Kamulaştırma, tek bir dosyanın iki ayrı yargı kolunda birden yürüdüğü ender alanlardan biridir. Aynı taşınmaz için kamulaştırma işleminin iptali idare mahkemesinde, bedelin tespiti asliye hukuk mahkemesinde, maddi hataların düzeltilmesi yine adli yargıda görülür. Hukuki el atmada ise görevli yargı kolu son on yılda üç kez değişmiştir. Bu rehber, hangi işleme karşı nereye ve hangi sürede gidileceğini kanun metinleri üzerinden haritalandırır.
Dosyanız hangi mahkemeye gidecek? Süre işliyor.
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Genel kural: m.37 ve adli yargı
- Görev haritası
- İkili dava rejimi (m.14)
- İki davanın paralel yürümesi sorunu
- Açıkça adli yargıya bırakılan uyuşmazlıklar
- Fiilî el atma
- Hukuki el atma ve üç dönem
- Geçici 6. madde davaları
- Acele kamulaştırma ve Cumhurbaşkanı kararı
- İdareler arası devir (m.30)
- Süreler tablosu
- Yanlış yargı koluna gidilirse
- Dosya kontrol listesi
- Sıkça sorulan sorular
Genel Kural: m.37 ve Adli Yargı
2942 sayılı Kanunun 37. maddesi, adli yargıya düşen uyuşmazlıklar için hem mahkemeyi hem yargılama usulünü belirler: “Bu Kanundan doğan tüm anlaşmazlıkların adlî yargıda çözümlenmesi gerekenleri, taşınmaz malın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemelerinde basit yargılama usulü ile görülür.”
Cümlenin yapısına dikkat edilmelidir: madde, tüm uyuşmazlıkları adli yargıya göndermez. Yalnızca “adli yargıda çözümlenmesi gerekenler” için yetkili mahkemeyi ve usulü gösterir. Hangi uyuşmazlığın adli, hangisinin idari yargıya ait olduğu ise Kanunun ilgili maddelerinden ve genel görev kurallarından çıkar.
Görev Haritası
Aşağıdaki tablo, kamulaştırma sürecinde karşılaşılan başlıca işlem ve uyuşmazlıkların hangi yargı koluna ait olduğunu bir arada gösterir:
| İşlem / uyuşmazlık | Yargı kolu | Dayanak |
|---|---|---|
| Kamu yararı kararı ve onayı | İdari yargı | İdari işlem — genel hükümler |
| Kamulaştırma işleminin iptali | İdari yargı | 2942 m.14 |
| Maddi hataların düzeltilmesi | Adli yargı (düzeltim davası) | 2942 m.14 |
| Bedel tespiti ve tescil | Asliye hukuk mahkemesi | 2942 m.10, m.37 |
| Kısmen kamulaştırma uyuşmazlıkları | Adli yargı | 2942 m.12 son fıkra |
| Vazgeçme, iade, geri alma, hasar | Adli yargı | 2942 m.24 son fıkra |
| Bedele istihkak | Adli yargı — genel hükümler | 2942 m.19 |
| Fiilî el atma (1983 sonrası) | Adli yargı | Yargıtay içtihadı |
| Geçici 6. madde bedel davası | Adli yargı (asliye hukuk) | 2942 geçici m.6 |
| Hukuki el atma | Tartışmalı — aşağıdaki bölüme bakınız | 2942 ek m.1 |
| Acele kamulaştırma kararı (Cumhurbaşkanı) | İdari yargı — ilk derece Danıştay | İdari işlem |
| Kamulaştırma harç ve vergileri | Vergi mahkemesi | Malî yükümlülük rejimi |
İkili Dava Rejimi (m.14)
Kamulaştırma hukukunun görev haritasını asıl belirleyen hüküm 14. maddedir. 4650 sayılı Kanunla değiştirilen maddeye göre; malik, 10. madde gereğince mahkemece yapılan tebligat gününden veya tebligat yapılamayanlara mahkemece gazete ile yapılan ilan tarihinden itibaren otuz gün içinde, kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal ve maddi hatalara karşı da adli yargıda düzeltim davası açabilir.
