Orman Arazisinde İzin: Maden, Enerji ve Tesisler (6831 m.16, m.17 ve m.18)

Maden ve enerji projelerinde saha tek bir hukuki statüde olmaz. Aynı ruhsat alanı içinde özel mülkiyet, Hazine taşınmazı, mera ve orman parselleri birlikte bulunabilir.

Her biri için ayrı mevzuat, ayrı muhatap ve ayrı süre işler. Bunlardan orman, çoğu zaman en uzun süreni ve en maliyetlisidir.

Aşağıda orman izinlerinin iki ana hattı, bedel kalemleri, süre sınırları ve faaliyet sonrası yükümlülükler ele alınmaktadır.

Ruhsat ile Orman İzni Ayrı Şeylerdir

Kavramsal ayrım, mera dosyalarındakiyle aynıdır ve aynı ölçüde sık atlanır.

Maden ruhsatı, 3213 sayılı Maden Kanunu çerçevesinde verilir ve yer altındaki kaynağa ilişkin bir haktır.

Orman izni ise yer üstündeki alanın kullanımına ilişkindir ve 6831 sayılı Kanun çerçevesinde verilir.

Ruhsat sahibi olmak, ormanlık alanda faaliyete geçme yetkisi vermez. İki hak farklı kanunlardan doğar ve biri diğerini kendiliğinden kapsamaz.

Bu nedenle proje planlamasında ilk adım, ruhsat alanının parsel bazında statü haritasının çıkarılmasıdır: hangi kısım orman, hangisi mera, hangisi Hazine mülkiyeti, hangisi özel mülkiyet?

Birinci Hat: 16. Madde — Madencilik

6831 sayılı Kanun’un 16. maddesi, madencilik faaliyetlerine özgü bir izin rejimi kurar.

Hüküm şudur: Devlet ormanları içinde maden aranması ve işletilmesi ile madencilik faaliyeti için zorunlu; tesis, yol, enerji, su, haberleşme ve altyapı tesislerine, fon bedelleri hariç, bedeli alınarak Bakanlıkça izin verilir.

Kapsam geniştir

Maddede sayılan kalemler dikkat çekicidir. İzin yalnızca ocak sahası için değil; faaliyet için zorunlu olan yol, enerji hattı, su hattı, haberleşme ve altyapı tesisleri için de alınır.

Anahtar kelime "zorunlu"dur. Talep edilen her alt alanın faaliyet için gerçekten gerekli olduğu ortaya konulmalıdır. Gereğinden geniş talep hem bedeli yükseltir hem kısmi redde yol açabilir.

Korunan alanlar: muvafakat şartı

Madde, bazı alanlarda izni ağırlaştırmıştır. Temditler dâhil ruhsat süresince müktesep haklar korunmak kaydıyla; Devlet ormanları sınırları içindeki:

• Tohum meşcereleri,
• Gen koruma alanları,
• Muhafaza ormanları,
• Verimli orman alanları,
• Orman parkları,
• Endemik ve korunması gereken nadir ekosistemlerin bulunduğu alanlar

bakımından maden aranması ve işletilmesi Bakanlığın muvafakatine bağlıdır.

Bedel alınmayan hâl

Madde bir istisna öngörmüştür: genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin; baraj, gölet, liman ve yol gibi yapılarda dolgu amaçlı kullanacağı her türlü yapı hammaddesi üretimi için yapacağı madencilik faaliyetleri ile zorunlu tesislerinden bedel alınmaz.

Bu istisna dar yorumlanmalıdır: kamu idaresi, dolgu amaçlı kullanım ve sayılan yapı türleri şartları birlikte aranır.

İkinci Hat: 17/3 — Bina ve Tesisler

Madencilik dışındaki yatırımlar için işleyen hat, 17. maddenin üçüncü fıkrasıdır.

Hüküm, turizm bölge, alan ve merkezleri dışında kalan Devlet ormanlarında sayılan nitelikteki bina ve tesisler için, gerçek ve tüzel kişilere ilgili bakanlığın görüşü alınarak, Tarım ve Orman Bakanlığınca kullanım bedeli karşılığında izin verilebileceğini öngörür.

