Şebeke suyunun denetimi tek bir kurumun işi değildir: izleme programını Müdürlük hazırlar, numune alma noktalarını Müdürlük ve mahalli idare birlikte belirler, numune alma musluğunu mahalli idare bağlar, numuneyi Müdürlük alır ve analiz bedelini mahalli idare karşılar. Bu beş adımlı yapı, bir su uyuşmazlığında sorumluluğun kimde olduğu sorusunun neden karmaşık olduğunu açıklar. Bu rehber, içme-kullanma suları rejimini mevzuat dayanaklarıyla ele alır.
Su izleme, denetim ve mahalli idare sorumluluğu uyuşmazlıkları için destek
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Amaç, kapsam ve dayanak
- Kapsam dışında kalan sular
- Küçük kaynak istisnası ve ticari kullanım sınırı
- İzleme programı: kim hazırlar?
- Numune alma noktaları ve musluk yükümlülüğü
- İlave denetleme izlemesi
- Yönetmelikte yer almayan parametreler
- Numuneyi kim alır, analizi kim yapar?
- Analiz bedeli ve mahsup düzeni
- Nakil araçları ve satış yerleri izni
- Satış ve depolama yasakları
- Hukuki yollar
- Sıkça sorulan sorular
Amaç, Kapsam ve Dayanak
Yönetmeliğin 1. maddesine göre amaç; insani tüketim amaçlı suların teknik ve hijyenik şartlara uygunluğu ile suların kalite standartlarının sağlanması, kaynak suları ve içme sularının istihsali, ambalajlanması, etiketlenmesi, satışı, denetlenmesi ile ilgili usul ve esasları düzenlemektir.
Kapsam 2. maddede belirlenmiştir: bu Yönetmelik, kaynak suları, içme suları ve içme-kullanma suları ile ilgili hükümleri kapsar.
Dayanak ise 4. maddede sayılmıştır: 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 235 ve 242. maddeleri ile ilgili diğer mevzuat. Yönetmelik ayrıca Avrupa Birliği düzenlemeleri dikkate alınarak hazırlanmıştır; bunların başında insani kullanım amaçlı suların kalitesine dair 98/83/EC sayılı Konsey Direktifi gelir.
| Unsur | İçeriği |
|---|---|
| Kapsanan sular | Kaynak suları, içme suları ve içme-kullanma suları |
| Kanuni dayanak | 1593 sayılı Kanun m. 235 ve m. 242 |
| AB uyumu | 98/83/EC sayılı Konsey Direktifi |
| Diğer AB metinleri | 80/777/EEC ve 2003/40/EC |
| Kapsanan aşamalar | İstihsal, ambalajlama, etiketleme, satış ve denetim |
Kapsam Dışında Kalan Sular
Yönetmelik, belirli su türlerini açıkça dışarıda bırakır: ancak, doğal mineralli sular, kaplıca ve içmece suları ile tıbbi amaçlı suları kapsamaz.
| Su | Durum | Tabi olduğu rejim |
|---|---|---|
| Kaynak suyu | Kapsamda | Bu Yönetmelik |
| İçme suyu | Kapsamda | Bu Yönetmelik |
| İçme-kullanma suyu | Kapsamda | Bu Yönetmelik |
| Doğal mineralli su | Kapsam dışı | Doğal Mineralli Sular Yönetmeliği |
| Kaplıca ve içmece suları | Kapsam dışı | Kaplıcalar Yönetmeliği |
| Tıbbi amaçlı sular | Kapsam dışı | İlgili mevzuat |
Küçük Kaynak İstisnası ve Ticari Kullanım Sınırı
Yönetmelik, ölçek esaslı bir istisna öngörür. Buna göre; günlük ortalama 10 m³’ten az su sağlayan veya 50’den az kişi tarafından kullanılabilecek müstakil su kaynağından temin edilen su kapsam dışındadır. Ancak istisnanın kritik bir sınırı vardır: bu suyun ticari ya da kamusal faaliyet için temin edilmesi hâli hariç.
İstisna kapsamındaki sularda dahi bir bilgilendirme yükümlülüğü öngörülmüştür: oluşabilecek olumsuz etkiler hakkında tüketici nüfus haberdar edilerek insan sağlığının korunmasını sağlayacak tavsiyelerde bulunulur ve gerekli önlemler alınır.
| Ölçüt | Değer |
|---|---|
| Günlük miktar | Ortalama 10 m³’ten az |
| Kullanıcı sayısı | 50’den az kişi |
| Kaynak | Müstakil su kaynağı |
| İstisnanın sınırı | Ticari ya da kamusal faaliyet için temin edilmesi hâli hariç |
| Yine de | Tüketici nüfusun haberdar edilmesi ve tavsiyelerde bulunulması |
İzleme Programı: Kim Hazırlar?