| Dava | Konusu | Yargı kolu | Süre |
|---|---|---|---|
| İptal davası | Kamulaştırma işleminin hukuka aykırılığı: yetki, şekil, sebep, konu, amaç | İdari yargı | 30 gün |
| Düzeltim davası | Maddi hatalar: parsel numarası, yüzölçüm, malik adı, pafta-ada bilgileri gibi hatalar | Adli yargı | 30 gün |
Maddenin diğer fıkraları da görev ve taraf sorunlarına değinir: idari yargıda açılan davalar öncelikle görülür; iştirak hâlinde veya müşterek mülkiyette paydaşların tek başına dava hakları vardır; açılan davaların sonuçları dava açmayanları etkilemez; idare de kamulaştırma belgelerinin mahkemeye verildiği günden itibaren otuz gün içinde maddi hatalara karşı düzeltim davası açabilir.
İki Davanın Paralel Yürümesi Sorunu
Kamulaştırma hukukunun en yapısal sorunu buradadır: iptal davası idari yargıda, bedel tespiti ve tescil davası adli yargıda, aynı anda yürür. İkisi arasındaki bağı Kanun tek bir mekanizmayla kurar.
10. maddeye göre meşruhatlı davetiyede, 14. maddedeki süre içinde iptal davası açanların dava açtıklarını ve yürütmenin durdurulması kararı aldıklarını belgelendirmedikleri takdirde kamulaştırma işleminin kesinleşeceği ve taşınmazın idare adına tescil edileceği belirtilir. Aynı maddenin devamında; iptal davası açılması ve idari yargı mahkemelerince yürütmenin durdurulması kararı verilmesi hâlinde, bedel tespiti mahkemesinin idari yargıdaki davayı bekletici mesele kabul edeceği öngörülmüştür.
Pratik sonuç şudur: iptal davası açılırken yürütmenin durdurulması talebi ayrıca ve gerekçeli biçimde ileri sürülmeli; karar alınır alınmaz bedel tespiti mahkemesine sunulmalıdır. Bu iki adımdan biri eksik kalırsa idari yargıda kazanılan dava pratikte sonuçsuz kalabilir.
Açıkça Adli Yargıya Bırakılan Uyuşmazlıklar
Kanun bazı maddelerinin sonunda görev konusunu açıkça hükme bağlamıştır. Bu hükümler, tartışmaya yer bırakmadıkları için dosyada doğrudan kullanılabilir:
| Madde | Konu | Hüküm |
|---|---|---|
| m.12 son fıkra | Kısmen kamulaştırma: değer düşüklüğü, değer artışı, tesis giderleri, artan kısım, paylı mülkiyette fiilî taksim | “Bu maddenin uygulanmasından doğacak anlaşmazlıklar adli yargıda çözümlenir.” |
| m.24 son fıkra | Hasar (m.24) ile idarenin vazgeçmesi (m.21), vazgeçme-iade-devir (m.22) ve geri alma hakkı (m.23) | “Bu madde ile 21, 22 ve 23 üncü maddelerin uygulamasından doğacak anlaşmazlıklar adli yargıda çözümlenir.” |
| m.37 | Kanundan doğan ve adli yargıda çözümlenmesi gerekenler | Taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesi, basit yargılama usulü |
Geri alma ve vazgeçme uyuşmazlıklarının adli yargıya bırakılmış olması özellikle önemlidir: kamulaştırmanın kendisi bir idari işlem olsa da, kamulaştırmadan sonra taşınmazın kullanılmaması nedeniyle doğan geri alma hakkı adli yargıda ileri sürülür. Ayrıntı için geri alma hakkı ve vazgeçme rehberine, kısmi kamulaştırma uyuşmazlıkları için kısmen kamulaştırma (m.12) sayfasına bakılabilir.
