Madende Su Kullanım İzni 2026: DSİ Su Tahsisi, Yeraltı Suyu Arama ve Kullanma Belgesi, Maden Drenaj Suyu, Deşarj İzni, İçme Suyu Havzasında Madencilik Yasağı ve Kuruyan Köy Suyu İçin Tazminat (167 m.8, 10, 18; 6200 Ek m.7; TMK 757)

Maden ruhsatı, sahadaki suyu kullanma hakkı vermez. Yeraltı suları Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır (167 sayılı Kanun m.1). Su temini amacıyla kuyu açmak, sondaj veya galeri yapmak Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünden (DSİ) belge almaya bağlıdır (m.8). Arama belgesiyle su bulan kişi bir ay içinde kullanma belgesi almak zorundadır ve ölçüm sistemi kurulmadan bu belge verilmez (m.10). Akarsu, göl veya baraj gibi yüzey sularından ve diğer kaynaklardan madencilik için su kullanımı ise 6200 sayılı Kanun Ek m.7 ve Su Tahsisleri Hakkında Yönetmelik uyarınca DSİ tahsisine bağlıdır. Bu tahsiste madencilik, içme suyu, çevresel ihtiyaç, tarım ve sanayiden sonra beşinci sıradadır. DSİ projeleri içinde kalan yerlerde maden ruhsatı verilmeden önce DSİ’nin uygun görüşü alınır. İçme ve kullanma suyu havzalarının mutlak ve kısa mesafeli koruma alanlarında madencilik faaliyetine izin verilmez. Ocaktan veya galeriden pompalanan suyun yeraltına geri basılması DSİ iznine, alıcı ortama verilmesi çevre iznine tabidir; atık suyun yeraltı suyuna doğrudan deşarjı ise yasaktır. Belgesiz kuyu idari para cezası ve kuyunun kapatılmasıyla sonuçlanır (m.18). Bir madenin köyün kaynağını veya kuyusunu kurutması ya da kirletmesi hâlinde, zarar veren bu zararı gidermekle yükümlüdür (TMK m.757). Bu rehber şirket ve köylü için izinleri, yasakları, süreleri ve tazminat yollarını maddeleriyle anlatır. Dosyanız için 0554 648 37 15 numaralı hattan bize ulaşabilirsiniz.

Hukuki çerçeve: Su kimin, kim izin verir?

Madenin kendisi gibi su da arazinin sahibine ait değildir. 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun m.1’e göre yeraltı suları umumi sular arasında olup Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; bu suların araştırılması, kullanılması, korunması ve tescili bu Kanuna tabidir. Kanun 1960’ta yürürlüğe girmiş, en son 2018’de değiştirilmiştir. Ayrıntılar 1961 tarihli Yeraltı Suları Tüzüğü ile DSİ’nin teknik ve ölçüm yönetmeliklerinde yer alır. Tüzük, suyun “faydalı ihtiyaç” sıralamasında maden ve sanayi suyunu da saymıştır. Yüzey suları ve tüm genel sular bakımından ise 2018’de 7139 sayılı Kanunla 6200 sayılı DSİ Kanununa eklenen Ek m.7 ve buna dayanan Su Tahsisleri Hakkında Yönetmelik (RG 10.12.2019, 30974) uygulanır.

Maden Kanunu bu iki rejimden bağımsız değildir. Maden Yönetmeliğine göre jeotermal ve su kaynakları dışında kalan maddeler maden sayılır; yani su, maden ruhsatının konusu değildir ve ruhsat sahibine suyu kullanma hakkı vermez. Su ile ilgili izinler, ruhsattan ve işletme izninden ayrı olarak DSİ’den ve çevre mevzuatı kapsamında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından alınır. İçme suyu havzalarının korunması ise Tarım ve Orman Bakanlığının havza yönetmeliğiyle düzenlenir.

Yeraltı suyu: Arama ve kullanma belgesi

167 sayılı Kanun m.8’e göre su temini amacıyla, derinliği DSİ tarafından belirlenip ilan edilen sınırı aşan her türlü çukur, sondaj ve kuyu (elle açılan kuyular hariç) ile su temini amacıyla açılan her türlü yatay veya eğimli galeri ve tünel için DSİ’den belge alınması zorunludur. Süreç iki belgelidir. Önce arama belgesi alınır; belge bir yıl geçerlidir ve bir yıl uzatılabilir (m.9). Arama belgesine dayanarak arazisinde yeraltı suyu bulan kişi bu suyu kullanabilir, ancak bir ay içinde DSİ’ye başvurarak kullanma belgesi alır (m.10). 6111 sayılı Kanunla eklenen hükme göre kuyu, galeri, tünel ve benzerlerinden çekilecek su miktarının tespitini sağlayacak ölçüm sistemleri kurulmadan kullanma belgesi verilemez. Mevcut kuyuda değişiklik yapmak için ıslah ve tadil belgesi gerekir (m.11). DSİ başvuruları bir ay içinde sonuçlandırır (m.13).