İzleme rejimi 10. maddede düzenlenmiştir: tüketime sunulan içme-kullanma suları Ek-2 Tablo B1’de belirtilen sıklıklarda denetleme izlemesi ve kontrol izlemesine tabi tutulur.
Programın hazırlanması 2013 değişikliğiyle netleştirilmiştir: Müdürlükçe Ek-2 Tablo B1’de belirtilen asgari şartlara uygun izleme programları hazırlanır.
Numunelerin zamanlaması da bir ilkeye bağlanmıştır: numuneler, yıl boyu tüketilen suyun kalitesini yansıtacak şekilde alınır.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| İzleme türleri | Denetleme izlemesi ve kontrol izlemesi |
| Sıklık | Ek-2 Tablo B1‘de belirtilen sıklıklar |
| Programı hazırlayan | Müdürlük |
| Ölçüt | Ek-2 Tablo B1’deki asgari şartlar |
| Zamanlama ilkesi | Yıl boyu tüketilen suyun kalitesini yansıtacak şekilde |
Numune Alma Noktaları ve Musluk Yükümlülüğü
Numune alma noktalarının belirlenmesi ortak bir görevdir: numune alma noktaları, Ek-2’deki gereklilikleri karşılayacak şekilde Müdürlük ve Mahalli İdarece belirlenir.
2013 değişikliğiyle eklenen fıkra, temsil ilkesini ve somut bir yükümlülüğü getirmiştir: numune alma noktaları, dış şebeke de dâhil olmak üzere bütün şebeke sistemini ve yaşayan nüfusu temsil edecek şekilde belirlenir. Belirlenen numune alma noktalarına mahalli idarece numune alma musluğu bağlanır.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Belirleyen | Müdürlük ve Mahalli İdare birlikte |
| Ölçüt | Ek-2’deki gereklilikler |
| Temsil ilkesi | Dış şebeke dâhil bütün şebeke sistemi ve yaşayan nüfus |
| Fiziki yükümlülük | Numune alma musluğu bağlanması |
| Yükümlü | Mahalli idare |
Şebeke izleme ve numune noktası uyuşmazlıklarınızı değerlendirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlave Denetleme İzlemesi
Uyumsuzluk tespit edildiğinde program dışına çıkılabilir: suların, Ek-1 (a) ve (b)’de belirtilen parametre değerleri ile 7. maddenin ikinci fıkrası uyarınca belirlenen parametre değerlerine uyumsuzluğunun tespit edilmesi hâlinde, kirliliğin boyutlarının ve düzeltici önlemlerin etkinliğinin tespiti amacıyla, 11. madde uyarınca izleme programı dışında ilave denetleme izlemesi talep edilebilir.
Uygun çıkmayan sular ise takip rejimine girer: bu madde gereği uygun çıkmayan sular 48. madde uyarınca takibe alınır.
| Aşama | İşlem |
|---|---|
| Tetikleyici | Ek-1 (a) ve (b) parametre değerlerine uyumsuzluk |
| Amaç | Kirliliğin boyutlarının ve düzeltici önlemlerin etkinliğinin tespiti |
| İşlem | İzleme programı dışında ilave denetleme izlemesi talep edilebilir |
| Uygun çıkmayan sular | 48. madde uyarınca takibe alınır |
Yönetmelikte Yer Almayan Parametreler
Yönetmelik, kendi listesiyle sınırlı kalmaz: içme-kullanma sularının bu Yönetmelikte yer almayan parametreler yönünden kirlenmesinin ve bu kirlenmenin insan sağlığına potansiyel bir tehlike oluşturmasının muhtemel olması hâlinde, bu Yönetmelikte bulunmayan maddeler ve mikroorganizmalar için ayrı izleme yapılır, izleme sonuçlarına göre gerekli tedbirler alınır.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Kapsam | Yönetmelikte yer almayan maddeler ve mikroorganizmalar |
| Eşik | Kirlenmenin ve potansiyel tehlikenin muhtemel olması |
| İşlem | Ayrı izleme yapılır |
| Sonuç | İzleme sonuçlarına göre gerekli tedbirler alınır |
Numuneyi Kim Alır, Analizi Kim Yapar?
2009’da eklenip 2014’te değiştirilen fıkra, denetimin niteliğini ve aktörlerini belirler. Öncelikle niteliği: halkın tüketimine sunulan içme-kullanma suyu denetim ve analiz işlemleri suyun kalitesinin denetimi niteliğindedir.