Fiilî El Atma
İdarenin kamulaştırma yapmaksızın taşınmaza fiilen el koyması hâlinde açılacak bedel veya tazminat davası adli yargıda görülür. Bu, kanundan değil yerleşik Yargıtay içtihadından kaynaklanan bir kuraldır; kamulaştırmasız el atma sebebiyle dava açılabileceği, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 16/5/1956 tarihli kararıyla kabul edilmiştir.
Hukuki El Atma ve Üç Dönem
Hukuki el atma, taşınmaza fiilen el konulmadığı hâlde imar planıyla umumi hizmetlere ayrılarak mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde kısıtlanmasıdır. Bu davaların hangi yargı kolunda görüleceği, son on yılda üç kez değişmiştir.
| Dönem | Düzenleme | Görevli yargı |
|---|---|---|
| 2016 – 2022 | 20/8/2016 tarihli ve 6745 sayılı Kanunun 33. maddesiyle eklenen ek 1. madde: beş yıllık süre içinde işlem yapılmazsa “taşınmazın kamulaştırmasından sorumlu idare aleyhine idari yargıda dava açılabilir” | İdari yargı |
| 2022 – 2026 | 16/11/2022 tarihli ve 7421 sayılı Kanunun 3. maddesiyle eklenen üçüncü cümle: “…mülkiyet hakkından kaynaklı bedele ilişkin açılacak davalar, adli yargıda görülür” | Adli yargı |
| 30 Ocak 2026’dan sonra | Anayasa Mahkemesinin 16/1/2025 tarihli ve E.2024/135, K.2025/20 sayılı kararıyla üçüncü cümle iptal; iptal hükmü Resmî Gazete’de yayımdan dokuz ay sonra yürürlüğe girmiştir | Kanunda açık hüküm yok |
Ek 1. madde, daha önce de Anayasa Mahkemesi denetiminden geçmişti: maddenin bazı cümle ve fıkraları 20/12/2018 tarihli ve E.2016/181, K.2018/111 sayılı kararla iptal edilmişti.
Geçici 6. Madde Davaları
9/10/1956 ile 4/11/1983 arasındaki fiilî el atmalarda uygulanan geçici 6. madde, görev bakımından nettir: uzlaşma sağlanamazsa, uzlaşmazlık tutanağının tanzim tarihinden itibaren üç ay içinde malik veya idare tarafından bedel tespiti davası açılabilir. Bu dava adli yargıda, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde görülür.
Maddenin bir başka özelliği, uzlaşmanın dava şartı olmasıdır. İdareye başvurulmadan doğrudan açılan dava, esasa girilmeksizin usulden reddedilir. Ayrıntı için geçici 6. madde rehberine, dilekçe yapısı için kamulaştırmasız el atma dava dilekçesi örneğine bakılabilir.
Acele Kamulaştırma ve Cumhurbaşkanı Kararı
Acele kamulaştırmada üç ayrı işlem ve iki ayrı yargı kolu iç içe geçer:
| İşlem | Niteliği | Yargı kolu |
|---|---|---|
| Acele kamulaştırma kararı (Cumhurbaşkanı) | İdari işlem | İdari yargı — Cumhurbaşkanı kararlarına karşı iptal davaları ilk derece mahkemesi olarak Danıştay’da görülür |
| Mahkemenin el koyma kararı | Asliye hukuk mahkemesi kararı | Adli yargı |
| Bedel tespiti ve tescil | Sonradan tamamlanan aşama | Asliye hukuk mahkemesi |
El koyma kararını veren asliye hukuk mahkemesi, kendisine sunulan idari işlemin dayanağındaki aceleliği yeniden denetlemez. Bu nedenle el koymaya son vermenin yolu, dayanak idari işlemin iptali ve yürütmenin durdurulmasıdır. Ayrıntı için acele kamulaştırma ve özel kanunlar rehberine bakılabilir.