Kuyuyu kimin açacağı da önemlidir: yeraltı suyu temini amacıyla çalışacak sondör, kuyucu, galerici ve tünelcilerin yeterlik belgesi bulunması gerekir (DSİ Yeraltısuları Teknik Yönetmeliği). Kullanma belgesindeki miktar ve amaç bağlayıcıdır; belgede gösterilenin üzerinde su çekmek veya belge şartlarına aykırı kullanım m.18’e göre ceza ve kuyunun kapatılması sonucunu doğurur. Madencilik projelerinde en sık görülen sorun, sahadaki eski sulama kuyusunun maden suyu ihtiyacı için “nasılsa var” diye kullanılmasıdır. Kuyunun belgesi sulama amaçlıysa, madencilik için kullanım amaç değişikliği niteliğindedir ve DSİ’den uygun belge alınmalıdır.

Ocaktan ve galeriden çıkan su

Maden galerisi, kuyusu veya derinleşen açık ocak çoğu zaman yeraltı suyunu keser ve işletme bu suyu pompalayarak uzaklaştırmak zorunda kalır. 167 sayılı Kanunda madenlerden çıkan sular için ayrı bir madde yoktur; uygulanacak kural m.8’in son fıkrasıdır: kazıların yapılması ve kuyuların açılması su temini amacını gütmüyorsa belge aranmaz, ancak DSİ’nin talebi üzerine bilgi verilmesi zorunludur. Maden kuyusu ve galerisi su temini için değil cevhere ulaşmak için açıldığından kural olarak arama ve kullanma belgesine tabi değildir. Ancak pompalanan su işletmede proses suyu veya toz bastırma suyu olarak kullanılacaksa, bu kullanım su temini niteliği kazanacağından DSİ’den uygun belge veya tahsis alınması gerektiği değerlendirilmelidir. Kanunun Geçici m.1’inin madencilikte kullanılan kuyuları da saymış olması, maden kuyularının bu Kanunun kapsamında olduğunu gösterir.

Pompalanan suyun nereye gideceği ayrı izinlere bağlıdır. Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik m.16/1-b’ye göre maden ve taş ocaklarında işletme faaliyetleri sırasında pompalanarak uzaklaştırılması gereken yeraltı suyunun aynı derinlik ve aynı kaynağa geri basılmasının (reenjeksiyon) izin şartlarını DSİ belirler. Aynı Yönetmelik m.5/1’e göre yeraltı sularına, kalitesi ne olursa olsun, atık suların doğrudan deşarjı yasaktır. Akifer niteliğindeki formasyonlardan malzeme temini de yasaktır; yeraltı suyu beslenme havzalarından malzeme alınmasına ancak yeraltı suyu kütlelerine zarar verilmemesi şartıyla DSİ izin verebilir (m.12/2-m). Suyun dereye, kanala veya başka bir alıcı ortama verilmesi ise atıksu deşarjı konusunda çevre izni gerektirir; bu konu aşağıda “Deşarj ve su kirliliği” başlığında anlatılmıştır.

Yüzey suyu ve DSİ su tahsisi

6200 sayılı Kanun Ek m.7’ye göre ilgili kanunların verdiği yetkiye dayanarak su kaynaklarının diğer kamu kurum ve kuruluşlarınca tahsisi, kiralanması ve ruhsatlandırılması gibi işlemlerde DSİ’nin görüşü alınır; su tahsisine ilişkin usul ve esaslar DSİ’nin yönetmeliğiyle belirlenir. Bu yönetmelik Su Tahsisleri Hakkında Yönetmeliktir. Yönetmelik denizler dışındaki tüm genel suları kapsar (m.2) ve su tahsisini, belirli bir amaç için belirli miktarda ve belirli süreyle su kullanım izni verilmesi olarak tanımlar (m.4). Tahsis edilen su, tahsis miktarı ve amacı dışında kullanılamaz, üçüncü kişilere devredilemez ve tahsisler güvenli verimi aşamaz (m.5).

Madenci için en önemli kural öncelik sırasıdır. m.7’ye göre tahsiste öncelik sırasıyla içme ve kullanma suyu, çevresel su ihtiyacı, tarımsal sulama ve su ürünleri, enerji üretimi ve sınai su ihtiyaçlarına; ardından ticari, turizm, rekreasyon, madencilik, taşıma ve diğer ihtiyaçlara verilir. Madencilik beşinci sıradadır; kıt bir havzada köyün içme suyu veya sulama ihtiyacı madenin önüne geçer. Termik santraller, endüstriyel ve madencilik tesisleri su kullanım taleplerini Ek-4’teki formla yapar ve başvuruya onaylanmış veya süreci devam eden ÇED raporunun ya da proje tanıtım dosyasının su miktarını ve deşarj yöntemini gösteren bölümünü ekler (m.9/2-ç). Yeraltı suyuna ilişkin tahsis talepleri ise 167 sayılı Kanun ve ilgili düzenlemelere göre değerlendirilir (m.9/1). Tahsis süresini DSİ belirler (m.11); tahsis DSİ tesislerinde protokolle, diğer hâllerde Ek-8’deki taahhütnameyle yürürlüğe girer (m.12).

