvurularının tarihini belgelememek; zımni izinden yararlanamamak; orman izninde zımni izin olmadığını unutmak.
• Rödovans sözleşmesini Bakanlık izni almadan yürütmek; yer altı kömüründe yasak olduğu hâlde üretime yönelik rödovans yapmak.
• Ruhsat sahibi şirkette yüzde onu aşan payı izinsiz devretmek.
• Devralınan ruhsatın üzerindeki ipoteği ve ödenmemiş bedelleri incelememek.
• Patlatma zararında hasarı belgelemeden beklemek ve iki yıllık zamanaşımını kaçırmak.
• Hazine arazisindeki faaliyet için ecrimisil tahakkukuna m.14’teki istisnayı ileri sürmeden ödeme yapmak.

Sıkça Sorulan Sorular

İşletme ruhsatı aldım, üretime başlayabilir miyim?

Hayır. İşletme ruhsatı sahayı işletme hakkı verir; üretime başlamak için ÇED kararı, orman, mera, tarım ve diğer kurum izinlerinin tamamlanması ve MAPEG’in işletme izni düzenlemesi gerekir (3213 m.7, m.24). İzin olmadan yapılan üretim izinsiz üretimdir ve idari para cezası, el koyma ve faaliyetin durdurulması sonucunu doğurur (m.12).

Maden ruhsatı hangi hâllerde iptal edilir?

Arama dönemi faaliyet raporlarının verilmemesi ve eksikliğin süresinde tamamlanmaması, detay arama sonuna kadar işletme ruhsatı talebinde bulunulmaması (m.17), yatırım programının iki yıl üst üste yüzde ellinin altında kalması (7554 sayılı Kanunla getirilen kural), mali yükümlülüklerin ödenmemesi (m.14), projeye aykırı veya izinsiz üretim (m.10, m.12) ve izinsiz rödovans ya da pay devri başlıca iptal sebepleridir.

Ruhsat iptaline karşı dava süresi kaç gündür?

İptal işleminin yazılı bildiriminden itibaren altmış gündür (İYUK m.7). Dava idare mahkemesinde açılır; telafisi güç zarar ve açık hukuka aykırılık varsa yürütmenin durdurulması istenebilir (İYUK m.27).

Maden Kanunu idari para cezasına nereye itiraz edilir?

Tebliğden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılır; ceza bir ay içinde ödenir (3213 m.13). Uyuşmazlık Mahkemesi 2021/39 E., 2021/71 K. sayılı kararında idari yargının görevli olduğunu kabul etmiştir; sulh ceza hâkimliğine başvurmak süre kaybına yol açabilir.

ÇED kararına karşı kaç gün içinde dava açılır?

Otuz gün içinde. ÇED kararları İYUK m.20/A’daki ivedi yargılama usulüne tabidir; yürütmenin durdurulması kararına itiraz edilemez ve nihai karara karşı istinaf değil, tebliğden itibaren on beş gün içinde temyiz yoluna başvurulur.

Kurum izin talebime cevap vermezse ne olur?

Ormanlar hariç, başka kurumların izni gereken alanlarda kurum üç ay içinde cevap verir; cevap verilmezse bir ay ek süre verilir ve bu süre sonunda da karar bildirilmezse izin verilmiş sayılır (3213 m.7, 7554 sayılı Kanunla değişik). Başvuru tarihinin ve sürelerin belgelenmesi gerekir.

Orman izninde de zımni izin uygulanır mı?

Hayır. Zımni izin kuralı orman alanlarını kapsamaz; ormanlık sahada madencilik 6831 sayılı Orman Kanunu m.16 uyarınca bedel karşılığında verilen izinle yapılır. Orman izninin reddine karşı altmış gün içinde iptal davası açılabilir.

Devlet hakkı nedir, ihtilaf nereden çıkar?