İdareler Arası Devir (m.30)
Kamu tüzel kişileri ve kurumları arasındaki taşınmaz devirlerinde görev, hiçbir mahkemeye değil önce bir yüksek mahkemenin idari dairesine aittir. 30. maddeye göre; kamu tüzel kişilerinin ve kurumlarının sahip oldukları taşınmaz mal, kaynak veya irtifak hakları diğer bir kamu tüzel kişisi veya kurumu tarafından kamulaştırılamaz.
| Aşama | Merci | Süre |
|---|---|---|
| Mal sahibi idareye yazılı başvuru | Alıcı idare | — |
| Mal sahibi idarenin cevabı | — | Altmış gün |
| Muvafakat etmez veya cevap vermezse anlaşmazlığın çözümü | Danıştay ilgili idarî dairesi | İki ay içinde kesin karara bağlanır |
| Bedelde anlaşılamazsa | Asliye hukuk mahkemesi (10. maddedeki usule göre) | Anlaşma veya Danıştay kararının tebliğinden itibaren otuz gün içinde başvuru |
Ayrıntı için idareler arası taşınmaz devri rehberine bakılabilir.
Süreler Tablosu
Görev kadar süre de dosyanın kaderini belirler. Kamulaştırmada süreler, genel idari yargı sürelerinden farklıdır:
| Dava / işlem | Süre | Başlangıç |
|---|---|---|
| Kamulaştırma işleminin iptali | 30 gün (genel 60 gün değil) | Mahkemece yapılan tebligat günü veya gazete ilanı tarihi |
| Maddi hata düzeltim davası | 30 gün | Aynı |
| İdarenin düzeltim davası | 30 gün | Kamulaştırma belgelerinin mahkemeye verildiği gün |
| Değere ilişkin savunma ve deliller | 10 gün | Tebliğ tarihi |
| Satın alma usulünde başvuru | 15 gün | İdarenin resmî taahhütlü yazısının tebliği |
| Artan kısmın kamulaştırılması talebi | 30 gün | Kamulaştırma kararının tebliği |
| Geçici 6. madde bedel davası | 3 ay | Uzlaşmazlık tutanağının tanzim tarihi |
| Tapu şerhinin resen silinmesi | 6 ay | Şerh tarihi |
Yanlış Yargı Koluna Gidilirse
Görev kuralları kamu düzenindendir; mahkeme görevsizliğini kendiliğinden gözetir. Yanlış yargı kolunda açılan dava, esasa girilmeksizin görev yönünden reddedilir. Bunun en ağır sonucu, doğru mahkemeye başvurulduğunda sürenin geçmiş olabilmesidir.
Kanun yolları da yargı koluna göre ayrışır: adli yargıda bedel tespiti kararlarına karşı istinaf ve temyiz, idari yargıda ise İdari Yargılama Usulü Kanununun kendi kanun yolu rejimi işler. İlgili dilekçe yapıları için bedel tespitinde istinaf dilekçesi, idari yargıda istinaf ve idari yargıda temyiz örneklerine bakılabilir.
Dosya Kontrol Listesi
- İşlem tespiti: Hangi işleme karşı dava açılacak? Kamu yararı kararı mı, kamulaştırma işlemi mi, bedel mi, el atma mı?
- Nitelendirme: İddia bir hukuka aykırılık mı, yoksa maddi hata mı? İlki idari, ikincisi adli yargıdır.
- El atma türü: Fiilî el atma mı, hukuki el atma mı? Fiilî ise tarihi 1956-1983 arasında mı?
- Hukuki el atmada geçiş: Dava hangi tarihte açılacak? Ek 1. maddedeki hükmün iptali sonrasındaki durum değerlendirildi mi?
- Dava şartları: Geçici 6. maddede uzlaşma, ek 1. maddede idari başvuru şartları tamamlandı mı?
- Süre: Otuz günlük süre ne zaman doldu? On günlük delil süresi kaçırıldı mı?
- Yürütmenin durdurulması: İptal davasında YD talebi ayrıca ve gerekçeli olarak ileri sürüldü mü?
