Yıllarca “portör muayenesi” olarak bilinen uygulama artık yürürlükte değildir. 2011’de yapılan kanun değişikliğiyle bu iş kollarında çalışanların periyodik sağlık muayenesi yaptırması yerine hijyen eğitimi alması esası getirilmiş; portöre yönelik muayene ve tetkikler kaldırılmıştır. Yaptırım tarafında ise dikkat çekici bir hesaplama vardır: yükümlülüğü karşılamayan her bir çalışan ayrı ayrı aykırılık sayılır. Bu rehber, alanı mevzuat dayanaklarıyla ele alır.
Hijyen belgesi yükümlülükleri ve idari para cezalarına karşı destek
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Portör muayenesinden hijyen eğitimine geçiş
- Kanuni dayanak: 1593 sayılı Kanun m. 126 ve 127
- Hangi iş yerleri kapsamdadır?
- Eğitimi kim verir?
- Belge ve geçerlilik süresi
- İşyeri sahibinin yükümlülüğü
- Çalışmaya engel hâller
- Denetimi kim yapar?
- Yaptırım: her çalışan ayrı aykırılık
- Geçiş süresi
- Diğer mevzuatla kesişme
- Denetimde ispat ve belge düzeni
- Alt işveren ve geçici çalışanlar
- Hukuki yollar
- Sıkça sorulan sorular
Portör Muayenesinden Hijyen Eğitimine Geçiş
Alanın en önemli değişikliği 2011 yılında yapılmıştır. 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanununun “portör muayeneleri” olarak bilinen uygulamaya esas teşkil eden 126. ve 127. maddeleri, 2 Kasım 2011 tarihli ve 28103 sayılı mükerrer Resmî Gazete’de yayımlanan 663 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 58. maddesinin 11. fıkrasıyla değiştirilmiştir.
Değişikliğin sonucu açıktır: bu iş yerlerinde çalışanların portör muayenesi yaptırması yerine bu çalışanların hijyen eğitimi almaları hükmü getirilmiştir. Buna bağlı olarak portöre yönelik sağlık muayenesi ve tetkikleri, Yönetmeliğin yayımı tarihinden itibaren kaldırılmıştır.
| Dönem | Uygulama |
|---|---|
| Değişiklik öncesi | Portör muayenesi ve periyodik tetkikler |
| Değişiklik | 663 sayılı KHK m. 58/11 (RG 2/11/2011, S. 28103 mükerrer) |
| Değişiklik sonrası | Hijyen eğitimi alma |
| Portör muayenesi | Yönetmeliğin yayımı tarihinden itibaren kaldırılmıştır |
| Yeni metin | Hijyen Eğitimi Yönetmeliği (RG 5/7/2013, S. 28698) |
Kanuni Dayanak: 1593 Sayılı Kanun m. 126 ve 127
Yönetmeliğin 3. maddesine göre metin, 24/4/1930 tarihli ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 127. maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.
Değişik 127. madde şu hususları yönetmeliğe bırakmıştır: “126 ncı maddede belirtilen iş yerlerindeki hijyen eğitimine yönelik hususlara, bu iş yerlerinde çalışmaya engel bulaşıcı hastalıkların ve cilt hastalıklarının neler olduğuna, iyileşme hâlinin belirlenmesine, hangi meslek ve sanat erbabının 126 ncı madde kapsamında olduğuna ilişkin usûl ve esaslar, Sağlık, İçişleri ve Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlıklarınca müştereken çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.”
| Yönetmeliğe bırakılan konu | İçeriği |
|---|---|
| Hijyen eğitimi | Eğitime yönelik hususlar |
| Engel hâller | Çalışmaya engel bulaşıcı hastalıkların ve cilt hastalıklarının neler olduğu |
| İyileşme | İyileşme hâlinin belirlenmesi |
| Kapsam | Hangi meslek ve sanat erbabının 126. madde kapsamında olduğu |
| Düzenleyen | Üç bakanlık müştereken |
Hangi İş Yerleri Kapsamdadır?