Devlet hakkı, maden istihracından sağlanan gelirden Devlet payına düşen ve ruhsat sahibince ödenen kısımdır (m.3, m.14). Uyuşmazlıklar çoğunlukla beyan edilen üretim miktarı ve satış değeri ile idarenin tespiti arasındaki farktan doğar; sevk fişi, kantar ve fatura zincirinin tutarlılığı savunmanın temelidir.

Hazine arazisinde madencilik yapan şirketten ecrimisil alınır mı?

Hazinenin özel mülkiyetindeki veya Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerlerde yapılan madencilik faaliyetlerinden Devlet hakkı fazlasıyla alınır; buna karşılık bu faaliyetler için kira ve ecrimisil alınmaz (3213 m.14).

Maden patlatmaları evimde çatlak yaptı, ne yapmalıyım?

Hasarı hemen fotoğraf, video, tanık ve muhtarlık veya noter tespitiyle belgeleyin; gerekirse mahkemeden delil tespiti isteyin (HMK m.400 vd.). İşletme sahibi ve işleten tehlike sorumluluğu gereği kusur aranmaksızın sorumludur (TBK m.71; 2872 m.28). Tazminat davası asliye hukuk mahkemesinde açılır; zamanaşımı öğrenmeden itibaren iki yıl, her hâlde on yıldır (TBK m.72).

Faaliyet izinli ise maden işletmesi zarardan kurtulur mu?

Hayır. İzin ve ÇED olumlu kararı, kusursuz sorumluluk karşısında zararın tazmini yükümlülüğünü tek başına ortadan kaldırmaz; davada asıl tartışma zarar ile faaliyet arasındaki illiyet bağıdır. İşletmecinin ölçüm ve patlatma kayıtları bu tartışmada belirleyicidir.

Ruhsat sahibi arazime izinsiz girerse ne yapabilirim?

Ruhsat yüzeydeki taşınmazın kullanım hakkını vermez; ruhsat sahibi malikle anlaşmak veya Kanundaki irtifak ya da kamulaştırma yolunu izlemek zorundadır (3213 m.46). İzinsiz girişte müdahalenin men’i ve ecrimisil davası açılabilir (TMK m.683).

Acele kamulaştırmaya karşı ne kadar sürede dava açılır?

Otuz gün içinde; acele kamulaştırma işlemleri İYUK m.20/A’daki ivedi yargılama usulüne tabidir. 7554 sayılı Kanunla kritik ve stratejik madenler için acele kamulaştırma imkânı getirilmiştir (3213 m.8). Bedel uyuşmazlığı ise adli yargıda görülür.

Rödovansla ocağı devreden ruhsat sahibi sorumluluktan kurtulur mu?

Hayır. Rödovans ruhsatın devri değildir; ruhsat sahibinin idareye karşı sorumluluğu devam eder ve iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri sözleşmeyle üçüncü kişilere karşı ortadan kaldırılamaz. Rödovans sözleşmesi Bakanlık iznine tabidir; izinsiz faaliyet durdurulur (3213 Ek m.7).

Rödovans bedeli ödenmezse hangi mahkemede dava açılır?

Rödovans hasılat kirası niteliğindedir (TBK m.357 vd.). Taraflar tacirse uyuşmazlık ticari dava niteliğindedir ve asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.4); aksi hâlde asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Sözleşmede tahkim şartı varsa uyuşmazlık tahkimde çözülür.

Ruhsat devri neden reddedilir?

Devir için devir tarihindeki ruhsat bedelinin iki katı devir bedelinin ödenmesi, Bakanlık onayı ve maden siciline şerh gerekir (m.5). Ruhsat harcı, ruhsat bedeli, rehabilitasyon bedeli veya Devlet hakkı borcu bulunması devir talebinin reddine yol açar. Ret işlemine karşı altmış gün içinde dava açılabilir.

Ruhsat sahibi ölürse ruhsat ne olur?

Haklar mirasçılara geçer; ancak intikal işlemlerinin altı ay içinde tamamlanması gerekir, aksi hâlde ruhsat feshedilir (3213 m.5). Ruhsat bölünemediği için mirasçılar arasında anlaşma veya ehil mirasçıya tahsis gerekir.