Tahsis kalıcı bir hak değildir. m.14’e göre tahsis şartlarına aykırılık DSİ’nin verdiği sürede giderilmezse tahsis iptal edilir; içme suyu ihtiyacı doğarsa tahsis kısmen veya tamamen iptal edilebilir; bir yıl kullanılmayan su başkasına tahsis edilebilir ve süre uzatımı için süre bitiminden en az üç ay önce başvurulmalıdır. DSİ izinsiz kullanımı önler ve bu suları kullanan ve kullandıranlar müteselsilen sorumludur (m.15). Tahsisin reddi veya iptali idari işlem olduğundan altmış gün içinde iptal davası açılabilir (İYUK m.7). Elektrik üretimi için yapılan “su kullanım hakkı anlaşması” ise yalnızca hidroelektrik santralleri kapsar ve madencilikte uygulanmaz; bu rejim için HES ve Su Kullanım Hakkı rehberimize bakılabilir.

Ruhsat ve ÇED sürecinde DSİ görüşü

Su, maden ruhsatı aşamasında da gündeme gelir. 6200 sayılı Kanun Ek m.7’nin ikinci fıkrasına göre yatırım programında yer alan ve maden işlerinden sorumlu genel müdürlüğe bildirilen DSİ projeleri içinde kalan yerlerde, 3213 sayılı Kanun uyarınca maden arama veya işletme ruhsatı verilmeden önce DSİ’nin uygun görüşü alınır. Baraj, gölet veya sulama projesi alanında maden sahası arayan yatırımcı bu kuralı başvurudan önce kontrol etmelidir. 3213 m.7’nin 7554 sayılı Kanunla değişik ikinci fıkrası ise ruhsattan önce izin alınacak alanları sayar ve bu listede sulak alanlar da yer alır. Ormanlar hariç bu alanlarda ilgili kurum üç ay içinde cevap verir; cevap verilmezse bir ay ek süre verilir ve bu süre sonunda da karar bildirilmezse izin verilmiş sayılır (m.7/3). DSİ’nin Ek m.7/2 kapsamındaki ayrı görüşüne bu zımni izin kuralının uygulanıp uygulanmayacağı Kanunda açıkça düzenlenmemiştir; bu nedenle DSİ görüşünün yazılı olarak alınması güvenli yoldur.

ÇED sürecinde de su belirleyicidir. 3213 m.7/7’ye göre ÇED sürecinde ilgili kurumlar görüşlerini en geç üç ay içinde verir, ek süre talebinde en fazla bir ay ek süre verilir ve bu sürelerde görüş bildirmeyen kurumun görüşü olumlu kabul edilir; izin vermiş kurumlar ÇED sürecinde olumsuz görüş veremez. ÇED dosyasında sahanın su kaynaklarına, kuyulara, kaptajlara ve yeraltı suyuna etkisi, su ihtiyacının nereden karşılanacağı ve deşarj yöntemi gösterilir; Su Tahsisleri Yönetmeliği de tahsis başvurusunda bu bölümü istediğinden, ÇED dosyası ile tahsis başvurusunun birbiriyle tutarlı olması gerekir. ÇED kararına karşı dava süresi otuz gündür (İYUK m.20/A); ayrıntılar için ÇED Kararına Karşı İptal Davası rehberimize bakılabilir.

İçme suyu havzaları ve sulak alanlar

İçme ve kullanma suyu sağlanan baraj, göl ve göletlerin havzalarında madencilik İçme-Kullanma Suyu Havzalarının Korunmasına Dair Yönetmelikle (RG 28.10.2017, 30224) sınırlandırılmıştır. Yönetmelik dört koruma alanı tanımlar: maksimum su seviyesinden itibaren 300 metrelik mutlak koruma alanı (m.9/1), bunun bitiminden itibaren 700 metrelik kısa mesafeli koruma alanı (m.10/1), bunun bitiminden itibaren 1.000 metrelik orta mesafeli koruma alanı (m.11/1) ve havzanın geri kalanını oluşturan uzun mesafeli koruma alanı (m.12/1). Mutlak ve kısa mesafeli koruma alanlarında madencilik faaliyetlerine izin verilmez (m.9/17, m.10/15). Orta ve uzun mesafeli koruma alanlarında ise 3213 sayılı Maden Kanunu çerçevesinde madencilik faaliyetlerine izin verilir (m.11/14, m.12/13); ancak orta mesafeli alanda yeni sanayi tesisi kurulmasına izin verilmez (m.11/6). Terk edilmiş maden ocaklarının doğal yapısının yeniden oluşturulması amacıyla temiz kazı toprağıyla doldurulmasına ise bu alanlarda da izin verilmiştir (m.9/10, m.10/10).