Bu kapsamda değerlendirilen tesisler; savunma, ulaşım, enerji, haberleşme, su ve atık su, petrol ve doğal gaz, altyapı, katı atık bertaraf ve depolama tesisleri ile baraj, gölet, mezarlık, yol ve belirli kamu hizmeti tesisleri gibi geniş bir yelpazeyi içerir.

Kırk dokuz yıl sınırı

Fıkranın en belirleyici cümlesi süreye ilişkindir: bu izin üzerine tesis edilecek intifa hakkı süresi kırk dokuz yılı geçemez.

Bu, Hazine taşınmazlarındaki yatırım tahsisleriyle aynı üst sınırdır ve proje planlamasında doğrudan kullanılır: yatırımın amortismanı bu süre içinde tamamlanmalıdır.

İntifa hakkının niteliği

Burada kurulan hak, intifa hakkıdır. Bu, kullanım ve yararlanma yetkisi veren bir sınırlı ayni haktır; mülkiyet devri söz konusu değildir.

Ormanlık alan Devlet ormanı olmaya devam eder. İzin sahibi, süre boyunca ve izin verilen amaç doğrultusunda alandan yararlanır.

Kullanım bedeli, kullanım süresi ve yapılan bina ve tesislerin devri gibi hususlar ilgili mevzuat ve sözleşme çerçevesinde belirlenir. Bu nedenle süre sonunda tesislerin akıbeti baştan netleştirilmelidir.

Üçüncü Hat: 18. Madde — Ocaklar ve Fabrikalar

Daha az bilinen ancak taş ve kum ocakları bakımından belirleyici olan hat budur.

6831 sayılı Kanun’un 18. maddesi, mesafeye dayalı bir izin rejimi kurar:

• Devlet ormanları hudutları içinde veya bu orman sınırlarına bir kilometreye kadar olan yerlerde taş, kum ve toprak ocakları,
• Dört kilometreye kadar olan yerlerde hızar, şerit kurulması ile kireç, kömür, terebentin, katran, sakız ve benzeri gibi işletilmesinde ağaç kullanılan ocakların açılması

orman idaresinin iznine bağlıdır. Orman ürünlerini işleyecek fabrika kurulması da izne tabidir.

Bu hükmün pratik önemi büyüktür: ocak, orman sınırının dışında olsa dahi izin gerekebilir. Mesafe ölçütü, orman sınırının hemen dışındaki alanları da kapsama alır.

İzin başvurusunda, açılacak ocak yerini gösterir haritalar ve vaziyet planları ile bölge müdürlüğüne müracaat edilir. Bölge müdürlüğünce oluşturulacak heyetçe; civar ormanların bu tip ocakları besleyecek verim gücü ve üretim miktarı, kaçakçılık ve yangına hassasiyet gibi hususlar dikkate alınarak rapor düzenlenir.

Ayrıca 18. maddeye sonradan eklenen hükümlerle; bozuk orman alanlarında orman bitkisi fidanlıkları kurulmasına, mantar ve tıbbi aromatik bitki yetiştiriciliğine ve orman alanlarından üretilen odun dışı ürünlerin işlenmesi amacıyla tesis kurulmasına ilişkin düzenlemeler getirilmiştir.

Bedel Kalemleri

Orman izinlerinin maliyeti tek bir kalemden ibaret değildir. Uygulamada karşılaşılan başlıca kalemler şunlardır:

• Arazi izin bedeli — alanın kullanımına karşılık alınan bedel.
• Ağaçlandırma bedeli — izin verilen alanın karşılığında yapılacak ağaçlandırma için.
• Orman köylülerini kalkındırma geliri — orman köylülerinin desteklenmesine ayrılan pay.
• Erozyon bedeli — erozyon kontrolü çalışmaları için.

Hangi kalemin alınıp alınmayacağı, iznin türüne ve talep sahibine göre değişir. Örneğin bazı kamu amaçlı izinlerde arazi izin bedeli ve ağaçlandırma bedeli alınırken, diğer bazı kalemler alınmayabilir.