- Belgelendirme: YD kararı alındıysa bedel tespiti mahkemesine sunuldu mu?
- Yetki: Adli yargıdaki dava taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde mi açıldı?
- Husumet: Davalı idare doğru belirlendi mi? Davetiyede husumet nasıl gösterilmiş?
Sıkça Sorulan Sorular
Kamulaştırma davaları hangi mahkemede görülür?
Tek bir cevap yoktur. Kamulaştırma işleminin iptali idari yargıda, bedel tespiti ve tescil ile maddi hata düzeltim davaları adli yargıda görülür. 2942 sayılı Kanunun 37. maddesine göre adli yargıda çözümlenmesi gerekenler, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemelerinde basit yargılama usulü ile görülür.
Kamulaştırma işleminin iptali için nereye başvurulur?
14. maddeye göre kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal davası açılır. Süre, mahkemece yapılan tebligat gününden veya gazete ilanı tarihinden itibaren otuz gündür.
İdari yargıda dava açma süresi altmış gün değil mi?
Genel süre altmış gün olmakla birlikte, 2942 sayılı Kanunun 14. maddesi kamulaştırma işlemine karşı açılacak iptal davası için özel hüküm olarak otuz günlük süre öngörmüştür.
Maddi hata düzeltim davası nedir, nerede açılır?
Kamulaştırma kararındaki parsel numarası, yüzölçüm, malik adı gibi maddi yanlışlıkların düzeltilmesi için açılan davadır ve 14. maddeye göre adli yargıda görülür. Süresi yine otuz gündür.
İptal davası açmam tescili durdurur mu?
Tek başına durdurmaz. Kanun, dava açıldığının ve yürütmenin durdurulması kararı alındığının belgelendirilmemesi hâlinde kamulaştırma işleminin kesinleşeceğini ve tescil edileceğini öngörür. Belgelendirme yapılırsa bedel tespiti mahkemesi idari yargıdaki davayı bekletici mesele kabul eder.
“İdari yargıda açılan davalar öncelikle görülür” hükmü yeterli güvence midir?
Anayasa Mahkemesi, bu gerilimi incelediği bir kararında 14. maddenin ikinci fıkrasındaki hükmün, idari yargıdaki iptal davasının adli yargıdaki bedel tespiti ve tescil davasından önce karara bağlanmasını garanti etmediğini tespit etmiştir.
Kısmen kamulaştırmadan doğan uyuşmazlıklar nerede görülür?
2942 sayılı Kanunun 12. maddesinin son fıkrasına göre bu maddenin uygulanmasından doğacak anlaşmazlıklar adli yargıda çözümlenir.
Geri alma hakkı davası hangi yargı kolundadır?
24. maddenin son fıkrasına göre bu madde ile 21, 22 ve 23. maddelerin uygulamasından doğacak anlaşmazlıklar adli yargıda çözümlenir. Yani vazgeçme, iade ve geri alma uyuşmazlıkları adli yargıya aittir.
Fiilî el atma davası nerede açılır?
Fiilî el atmadan doğan bedel ve tazminat davaları adli yargıda görülür. Bu kural kanundan değil, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 16/5/1956 tarihli kararına dayanan yerleşik içtihattan kaynaklanır.
Hukuki el atma davası hangi yargı kolunda görülür?
Bu konu son on yılda değişmiştir. 6745 sayılı Kanunla 2016 yılında eklenen ek 1. maddede idari yargı öngörülmüş, 7421 sayılı Kanunla 2022 yılında eklenen üçüncü cümleyle adli yargı denilmiş, bu cümle ise Anayasa Mahkemesinin 16/1/2025 tarihli ve E.2024/135, K.2025/20 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. İptal hükmü Resmî Gazete’de yayımdan dokuz ay sonra yürürlüğe girmiştir.
İptal kararından sonra hukuki el atma davası nereye açılacak?