04.08.2026 tarihli ve 33330 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklik madencilik hükümlerine dokunmamış, fakat iki genel kural eklemiştir: su yüzeyine arıtılsa dahi atık suların doğrudan deşarjına izin verilmez (m.8/3) ve bir koruma alanı için öngörülen yasak ve kısıtlamalar, aksi belirtilmedikçe daha dar koruma alanlarında da uygulanır (m.7/9). Havza için özel hükümler ve koruma planı hazırlanmışsa bu plan genel kurallardan daha sıkı olabilir; bu nedenle her sahada ilgili havzanın koruma planı ayrıca incelenmelidir (m.4/1-j, m.6). Danıştay, havza Yönetmeliğinin bazı hükümlerini iptal etmiş, fakat orta ve uzun mesafeli alanlarda madenciliğe izin veren hükümleri iptal etmemiştir (Danıştay 6. Daire, E.2019/15571, K.2022/3150).

Yeraltı suyu kaynakları için ayrı bir koruma rejimi vardır. Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik m.13/3’e göre bir kuyu veya kaynağın çevresinde en az 50 metre olan ve DSİ’ce 100 metreye kadar genişletilebilen mutlak koruma alanında hiçbir faaliyete izin verilmez. Debisi saniyede 50 litre ve üzeri olan kaynaklar için birinci ve ikinci derece koruma alanları ilan edilir ve bu alanlarda yeraltı suyunun kalitesine zarar verme riski taşıyan faaliyetlere izin verilmez (m.13/4, m.13/5). Sulak alanlarda ise Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği (RG 04.04.2014, 28962) uygulanır: mutlak koruma bölgesinde Yönetmelikte sayılanlar dışında hiçbir faaliyete izin verilmez (m.20/2-ç), hassas koruma bölgesinde de izin verilenler dışında faaliyet ve yapılaşma yasaktır (m.21/3). Tampon bölgede Yönetmelikte izin verilenler dışında maden ocaklarının açılması ve işletilmesi yasaklar arasında sayılmıştır (m.24/1-a). Sürdürülebilir kullanım bölgesinde madensel tuzların ve malzemenin çıkarılması izin belgesi alınmak kaydıyla yapılabilir (m.22/1-d). Sulak alanlardan kum ve çakıl, ilgili genel müdürlüğün veya bölge müdürlüğünün olumlu görüşü olmadan alınamaz (m.9/1).

Deşarj ve su kirliliği

Maden ocağından ve cevher hazırlama tesisinden çıkan su, hukuken atık sudur. Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği (RG 31.12.2004, 25687) m.3, atık su tanımına maden ocakları ve cevher hazırlama tesislerinden kaynaklanan suları açıkça almış; maden ocaklarını ve cevher yıkama ve zenginleştirme tesislerini atık su kaynakları arasında saymıştır. m.37’ye göre alıcı ortama her türlü evsel ve endüstriyel nitelikli atık suyun doğrudan deşarjı için idareden çevre izni alınması zorunludur. Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliğine göre çevre izni hava emisyonu, çevresel gürültü, atık su deşarjı ve derin deniz deşarjı konularından en az birini içerir (m.4/1-d). Süreç geçici faaliyet belgesiyle başlar ve belge tarihinden itibaren bir yıl içinde çevre izni alınması gerekir (m.5). Ayrıntılar için Çevre İzin ve Lisansı: GFB ve 180 Gün Kuralı sayfamıza bakılabilir.

Maden sanayii, Yönetmelikte ayrı bir sektördür: demir ve demir dışı metal cevherleri, kömür üretimi ve nakli, bor cevheri, seramik ve toprak sanayii, çimento ve taş kırma bu kapsamdadır (m.31/c). Deşarj standartları Tablo 7’de yer alır ve 17.12.2022 tarihli değişiklikle yenilenmiştir. Metal cevherleri için Tablo 7.1’de kimyasal oksijen ihtiyacı, askıda katı madde, kurşun, toplam siyanür, demir, çinko, sülfat, cıva, kadmiyum, bakır ve toplam krom için sınırlar ile pH aralığı belirlenmiştir; örneğin toplam siyanür için sınır 0,1 mg/L, cıva için 0,05 mg/L ve pH için 6–9’dur. Kömür üretimi (Tablo 7.2), bor cevheri (Tablo 7.3), seramik ve toprak sanayii (Tablo 7.4) ile çimento, taş kırma ve mermer işleme (Tablo 7.5) için ayrı tablolar vardır. Standartları sağlamak için atık suyun yağmur suyu veya az kirli sularla seyreltilmesi yasaktır (m.26/b) ve her türlü katı atık, artık ve çamurun alıcı su ortamlarına boşaltılması yasaktır (m.26/d). Altın madenlerinde atık barajı ve siyanür sınırı için Siyanürlü Liç ve Maden Atık Tesisi İzni rehberimize bakılabilir.