Bu nedenle fizibilite hazırlanırken hangi bedel kalemlerinin uygulanacağı ilgili orman idaresinden yazılı olarak sorulmalıdır. Yalnızca arazi izin bedeli hesaplanarak yapılan planlama eksik kalır.

Ayrıca yenilenebilir enerji projelerinde, ilgili mevzuatta bedel indirimleri ve bazı kalemlerin alınmamasına ilişkin özel düzenlemeler bulunmaktadır. Bunların somut projede uygulanabilirliği güncel metin üzerinden teyit edilmelidir.

Faaliyet Sonrası: Rehabilitasyon

Bu, çoğu projede geç fark edilen ve maliyet üreten aşamadır.

6831 sayılı Kanun’un 16. maddesine eklenen hüküm şunu öngörür: madencilik faaliyetlerinin sona ermesi neticesinde idareye teslim edilen veya terk edilen doğal yapısı bozulmuş orman alanları rehabilite edilir.

Ayrıca aynı hüküm, rehabilitasyon maksadıyla bu alanların orman yetiştirilmek üzere inşaat, yıkıntı ve hafriyat atıkları ile doldurularak ağaçlandırmaya hazır hâle getirilmesi için; büyükşehir mücavir alanlarında büyükşehir belediyelerine, diğer yerlerde il ve ilçe belediyelerine bedeli karşılığında izin verilebileceğini düzenlemiştir.

Maden mevzuatı da terk ve kapatma aşamasına ilişkin yükümlülükler öngörür. Nitekim uygulamada izin dosyalarında rehabilitasyon projesi ve kademeli kapatma planı aranmaktadır.

Bu nedenle proje maliyeti hesaplanırken üç aşama birlikte düşünülmelidir: izin bedelleri, faaliyet dönemi yükümlülükleri ve kapatma ile rehabilitasyon.

Ormanda Mera Varsa: İki Rejim Birlikte

Orman bölgelerindeki meralar, iki mevzuatın kesiştiği alandır.

4342 sayılı Mera Kanunu, orman bölgelerindeki köy ve belediyelere tahsis edilen mera, yaylak ve kışlaklardan o köy veya belediye halkının; 4342 sayılı Kanun ve 6831 sayılı Orman Kanunu gereğince konulan kayıtlara uymak şartıyla yararlanacağını öngörmüştür.

Ayrıca 6831 sayılı Kanun, Devlet ormanları içinde bulunan yaylak, kışlak ve otlaklarla sulama yerlerinde hakları olanların durumunu ayrıca düzenlemiştir.

Bunun proje planlaması bakımından sonucu şudur: bir alan hem orman rejimine hem mera tahsisine tabi olabilir. Bu hâlde:

• Alanın orman kadastrosundaki durumu tespit edilmelidir.
• Mera özel sicil kaydı ayrıca sorulmalıdır.
• Her iki idareden de yazılı görüş alınmalıdır.
• Hangi mevzuatın öncelikle uygulanacağı somut duruma göre belirlenir.

Tek bir idareden alınan olumlu görüşle hareket etmek, sonradan diğer hattan gelecek bir engelle karşılaşma riskini doğurur.

Proje Sahasında Statü Haritası

Proje takvimi, en uzun süren hatta göre kurulmalıdır. Tek bir parselin gözden kaçması, tesis tamamlandığı hâlde faaliyete geçilememesine yol açabilir.

İzinsiz Faaliyetin Sonuçları

Ormanlık alanda izinsiz faaliyet, mera veya Hazine taşınmazına göre daha ağır bir yaptırım rejimine tabidir.

6831 sayılı Kanun, ormanlara yönelik fiiller bakımından ayrıntılı bir ceza ve idari yaptırım sistemi öngörmüştür. Ayrıca:

• Faaliyetin durdurulması ve alanın tahliyesi gündeme gelebilir.
• Verilen zararın tazmini istenebilir.
• Sahada yapılan tesislerin akıbeti tartışmalı hâle gelir.
• Mevcut veya sonraki izin talepleri bakımından olumsuz bir sicil oluşur.