Kapsanan iş kolları, halk sağlığı bakımından riskli görülen alanlardır. Bakanlık açıklamasında bu iş yerleri şöyle sayılmıştır: gıda üretim ve perakende iş yerleri, güzellik ve saç bakım hizmetlerinin verildiği iş yerleri, ayrıca insani tüketim amaçlı sular ile doğal mineralli suların üretimlerinin ve dağıtımlarının yapıldığı iş yerleri.
| İş kolu | Kapsam |
|---|---|
| Gıda üretim iş yerleri | Kapsamda |
| Gıda perakende iş yerleri | Kapsamda |
| Güzellik ve saç bakım hizmetleri | Kapsamda |
| İnsani tüketim amaçlı su üretimi ve dağıtımı | Kapsamda |
| Doğal mineralli su üretimi ve dağıtımı | Kapsamda |
Eğitimi Kim Verir?
Eğitimin kaynağı ve usulü belirlenmiştir. Hijyen eğitimi, Yönetmeliğin 7. maddesi uyarınca oluşturulan komisyonca belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde Millî Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğüne bağlı öğretim kurumları tarafından verilir.
İkinci bir yol da tanınmıştır: hijyen eğitimi, komisyonca belirlenmiş olan usul ve esaslara göre iş yeri sahipleri ve işletenleri tarafından çalışanlarına kendi imkânları ile de verilebilir.
| Yol | Veren | Şart |
|---|---|---|
| Birinci yol | MEB Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğüne bağlı öğretim kurumları | Komisyonca belirlenen usul ve esaslar |
| İkinci yol | İş yeri sahipleri ve işletenleri — kendi imkânlarıyla | Komisyonca belirlenmiş usul ve esaslara göre |
| Komisyon | Yönetmeliğin 7. maddesi uyarınca oluşturulur |
Eğitim ve belge kayıt düzeninizi denetime hazır hâle getirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
Belge ve Geçerlilik Süresi
Eğitim sonunda düzenlenecek belge de belirlenmiştir: katılımcılara, eğitim sonunda Millî Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğüne bağlı öğretim kurumlarınca e-yaygın sistemi üzerinde kurs bitirme belgesi verilir.
Geçerlilik konusunda ise önemli bir kural vardır: belgeler, kişi mesleğini icra ettiği sürece geçerli kabul edilir.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Belge | Kurs bitirme belgesi |
| Düzenleyen | MEB Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğüne bağlı öğretim kurumları |
| Sistem | e-yaygın sistemi üzerinden |
| Geçerlilik | Kişi mesleğini icra ettiği sürece |
| Yenileme | Süreye bağlı bir yenileme öngörülmemiştir |
İşyeri Sahibinin Yükümlülüğü
Yükümlülüğün muhatabı çalışan değil, işletmedir. Geçici hükümde bu açıkça ifade edilmiştir: bu Yönetmelik kapsamında bulunan iş yerlerinin sahipleri ve işletenleri, Yönetmelik yürürlüğe girdikten sonraki bir yıl içinde çalışanlarının Yönetmelikte belirtilen eğitimleri almalarını sağlar.
| Unsur | İçeriği |
|---|---|
| Yükümlü | İş yeri sahipleri ve işletenleri |
| Yükümlülük | Çalışanların eğitimleri almalarını sağlamak |
| Nitelik | Sonuç yükümlülüğü |
| Denetim | İşletme üzerinden yapılır |
| Yaptırım | İşletmeye yönelir |
Çalışmaya Engel Hâller
Kanun, çalışmaya engel hâllerin belirlenmesini de yönetmeliğe bırakmıştır. Yönetmelikte bu kapsamda 30/5/2007 tarihli ve 26537 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Bulaşıcı Hastalıklar Sürveyans ve Kontrol Esasları Yönetmeliğinde yer alan, hijyen ilkelerine uyulmadığı durumlarda halk sağlığı açısından problem oluşturabilecek hastalığı bulunanlar esas alınmıştır.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Referans metin | Bulaşıcı Hastalıklar Sürveyans ve Kontrol Esasları Yönetmeliği (RG 30/5/2007, S. 26537) |
| Ölçüt | Hijyen ilkelerine uyulmadığı durumlarda halk sağlığı açısından problem oluşturabilecek hastalık |
| Kanuni dayanak | 1593 sayılı Kanun m. 127 — engel hâllerin yönetmeliğe bırakılması |
| İyileşme | İyileşme hâlinin belirlenmesi de yönetmelik konusudur |
Denetimi Kim Yapar?