Yaptırımlar

167 sayılı Kanun m.18, yükümlülüklerini yerine getirmeyenlerin, fiilleri başka kanunlara göre suç oluşturmadığı takdirde idari para cezasıyla cezalandırılacağını öngörür. Belge almadan m.8’deki işleri yapanlar ve kasten yanlış bilgi verenler idari para cezası ile cezalandırılır; kuyunun açılıp işletilmesinde DSİ bir sakınca görmezse sahibine belge verilir, aksi hâlde kuyu kapatılır ve masrafı kuyuyu açtırandan alınır (m.18/a). Kullanma ve ıslah belgesine ilişkin hükümlere ve belge şartlarına aykırılıkta da idari para cezası verilir ve kuyu kapatılarak masrafı açtırandan alınır (m.18/b). Cezaları mahallin mülki amiri verir. Kanundaki tutarlar her yıl Kabahatler Kanunu m.17/7 uyarınca yeniden değerlenir.

Su tahsisi tarafında şartlara aykırı kullanım tahsisin iptaline yol açar ve izinsiz kullananlar ile kullandıranlar müteselsilen sorumludur (Su Tahsisleri Yönetmeliği m.14, m.15). Çevre Kanunu tarafında, içme ve kullanma suyu sağlama amacına yönelik olmayan sulara mevzuata aykırı atık boşaltanlara m.20/ı’nın altıncı paragrafına göre, içme ve kullanma suyu koruma alanlarına, kaynağın kendisine ve onu besleyen yerüstü ve yeraltı sularına atık boşaltanlara m.20/n’ye göre idari para cezası verilir; arıtma tesisini kurmama veya çalıştırmama ayrıca m.20/f kapsamındadır. Çevre izni olmayan veya çevre ve insan sağlığı bakımından tehlike yaratan faaliyet süre verilmeksizin durdurulur (2872 m.15). Çevre Kanunu cezalarına karşı otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılır (2872 m.25). Atığın teknik usullere aykırı olarak ve çevreye zarar verecek şekilde suya verilmesi ise TCK m.181’de kasten, m.182’de taksirle işlenen bir suçtur. Çevre cezalarına itiraz için Çevre Kanunu İdari Para Cezaları, suçun unsurları için Çevrenin Kasten Kirletilmesi (TCK 181) rehberlerimize bakılabilir.

Kuruyan veya kirlenen kaynak: Tazminat

Maden ile köylü arasındaki en ağır su uyuşmazlığı, ocağın veya galerinin bir kaynağı, çeşmeyi ya da kuyuyu kurutması veya kirletmesidir. Bu durum için Türk Medeni Kanununda doğrudan bir hüküm vardır. TMK m.757’ye göre önemli ölçüde yararlanılan veya yararlanmak amacıyla suyu biriktirilen kaynakları veya kuyuları kazı, yapı veya benzeri faaliyetler yüzünden kısmen olsun keserek ya da kirleterek malikine veya onda hak sahibi olana zarar veren kimse, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Zarar kasten veya ihmal yoluyla verilmemişse ya da zarar görenin de kusuru varsa hâkim, tazminatın gerekip gerekmediğini ve miktarını takdir eder. Maden kazısı bu hükmün açıkça saydığı “kazı” faaliyetidir.

Zarar görenin elinde başka dayanaklar da vardır. Kirlenme çevreye verilen zarar niteliğindeyse 2872 sayılı Çevre Kanunu m.28’e göre kirleten kusur şartı aranmaksızın sorumludur ve talepler, zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren beş yıl içinde ileri sürülebilir. Önemli ölçüde tehlike arz eden işletmeler için TBK m.71’deki tehlike sorumluluğu, komşu taşınmazlar için TMK m.730 ve m.737’deki komşuluk hukuku kuralları da uygulanabilir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, bir kum ocağının bağa verdiği toz zararına ilişkin kararında, çevre zararında sorumluluğun kusursuz olduğunu ve zarar görenin Çevre Kanunu ile komşuluk hukukundan hangisinin şartları kendisine daha elverişliyse ona göre seçim yapabileceğini belirtmiştir (06.02.1997, E.1997/458, K.1997/1307). Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir; tazminatın yanında zararın önlenmesi ve giderilmesi de istenebilir.