Bu nedenle izin süreci tamamlanmadan sahada çalışma yapılmamalıdır. Ölçüm, sondaj ve etüt gibi hazırlık faaliyetleri de alanda fiilî kullanım oluşturduğundan, bunlar için de gereken iznin çerçevesi ilgili idareden yazılı olarak öğrenilmelidir.

İzin Süreci: Dosyada Neler İstenir?

Orman izin dosyaları teknik ağırlıklıdır ve eksik dosya en yaygın gecikme sebebidir.

Uygulamada aranan başlıca belgeler:

• Talep dilekçesi; hangi maddeye dayanıldığı açıkça yazılır.
• Ruhsat ve ruhsata ilişkin belgeler; madencilik dosyalarında rezerv bilgileri.
• Yatırım projesi ve gerekçeli rapor.
• Talep edilen alanı gösterir ölçekli haritalar ve vaziyet planı.
• Gerektiren yatırımlar için ÇED raporu veya ÇED gerekli değildir kararı.
• Rehabilitasyon projesi ve kademeli kapatma planı.
• İlgili diğer kurumlardan alınmış görüş yazıları.

Haritalar ve vaziyet planı özellikle önemlidir: izin verilecek alanın sınırı bu belgelerle belirlenir ve bedel hesabı da bu alan üzerinden yapılır.

Dosyanın en zayıf halkası genellikle zorunluluk gerekçesidir. Talep edilen her alt alanın — ocak sahası, pasa alanı, stok sahası, yol, şantiye — neden gerekli olduğu teknik olarak açıklanmalıdır. Gerekçesiz alanlar dosyadan çıkarılır.

İzin Sonrası Yükümlülükler

İzin alınmasıyla süreç bitmez; izin süresi boyunca devam eden yükümlülükler doğar.

Amaç kısıtı. İzin, belirli bir faaliyet için verilir. Amaç dışı kullanım iznin iptali sebebidir.

Alan sınırı. İzin verilen alanın dışına taşan kullanım, izinsiz faaliyet sayılır ve ayrıca yaptırıma tabidir.

Bedellerin süresinde ödenmesi. Yıllık bedeller ve varsa artışlar takip edilmelidir.

Denetim ve raporlama. Orman idaresi izin alanında denetim yapar; istenen bilgi ve belgeler süresinde sunulmalıdır.

Devir ve ortaklık değişikliği. İznin devri ve şirket yapısındaki değişikliklerin idareye bildirilmesi gerekebilir. Sözleşme ve izin şartları bu yönden okunmalıdır.

Bu yükümlülüklerin ihlali, uzun ve maliyetli bir izin sürecinin sonunda elde edilen hakkın kaybına yol açabilir. Bu nedenle izin belgesi ve ekleri, proje dosyasında sürekli erişilebilir tutulmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

Ruhsatın orman iznini kapsadığını sanmak. İki hak farklı kanunlardan doğar ve ayrı ayrı alınır.

Sadece ocak sahasını hesaba katmak. Yol, enerji, su, haberleşme ve altyapı tesisleri de izne tabidir.

Korunan alan ihtimalini araştırmamak. Tohum meşceresi, gen koruma alanı ve benzeri alanlarda muvafakat şartı vardır.

Mesafe kuralını atlamak. Ocak, orman sınırının dışında olsa dahi belirli mesafelerde izin gerekebilir.

Bedel kalemlerini eksik hesaplamak. Arazi izin bedeli tek kalem değildir.

Kırk dokuz yıl sınırını göz ardı etmek. İntifa hakkı süresi bu üst sınırla bağlıdır.

Rehabilitasyonu planlamamak. Faaliyet sonrası yükümlülükler baştan maliyete dâhil edilmelidir.