Ardından aktörler: mevzuata uygunluk denetimi amacıyla alınacak su numuneleri Müdürlükçe alınır. Alınan su numunelerinin analizleri Kurumca yetki verilen laboratuvarlarda yaptırılır.
| Görev | Yetkili |
|---|---|
| İzleme programının hazırlanması | Müdürlük |
| Numune alma noktalarının belirlenmesi | Müdürlük ve Mahalli İdare |
| Numune alma musluğunun bağlanması | Mahalli İdare |
| Numunenin alınması | Müdürlük |
| Analizin yapılması | Kurumca yetki verilen laboratuvarlar |
| Bedelin karşılanması | Mahalli İdare |
Analiz Bedeli ve Mahsup Düzeni
Maliyetin kime ait olduğu da düzenlenmiştir: Kurumca yapılacak veya yaptırılacak her türlü tetkik ve tahlil bedeli ilgili mahalli idarece karşılanır.
Belediyeler bakımından ayrıca bir mahsup mekanizması kurulmuştur: belediyelerce ödenecek tetkik ve tahlil bedelleri, Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarına belediyelerce tahakkuk ettirilecek su kullanım bedellerinden mahsup edilir ve buna ilişkin usul ve esaslar Kurumca belirlenir.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Bedeli karşılayan | İlgili mahalli idare |
| Kapsam | Her türlü tetkik ve tahlil bedeli |
| Mahsup | Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarına tahakkuk ettirilecek su kullanım bedellerinden |
| Usul ve esaslar | Kurumca belirlenir |
Nakil Araçları ve Satış Yerleri İzni
Suyun taşınması ve satışı ayrı bir izne bağlanmıştır: suyun naklinde kullanılacak araçlar ve su satış yerleri için belediye sınırları ve mücavir alanları içinde ilgili belediyeden, belediye mücavir alanları dışında ise il özel idaresinden izin alınır.
| Yer | İzin veren |
|---|---|
| Belediye sınırları ve mücavir alan içi | İlgili belediye |
| Belediye mücavir alanları dışı | İl özel idaresi |
| Kapsam | Nakil araçları ve su satış yerleri |
Satış ve Depolama Yasakları
Yönetmelik, suyun nerede satılamayacağını ve depolanamayacağını da belirler: piyasaya arz edilen suların, İşyeri Açma ve Çalışma İzin Belgesi bulunmayan yerler ile tüpgaz, otogaz, petrol ve petrol ürünleri depolama ve dağıtımı yapılan yerlerde; suyun fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik özelliğini olumsuz yönde değiştirebilecek ısı, ışık, toz, duman, yağış gibi olumsuz şartlara açık ortamlarda satışı ve depolanması yapılamaz.
| Yasak yer veya koşul | İçeriği |
|---|---|
| İşyeri Açma ve Çalışma İzin Belgesi bulunmayan yerler | Satış ve depolama yasak |
| Tüpgaz, otogaz, petrol ve petrol ürünleri depolama ve dağıtım yerleri | Satış ve depolama yasak |
| Isı | Olumsuz şartlara açık ortam |
| Işık | Olumsuz şartlara açık ortam |
| Toz ve duman | Olumsuz şartlara açık ortam |
| Yağış | Olumsuz şartlara açık ortam |
Hukuki Yollar
| İşlem | Merci | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İdari para cezası | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Faaliyete ilişkin tedbir | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Satış veya nakil izninin reddi | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Takibe alma işlemi | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Su kirliliğinden doğan zarar | Tam yargı davası | Altmış gün | İYUK m. 12, m. 13 |
| İdareye başvuru | İdari aşama | Dava açma süresi içinde | İYUK m. 11/1 |
| Yürütmenin durdurulması | İdare mahkemesi | Dilekçeyle veya sonradan | İYUK m. 27 |
Dilekçede ileri sürülecek başlıca hususlar:
- Kapsam. Suyun kaplıca, mineralli veya tıbbi amaçlı su olarak kapsam dışında kalması.
- Küçük kaynak istisnası. Ticari veya kamusal faaliyet bulunup bulunmadığı.
- İzleme programı. Programın asgari şartları karşılayıp karşılamadığı.
- Temsil ilkesi. Numune noktalarının dış şebeke dâhil bütün sistemi temsil edip etmediği.
- Musluk. Numune alma musluğunun bağlanmış olup olmadığı.
- Laboratuvar yetkisi. Analizin Kurumca yetki verilen laboratuvarda yapılıp yapılmadığı.
- Numuneyi alan. Numunenin Müdürlükçe alınmış olması şartı.
- Düzeltici önlem. Uyumsuzluk sonrası alınan önlemlerin ve ilave izlemenin belgelenmesi.
Su kirliliğinden doğan zararlarda idareye karşı tam yargı davası yolu işler; bu davada hizmet kusuru, izleme yükümlülüklerinin yerine getirilip getirilmediği ve uyumsuzluk tespitinden sonra tüketici nüfusun haberdar edilip edilmediği üzerinden tartışılır. Yönetmeliğin bilgilendirme yükümlülüğüne ayrıca yer vermiş olması, bu tartışmada doğrudan dayanak oluşturur.