Bu davalarda en zor konu illiyettir: kaynağın kurumasının madenden mi, kuraklıktan mı, başka bir kuyudan mı kaynaklandığı. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, komşu kuyunun bir kaynağı veya köy çeşmesini kuruttuğu iddiasına ilişkin kararlarında, kurak mevsimde keşif yapılmadan, pompaj veya boya deneyi gibi teknik incelemeler yaptırılmadan hüküm kurulmasını eksik inceleme saymıştır (E.2013/7676, K.2013/10487; E.2013/5936, K.2013/8451). Bu ölçütler maden dosyalarında da uygulanır. Bu yüzden kaynağın debisinin ve suyun kalitesinin madencilik başlamadan önceki durumu, köy muhtarlığı kayıtları, DSİ ölçümleri ve fotoğraflar, davanın en değerli delilleridir. Zarar ortaya çıkar çıkmaz mahkemeden delil tespiti istenmelidir (HMK m.400).

Mahkeme kararları: Su kaynakları ve maden izinleri

Su kaynakları, maden izinlerine karşı açılan davaların en güçlü dayanaklarından biridir. Bergama-Ovacık uyuşmazlığında Danıştay 6. Dairesi, yöre halkının yeraltı suyunu kullandığını, bir sızıntı hâlinde yeraltı suyuna zehirli atıkların karışabileceğini ve atık barajındaki maddelerin yeraltı suyuna etkisinin uzun yıllar sürebileceğini dikkate alarak izinde kamu yararı bulunmadığına hükmetmiştir (13.05.1997, E.1996/5477, K.1997/2312). Danıştay 8. Dairesi de bir su ve kanalizasyon idaresinin bir kalker ocağının işletme ruhsatına karşı açtığı davada, patlatmanın yeraltı su kaynaklarını olumsuz etkileyeceğine ve etkilerin yeterince incelenmediğine ilişkin bilirkişi tespitlerine rağmen keşif ve yeni bilirkişi incelemesi yapılmadan verilen kararı bozmuştur (21.02.2023, E.2019/5063, K.2023/702).

Anayasa Mahkemesi de madencilikten doğan zararların tazmininin yasayla engellenemeyeceğini kabul etmiştir. Mahkeme, Zonguldak taşkömürü havzasında maden işletmeciliği nedeniyle meydana gelen zararlar için tazminat talebini sınırlayan 3303 sayılı Kanun m.3/1’deki hükmü iptal etmiştir (13.07.2023, E.2023/117, K.2023/121). Danıştay 8. Dairesi ise bir mermer ocağı ruhsatına ilişkin kararında, “ÇED gerekli değildir” kararının iptal edilmiş olmasının tek başına işletme ruhsatını hukuka aykırı hâle getirmeyeceğini, çünkü ruhsatın tek başına üretim yetkisi vermediğini kabul etmiştir (18.11.2025, E.2025/4955, K.2025/8755). Bu nedenle su kaynağını tehdit eden bir projede yalnızca ruhsata değil, ÇED kararına, su tahsisine ve çevre iznine de ayrı ayrı itiraz edilmesi gerekir. Bu kararlar, su kaynağı üzerinde etkisi olan bir projede hem idari yargıda izinlerin iptali hem de adli yargıda tazminat yolunun birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. Maden sahasındaki diğer uyuşmazlık türleri için Maden Ruhsatı Uyuşmazlıkları rehberimize bakılabilir.

Köylü ve arazi sahibi ne yapmalı?

Köyün çeşmesi veya kuyusu bir maden projesinin etki alanındaysa hak kaybını önlemenin yolu erken davranmaktır. Proje ÇED aşamasındayken halkın katılımı toplantısına katılıp su kaynaklarını, kaptajları ve kuyuları yazılı olarak bildirmek, ÇED dosyasında bu kaynakların dikkate alınmasını sağlar. ÇED kararına karşı dava süresi kararın ilanından itibaren otuz gündür. Sahanın bir içme suyu havzasının mutlak veya kısa mesafeli koruma alanında olup olmadığı, havza koruma planından ve ilgili idareden öğrenilebilir; bu alanlarda madencilik yasak olduğundan ruhsat ve izinlere karşı dava açılabilir. Proje, ruhsat, tahsis ve izleme belgeleri 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında istenebilir.

Kaynak kurumaya veya bulanmaya başladıysa sırasıyla şunlar yapılmalıdır: debinin ve suyun görünümünün fotoğraf ve videoyla, tarihleriyle kaydedilmesi; muhtarlık tutanağı tutulması; suyun akredite bir laboratuvarda analiz ettirilmesi; mahkemeden delil tespiti istenmesi; DSİ bölge müdürlüğüne ve il müdürlüğüne yazılı başvurularak belgesiz kuyu veya izinsiz deşarj olup olmadığının denetlenmesinin istenmesi; kirlenme kasıt veya taksirle meydana gelmişse Cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunulması (TCK m.181, m.182). Tazminat için TBK m.72’deki iki yıllık süre esas alınarak dava açılması güvenli yoldur. Usul için Delil Tespiti, Bilirkişi ve Uzman Görüşü, Bilgi Edinme Hakkı ve Çevrenin Taksirle Kirletilmesi (TCK 182) rehberlerimize bakılabilir.