Adım Adım Süreç

1. Statü haritasını çıkarın. Orman, mera, Hazine ve özel mülkiyet parselleri ayrılır.
2. Orman kadastrosu durumunu sorun. Alan Devlet ormanı mı, hangi nitelikte?
3. Korunan alan olup olmadığını araştırın. Muvafakat şartı gerekebilir.
4. Uygulanacak maddeyi belirleyin. Madencilik mi, bina ve tesis mi, ocak mı?
5. Zorunluluk gerekçesini kurun. Her alt alan ayrı gerekçelendirilir.
6. Bedel kalemlerini yazılı olarak sorun. Fizibilite buna göre kurulur.
7. Rehabilitasyon planını hazırlayın. Kapatma aşaması baştan planlanır.
8. Diğer hatları paralel yürütün. Mera ve Hazine süreçleri ayrı ilerler.

İlgili Konular ve Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Maden ruhsatım var, ormanlık alanda çalışabilir miyim?

Hayır. Ruhsat yer altındaki kaynağa ilişkin bir haktır. Devlet ormanında faaliyet için 6831 sayılı Kanun çerçevesinde ayrıca izin alınması gerekir.

Hangi madde uygulanır?

Madencilik faaliyetleri için 16. madde, bina ve tesisler için 17. maddenin üçüncü fıkrası, ocak açılması ve fabrika kurulması için 18. madde uygulanır.

16. madde neleri kapsar?

Devlet ormanları içinde maden aranması ve işletilmesi ile madencilik faaliyeti için zorunlu tesis, yol, enerji, su, haberleşme ve altyapı tesislerini kapsar; fon bedelleri hariç bedeli alınarak izin verilir.

Korunan alanlarda maden faaliyeti mümkün mü?

Tohum meşcereleri, gen koruma alanları, muhafaza ormanları, verimli orman alanları, orman parkları ile endemik ve korunması gereken nadir ekosistemlerin bulunduğu alanlarda maden aranması ve işletilmesi Bakanlığın muvafakatine bağlıdır.

Bedel alınmayan hâl var mı?

Genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin baraj, gölet, liman ve yol gibi yapılarda dolgu amaçlı kullanacağı yapı hammaddesi üretimi için yapacağı madencilik faaliyetleri ile zorunlu tesislerinden bedel alınmaz.

Tesis izni kaç yıl için verilir?

17. maddenin üçüncü fıkrası uyarınca verilen izin üzerine tesis edilecek intifa hakkı süresi kırk dokuz yılı geçemez.

İzin bana mülkiyet kazandırır mı?

Hayır. Kurulan hak intifa hakkıdır; alan Devlet ormanı olmaya devam eder. Kullanım bedeli, süre ve tesislerin devri gibi hususlar ayrıca belirlenir.

Ocak orman sınırının dışında, yine de izin gerekir mi?

Gerekebilir. 18. madde, Devlet ormanları hudutları içinde veya sınırlarına belirli mesafelere kadar olan yerlerde taş, kum ve toprak ocakları ile işletilmesinde ağaç kullanılan ocakların açılmasını izne bağlamıştır.

Hangi bedeller ödenir?

Uygulamada arazi izin bedeli, ağaçlandırma bedeli, orman köylülerini kalkındırma geliri ve erozyon bedeli gibi kalemler gündeme gelir. Hangilerinin alınacağı iznin türüne göre değişir ve ilgili idareden yazılı olarak sorulmalıdır.

Faaliyet bitince ne olur?

Madencilik faaliyetlerinin sona ermesi neticesinde idareye teslim edilen veya terk edilen doğal yapısı bozulmuş orman alanları rehabilite edilir. İzin dosyalarında rehabilitasyon projesi ve kademeli kapatma planı aranmaktadır.

Sahamda hem orman hem mera varsa?

İki ayrı süreç birlikte yürür: orman için 6831 kapsamında izin, mera için 4342 kapsamında tahsis amacı değişikliği. Her iki idareden de yazılı görüş alınmalıdır.

İzin almadan çalışırsam ne olur?

Faaliyetin durdurulması, zararın tazmini ve tesislerin akıbetinin tartışmalı hâle gelmesi gündeme gelebilir. Ayrıca orman mevzuatındaki ceza ve idari yaptırım hükümleri uygulanır.