Sıkça Sorulan Sorular
İçme-kullanma suları hangi mevzuata tabi?
17/2/2005 tarihli ve 25730 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik uygulanır; izleme ve denetim hükümleri 2009, 2013 ve 2014 tarihli Değişiklik Yönetmelikleriyle yeniden düzenlenmiştir.
Yönetmelik hangi suları kapsamaz?
Doğal mineralli sular, kaplıca ve içmece suları ile tıbbi amaçlı suları kapsamaz.
Küçük kaynak istisnası nasıl işler?
Günlük ortalama 10 m³’ten az su sağlayan veya 50’den az kişi tarafından kullanılabilecek müstakil su kaynağından temin edilen su kapsam dışıdır; ancak bu suyun ticari ya da kamusal faaliyet için temin edilmesi hâli bu istisnanın dışındadır.
İzleme programını kim hazırlar?
Müdürlükçe, Ek-2 Tablo B1’de belirtilen asgari şartlara uygun izleme programları hazırlanır. Tüketime sunulan içme-kullanma suları bu tabloda belirtilen sıklıklarda denetleme izlemesi ve kontrol izlemesine tabi tutulur.
Numune alma noktaları nasıl belirlenir?
Numune alma noktaları Müdürlük ve Mahalli İdarece, dış şebeke de dâhil olmak üzere bütün şebeke sistemini ve yaşayan nüfusu temsil edecek şekilde belirlenir; bu noktalara mahalli idarece numune alma musluğu bağlanır.
Uyumsuzluk tespit edilirse ne olur?
Kirliliğin boyutlarının ve düzeltici önlemlerin etkinliğinin tespiti amacıyla izleme programı dışında ilave denetleme izlemesi talep edilebilir; uygun çıkmayan sular Yönetmeliğin 48. maddesi uyarınca takibe alınır.
Yönetmelikte olmayan bir madde için izleme yapılır mı?
Evet. Yönetmelikte yer almayan parametreler yönünden kirlenmenin ve bunun insan sağlığına potansiyel tehlike oluşturmasının muhtemel olması hâlinde, bu maddeler ve mikroorganizmalar için ayrı izleme yapılır.
Numuneyi kim alır, analizi kim yapar?
Mevzuata uygunluk denetimi amacıyla alınacak su numuneleri Müdürlükçe alınır; analizler Kurumca yetki verilen laboratuvarlarda yaptırılır.
Analiz bedelini kim öder?
Kurumca yapılacak veya yaptırılacak her türlü tetkik ve tahlil bedeli ilgili mahalli idarece karşılanır. Belediyelerce ödenecek bedeller, Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarına tahakkuk ettirilecek su kullanım bedellerinden mahsup edilir.
Su nerelerde satılamaz ve depolanamaz?
İşyeri Açma ve Çalışma İzin Belgesi bulunmayan yerler ile tüpgaz, otogaz, petrol ve petrol ürünleri depolama ve dağıtımı yapılan yerlerde; ayrıca suyun özelliğini olumsuz değiştirebilecek ısı, ışık, toz, duman ve yağış gibi şartlara açık ortamlarda satış ve depolama yapılamaz.
Dosyanızı Değerlendirelim
Bu alanda üç husus belirleyicidir. Birincisi yetki dağılımıdır: izleme programını Müdürlük hazırlar, numune noktalarını Müdürlük ve mahalli idare birlikte belirler, musluğu mahalli idare bağlar, numuneyi Müdürlük alır ve bedeli mahalli idare karşılar; sorumluluk tartışması bu haritanın üzerinde yürür. İkincisi küçük kaynak istisnasının sınırıdır: sayısal eşiklerin altında kalmak yeterli değildir, su ticari veya kamusal faaliyet için temin ediliyorsa istisna işlemez. Üçüncüsü listede olmayan parametrelerdir: kirlenme ve tehlikenin muhtemel olması ayrı izleme yükümlülüğü doğurur, dolayısıyla “listede yoktu” savunması sonuç doğurmaz. Bürom; su idareleri, işletmeler ve zarar gören kişiler için bu alandaki uyuşmazlıklarda hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.
İzleme ve sorumluluk dosyanızı birlikte inceleyelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — sağlık ürünleri ve müesseseleri rehberlerinin tamamı
- Ambalajlı Sular — aynı Yönetmeliğin ürün ve etiket ayağı
- Kaplıca ve Termal Tesisler — kapsam dışı bırakılan sular
- Yüzme Havuzları — numune ve analiz rejimi karşılaştırması
- Hijyen Eğitimi Belgesi — su üretim ve dağıtım personelinin belgesi
- Halk Sağlığı İlaçlaması — halk sağlığı denetim rejimi
- Ürün Güvenliği ve Piyasa Gözetimi — piyasa kontrolü boyutu
- İptal Davası ve Yürütmeyi Durdurma — dava usulü