Yeni Su Kanunu çıktı mı?

Hayır. Bu yazının tarihi itibarıyla kapsamlı bir Su Kanunu yasalaşmamıştır. Tarım ve Orman Bakanlığının hazırladığı taslak 2026 yılında kurumların görüşüne açılmış, basına yansıyan bilgilere göre taslakta tahsis yetkisinin DSİ’de olması, kullanım önceliklerinin yeniden sıralanması ve izinsiz kuyu açmanın hapis cezasıyla yaptırıma bağlanması öngörülmüştür. Ancak bu hükümler henüz yürürlükte değildir; madencilerin su kullanımı bugün 167 sayılı Kanun, 6200 sayılı Kanun Ek m.7 ve Su Tahsisleri Hakkında Yönetmelik ile yürütülür. Kanun yasalaştığında mevcut tahsislerin ve belgelerin nasıl etkileneceği geçiş hükümlerine bağlı olacağından, uzun vadeli maden yatırımlarında tahsis süresi ve yenileme takvimi ayrıca izlenmelidir.

Şirket için yol haritası: Maden projesinde su

Sık yapılan hatalar

• Maden ruhsatının sahadaki suyu kullanma hakkı da verdiğini sanmak.
• Sahadaki sulama kuyusunu belgesindeki amaç dışında maden suyu için kullanmak.
• Arama belgesiyle su bulduktan sonra bir ay içinde kullanma belgesine başvurmamak; ölçüm sistemi kurmamak.
• Galeriden pompalanan suyu izinsiz olarak dereye vermek veya yeraltına basmak.
• Tahsis edilen miktarın üzerinde su çekmek veya tahsisi başka bir şirkete kullandırmak.
• Tahsis süresinin bitimine üç aydan az kala uzatma başvurusu yapmak.
• DSİ projesi içinde kalan sahada DSİ görüşü almadan ruhsat yatırımı planlamak.
• İçme suyu havzasının mutlak veya kısa mesafeli koruma alanında ruhsat aramak.
• Proje öncesinde çevredeki kaynak ve kuyuların debisini kayıt altına almamak; tazminat davasında savunmasız kalmak.
• Köylü bakımından: kaynağın kuruduğunu fark edip belgelemeden beklemek ve dava süresini kaçırmak.

Sıkça Sorulan Sorular

Maden ruhsatı sahadaki suyu kullanma hakkı verir mi?

Hayır. Yeraltı suları Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır (167 m.1) ve su, maden ruhsatının konusu değildir. Yeraltı suyu için DSİ’den arama ve kullanma belgesi, yüzey suyu ve diğer kaynaklar için DSİ tahsisi alınır (167 m.8, m.10; 6200 Ek m.7).

Madende yeraltı suyu için hangi belgeler alınır?

Önce DSİ’den arama belgesi alınır; belge bir yıl geçerlidir ve bir yıl uzatılabilir (167 m.9). Su bulunduktan sonra bir ay içinde kullanma belgesi için başvurulur ve ölçüm sistemi kurulmadan kullanma belgesi verilmez (m.10).

Maden galerisinden çıkan su için izin gerekir mi?

Kazı su temini amacı taşımıyorsa arama ve kullanma belgesi aranmaz, fakat DSİ isterse bilgi verilmesi zorunludur (167 m.8 son fıkra). Pompalanan su işletmede kullanılacaksa DSİ belgesi veya tahsisi değerlendirilmeli; aynı derinlik ve kaynağa geri basılması DSİ iznine, alıcı ortama verilmesi çevre iznine tabidir.

Maden suyu yeraltına geri basılabilir mi?

Maden ve taş ocaklarında pompalanarak uzaklaştırılması gereken yeraltı suyunun aynı derinlik ve aynı kaynağa geri basılmasının izin şartlarını DSİ belirler (YAS Yönetmeliği m.16/1-b). Atık suların yeraltı suyuna doğrudan deşarjı ise yasaktır (m.5/1).

Madencilik için DSİ’den su tahsisi nasıl alınır?

Su Tahsisleri Hakkında Yönetmeliğe göre Ek-4 formuyla başvurulur ve onaylanmış veya süreci devam eden ÇED raporunun ya da proje tanıtım dosyasının su miktarını ve deşarj yöntemini gösteren bölümü eklenir (m.9/2-ç). Tahsis DSİ tesislerinde protokolle, diğer hâllerde taahhütnameyle yürürlüğe girer (m.12).

Su tahsisinde madenciliğin önceliği nedir?