Yönetmeliğin 11. maddesi, denetim yetkisini iş koluna göre belirler: her iş kolunun izin, onay, kayıt, ruhsatlandırma ve benzeri hizmetlerini yürüten Bakanlık veya mahalli idare, bu Yönetmelikte belirtilen iş yerlerinin, 5, 9 ve 10. maddelerde belirtilen yükümlülükleri yerine getirip getirmediğini denetler.
| Unsur | İçeriği |
|---|---|
| Denetleyen | İlgili iş kolunun izin, onay, kayıt ve ruhsat hizmetlerini yürüten Bakanlık veya mahalli idare |
| Denetlenen yükümlülükler | Yönetmeliğin 5, 9 ve 10. maddeleri |
| Sonuç | Yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğinin tespiti |
| Yaptırım dayanağı | 1593 sayılı Kanun m. 282 |
Yaptırım: Her Çalışan Ayrı Aykırılık
Yaptırımın hesaplanma biçimi, bu Yönetmeliğin en dikkat çekici yanıdır: bu maddelerde belirtilen yükümlülükleri yerine getirmeyenler hakkında, durumu bu maddelere uygun bulunmayan çalışanların her biri ayrı ayrı aykırılıklar olarak değerlendirilir ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 282. maddesine göre işlem yapılır.
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Hesaplama | Durumu uygun bulunmayan çalışanların her biri ayrı ayrı aykırılık |
| Yaptırım dayanağı | 1593 sayılı Kanun m. 282 |
| Muhatap | İşyeri sahibi ve işleteni |
| Sonuç | Çalışan sayısıyla orantılı olarak artan yaptırım |
Geçiş Süresi
Yönetmelik, yürürlüğe girdiğinde faaliyette olan iş yerleri için bir uyum süresi tanımıştır: bu Yönetmelik kapsamında bulunan iş yerlerinin sahipleri ve işletenleri, Yönetmelik yürürlüğe girdikten sonraki bir yıl içinde çalışanlarının Yönetmelikte belirtilen eğitimleri almalarını sağlar.
| Unsur | İçeriği |
|---|---|
| Süre | Yönetmeliğin yürürlüğe girmesinden itibaren bir yıl |
| Yükümlü | İş yeri sahipleri ve işletenleri |
| Bugünkü durum | Süre dolmuştur |
| Sonuç | Geçiş dönemine dayanılamaz |
Diğer Mevzuatla Kesişme
Hijyen eğitimi yükümlülüğü, işletmelerin tabi olduğu diğer rejimlerin yerine geçmez; onlara eklenir.
| Alan | İlişki |
|---|---|
| İşyeri ruhsatı | Ayrı yükümlülük — ruhsat hijyen belgesi yerine geçmez |
| Güzellik ve saç bakım iş yerleri | Belediye ruhsatı + hijyen belgesi |
| Su üretim ve dağıtım tesisleri | Kendi izin rejimi + hijyen belgesi |
| Gıda işletmeleri | Gıda mevzuatı + hijyen belgesi |
| İş sağlığı ve güvenliği | Ayrı mevzuat, ayrı yükümlülük |
| Bulaşıcı hastalık | Bulaşıcı Hastalıklar Sürveyans ve Kontrol Esasları Yönetmeliği |
Denetimde İspat ve Belge Düzeni
Bu rejimde yükümlülüğün yerine getirildiğinin gösterilmesi tümüyle belgeye dayanır. Denetim anında ibraz edilemeyen bir belge, fiilen bulunmayan belge gibi sonuç doğurabilir.