Görevli yargı kolunu açıkça belirleyen bir kanun hükmü kalmamıştır; uygulama genel görev kuralları ve içtihat üzerinden şekillenecektir. Bu nedenle dava açılmadan önce el atmanın türü, imar planının tarihi ve dava şartlarının tamamlanıp tamamlanmadığı belgelenmeli, görev uyuşmazlığı ihtimali baştan planlanmalıdır.
Acele kamulaştırma kararına karşı nereye dava açılır?
Acele kamulaştırma kararı bir idari işlemdir ve idari yargıda iptal davasına konu edilir. Cumhurbaşkanı kararlarına karşı açılacak iptal davaları ilk derece mahkemesi olarak Danıştay’da görülür.
İki kamu idaresi arasındaki taşınmaz uyuşmazlığı nerede çözülür?
30. maddeye göre mal sahibi idare devire muvafakat etmez veya altmış gün içinde cevap vermezse anlaşmazlık, alıcı idarenin başvurusu üzerine Danıştay ilgili idarî dairesince incelenerek iki ay içinde kesin karara bağlanır. Bedelde anlaşılamazsa asliye hukuk mahkemesine başvurulur.
Yanlış mahkemede dava açarsam ne olur?
Görev kuralları kamu düzenindendir ve mahkeme görevsizliğini kendiliğinden gözetir; dava esasa girilmeksizin görev yönünden reddedilir. Doğru mahkemeye başvurulduğunda sürenin geçmiş olması riski doğar.
Husumeti yanlış idareye yönelttim, davam düşer mi?
Kanun bu riski karşılamıştır. Husumetin kime yöneltileceğinin davetiye ve ilanda açıkça belirtilmemiş veya yanlış gösterilmiş olması nedeniyle husumet yanlış yöneltilmişse, gerçek hasma tebligat yapılmak suretiyle davaya devam olunur. Bu güvence yargı kolunun yanlış seçilmesini kapsamaz.
Önce Hangi İşleme Karşı Gittiğimizi Belirleyelim
Kamulaştırma dosyalarında görev tespiti, dilekçe yazılmadan önce tamamlanması gereken bir iştir. Kamulaştırma kararı, tebligat evrakı ve varsa imar planı bir araya geldiğinde; iddianın hukuka aykırılık mı maddi hata mı olduğu, el atmanın fiilî mi hukuki mi olduğu ve hangi sürenin işlediği netleşir. Hukuki el atma dosyalarında ise geçiş döneminin yarattığı görev belirsizliği baştan hesaba katılmalıdır.
Kamulaştırma evrakı ve tebligatınızla başlayalım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- Kamulaştırma İşleminin İptali Davası — idari yargı yolu
- İptal Dava Dilekçesi Örneği — dilekçe yapısı
- Maddi Hata Düzeltim Davası Dilekçesi (m.14) — adli yargı yolu
- Bedel Tespiti ve Tescil Davası — asliye hukuk aşaması
- Fiilî ve Hukuki El Atma Ayrımı — hangi rejim
- Planda Kamuya Ayrılan Taşınmaz ve Hukuki El Atma — ek 1. madde
- Hukuki El Atma ve İmar Kısıtlılığı — beş yıllık süre
- Kamulaştırmasız El Atmada Geçici 6. Madde — uzlaşma dava şartı
- Kamulaştırmasız El Atma Dava Dilekçesi Örneği — dilekçe yapısı
- Acele Kamulaştırma ve Özel Kanunlar (m.27) — Danıştay yolu
- İdareler Arası Taşınmaz Devri (m.30) — Danıştay idarî dairesi
- Geri Alma Hakkı ve Vazgeçme — adli yargı
- Kısmen Kamulaştırma (m.12) — adli yargı
- Kamulaştırma Süreleri — süre haritası
- Kamulaştırmada Tebligat ve Süreler — sürenin başlangıcı
- İmar Harçları ve Bina İnşaat Harcı — vergi mahkemesi görevi
- Kamulaştırma Hukuku Rehberi — tüm başlıkların dizini