Öncelik sırasıyla içme ve kullanma suyu, çevresel su ihtiyacı, tarımsal sulama ve su ürünleri, enerji ve sınai ihtiyaçlar, ardından madencilik dâhil diğer ihtiyaçlardır (Su Tahsisleri Yönetmeliği m.7). Madencilik beşinci sıradadır.

Su tahsisi iptal edilebilir mi?

Evet. Tahsis şartlarına aykırılık DSİ’nin verdiği sürede giderilmezse tahsis iptal edilir; içme suyu ihtiyacı doğarsa kısmen veya tamamen iptal edilebilir; bir yıl kullanılmayan su başkasına tahsis edilebilir (m.14). İptale karşı altmış gün içinde iptal davası açılabilir (İYUK m.7).

DSİ projesi olan yerde maden ruhsatı alınabilir mi?

Yatırım programında yer alan ve maden işlerinden sorumlu genel müdürlüğe bildirilen DSİ projeleri içinde kalan yerlerde ruhsat verilmeden önce DSİ’nin uygun görüşü alınır (6200 Ek m.7/2).

İçme suyu havzasında maden açılabilir mi?

Mutlak (300 m) ve kısa mesafeli (sonraki 700 m) koruma alanlarında madencilik yasaktır. Orta ve uzun mesafeli koruma alanlarında Maden Kanunu çerçevesinde izin verilebilir; havzanın özel koruma planı daha sıkı kurallar içerebilir (İçme-Kullanma Suyu Havzalarının Korunmasına Dair Yönetmelik m.9, 10, 11, 12).

Sulak alanda maden ocağı açılabilir mi?

Mutlak ve hassas koruma bölgelerinde Yönetmelikte izin verilenler dışında faaliyet yasaktır; tampon bölgede de izin verilenler dışında maden ocaklarının açılması ve işletilmesi yasaklar arasındadır (Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği m.20, m.21, m.24/1-a).

Maden atık suyu dereye verilebilir mi?

Ancak çevre izni alınarak ve Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Tablo 7’deki maden sanayii deşarj standartları sağlanarak verilebilir (m.37). Standartları sağlamak için seyreltme yasaktır (m.26/b).

Belgesiz kuyunun cezası nedir?

Belge almadan kuyu, sondaj veya galeri açanlara idari para cezası verilir; DSİ sakınca görmezse sahibine belge verilir, aksi hâlde kuyu kapatılır ve masrafı açtırandan alınır (167 m.18/a). Cezayı mülki amir verir ve tutarlar her yıl yeniden değerlenir.

Maden köyün kaynağını kuruttu, tazminat alınabilir mi?

Evet. TMK m.757’ye göre önemli ölçüde yararlanılan kaynak veya kuyuyu kazı, yapı ve benzeri faaliyetlerle kısmen olsun kesen veya kirleten, zararı gidermekle yükümlüdür. Kirlenme çevre zararıysa 2872 m.28’e göre kusur aranmaz.

Kuruyan kaynak davasında illiyet nasıl ispat edilir?

Keşif ve bilirkişi incelemesiyle; Yargıtay, kaynak veya çeşmenin kurumasına ilişkin davalarda kurak mevsimde keşif yapılmasını ve pompaj ya da boya deneyi gibi teknik incelemeleri aramıştır (14. HD, E.2013/7676, K.2013/10487). Madencilik öncesindeki debi kayıtları en güçlü delildir.

Su kirliliğinde tazminat süresi ne kadardır?

Çevreye verilen zararlarda talepler, zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren beş yıl içinde ileri sürülebilir (2872 m.28). TBK m.72’deki genel süre iki yıl, her hâlde on yıldır; güvenli yol iki yıl içinde dava açmaktır.

Köylü maden projesine karşı nasıl itiraz eder?

ÇED sürecindeki halkın katılımı toplantısında su kaynaklarını yazılı bildirir; ÇED kararına karşı otuz gün içinde dava açar (İYUK m.20/A); ruhsat, tahsis ve çevre iznine karşı altmış günlük süre içinde ayrı ayrı dava açabilir (İYUK m.7). Belgeler bilgi edinme başvurusuyla istenebilir.

Yeni Su Kanunu çıktı mı?

Bu yazının tarihi itibarıyla kapsamlı bir Su Kanunu yasalaşmamıştır. Taslak 2026’da kurumların görüşüne açılmıştır; madencilerin su kullanımı bugün 167 sayılı Kanun, 6200 sayılı Kanun Ek m.7 ve Su Tahsisleri Hakkında Yönetmelik ile yürütülür.

Su kullanım hakkı anlaşması madencilikte geçerli mi?

Hayır. Su kullanım hakkı anlaşması, elektrik piyasasında üretim yapacak hidroelektrik santralleri için düzenlenmiştir; madencilikte su kullanımı DSİ tahsisi ve yeraltı suyu belgeleriyle yürür.