| Belge | İşlevi |
|---|---|
| Kurs bitirme belgesi sureti | Her çalışan için özlük dosyasında |
| Doğrulama kaydı | e-yaygın üzerinden düzenlendiği için doğrulanabilir |
| Eğitim planı | İşyerince verilen eğitimlerde |
| Katılım tutanakları | İşyerince verilen eğitimlerde |
| İçerik kayıtları | Komisyon usul ve esaslarına uygunluğun gösterilmesi |
| İşe giriş kontrolü | Belgesiz çalışanın görevlendirilmediğinin gösterilmesi |
Alt İşveren ve Geçici Çalışanlar
Yükümlülüğün “iş yeri sahipleri ve işletenlerine” yüklenmiş olması, işyerinde çalışan herkesin durumunun işletmeyi ilgilendirdiği sonucunu doğurur. Bu, alt işveren personeli, geçici görevlendirilenler ve stajyerler bakımından da değerlendirme gerektirir.
| Çalışan türü | Değerlendirme |
|---|---|
| Kendi çalışanı | Doğrudan yükümlülük |
| Alt işveren personeli | İşyerinde kapsamdaki işi yapıyorsa değerlendirmeye girer |
| Geçici görevlendirilen | Kapsamdaki görevde ise aynı esas |
| Stajyer ve kursiyer | Fiilen kapsamdaki işi yapması hâlinde |
| Ofis ve idari personel | Kapsamdaki işi yapmıyorsa değerlendirme dışı |
Hukuki Yollar
| İşlem | Merci | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İdari para cezası | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Denetim tespitine bağlı işlem | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Faaliyete ilişkin tedbir | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Ruhsat işlemine etkisi | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| İdareye başvuru | İdari aşama | Dava açma süresi içinde | İYUK m. 11/1 |
| Zımni ret | — | Otuz gün | İYUK m. 11/2 (7331 s.K. ile değişik) |
| Yürütmenin durdurulması | İdare mahkemesi | Dilekçeyle veya sonradan | İYUK m. 27 |
Dilekçede ileri sürülecek başlıca iptal sebepleri:
- Kapsam. İşletmenin veya ilgili çalışanın Yönetmelik kapsamında olmadığı.
- Yetki. Denetimin, o iş kolunun ruhsat hizmetlerini yürüten makamca yapılmamış olması.
- Belge varlığı. Belgenin bulunduğu hâlde denetim anında ibraz edilememiş olması.
- Kendi eğitimi. Eğitimin işyerince usulüne uygun verildiğinin kayıtlarla gösterilmesi.
- Çalışan sayımı. Kapsam dışı görevlerdeki kişilerin aykırılık sayımına dâhil edilmesi.
- Somutlaştırma. Her çalışan bakımından durumun ayrı ayrı ortaya konmamış olması.
- Portör. Kaldırılmış olan portör muayenesine dayanan bir eksiklik tespiti.
- Ölçülülük. Giderilebilir bir eksiklikte doğrudan ağır yaptırıma gidilmesi.
Yürütmenin durdurulması talebinde İYUK m. 27 uyarınca işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır. İdari para cezalarında zarar unsuru, cezanın miktarı ve işletmenin ölçeği birlikte değerlendirilerek; faaliyete ilişkin tedbirlerde ise gelir kaybı ve istihdamın etkilenmesi üzerinden somutlaştırılmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Portör muayenesi hâlâ gerekli mi?
Hayır. 1593 sayılı Kanunun 126 ve 127. maddeleri 663 sayılı KHK’nin 58. maddesinin 11. fıkrasıyla değiştirilmiş, portör muayenesi yerine hijyen eğitimi alınması hükmü getirilmiştir; portöre yönelik muayene ve tetkikler Yönetmeliğin yayımı tarihinden itibaren kaldırılmıştır.
Hijyen eğitimi hangi mevzuata tabi?
5 Temmuz 2013 tarihli ve 28698 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Hijyen Eğitimi Yönetmeliği uygulanır. Yönetmelik Sağlık, İçişleri ile Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlıklarınca müştereken çıkarılmış olup 1593 sayılı Kanunun 127. maddesine dayanmaktadır.
Hangi iş yerleri kapsamdadır?
Gıda üretim ve perakende iş yerleri, güzellik ve saç bakım hizmetlerinin verildiği iş yerleri ile insani tüketim amaçlı sular ve doğal mineralli suların üretim ve dağıtımının yapıldığı iş yerleri kapsamdadır.
Eğitimi kim verir?
Yönetmeliğin 7. maddesi uyarınca oluşturulan komisyonca belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde Millî Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğüne bağlı öğretim kurumları verir. Ayrıca aynı usul ve esaslara göre iş yeri sahipleri ve işletenleri de çalışanlarına kendi imkânlarıyla eğitim verebilir.
Belge nasıl düzenlenir?
Katılımcılara eğitim sonunda MEB Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğüne bağlı öğretim kurumlarınca e-yaygın sistemi üzerinde kurs bitirme belgesi verilir.
Belgenin geçerlilik süresi nedir?
Belgeler, kişi mesleğini icra ettiği sürece geçerli kabul edilir; süreye bağlı bir yenileme öngörülmemiştir.
Yükümlülük kime aittir?
İş yerlerinin sahipleri ve işletenleri, çalışanlarının Yönetmelikte belirtilen eğitimleri almalarını sağlamakla yükümlüdür.
Denetimi kim yapar?
Her iş kolunun izin, onay, kayıt, ruhsatlandırma ve benzeri hizmetlerini yürüten Bakanlık veya mahalli idare, Yönetmelikte belirtilen yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğini denetler.
Yaptırım nasıl hesaplanır?
Durumu ilgili maddelere uygun bulunmayan çalışanların her biri ayrı ayrı aykırılık olarak değerlendirilir ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 282. maddesine göre işlem yapılır.
İşyeri ruhsatı hijyen belgesi yerine geçer mi?
Hayır. Ruhsat, gıda kaydı veya diğer izinler hijyen eğitimi belgesi yükümlülüğünü karşılamaz; yükümlülükler birbirinden bağımsız olarak birlikte işler.
Dosyanızı Değerlendirelim
Bu alanda üç husus belirleyicidir. Birincisi rejim değişikliğidir: portör muayenesi kaldırılmış, yerine hijyen eğitimi getirilmiştir; eski uygulamaya dayanan belge veya tespitler bugün karşılık bulmaz. İkincisi yaptırımın hesaplanma biçimidir: durumu uygun bulunmayan her çalışan ayrı aykırılık sayıldığından, risk çalışan sayısıyla birlikte artar. Üçüncüsü yükümlülüğün işletmede olmasıdır: hüküm çalışanların eğitimi “almalarını sağlamak” görevini işletmeye yüklediğinden, işe girişte belge şartı aramak tek etkili korumadır. Bürom; kapsamdaki iş yerleri için uyum incelemesi, denetim savunması ve idari para cezalarına karşı davalarda hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.
Personel belge takibinizi tek düzende toplayalım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — sağlık ürünleri ve müesseseleri rehberlerinin tamamı
- Güzellik Salonları ve Estetik İşlemler — kapsamdaki iş kolunun statü rejimi
- Ambalajlı Sular — su üretim tesislerinin izin rejimi
- Halk Sağlığı İlaçlaması — personel sağlık raporu ve belge düzeni
- Yüzme Havuzları — halk sağlığı denetim rejimi
- Kaplıca ve Termal Tesisler — tesis izni ve personel şartları
- Sağlık Beyanı Denetimi — tanıtım ve iddia sınırı
- İptal Davası ve Yürütmeyi Durdurma — dava usulü
