Madende Patlayıcı Madde İzni 2026: Valilikten Satın Alma ve Kullanma İzin Belgesi (1-3 Yıl), Depolama İzni, Ateşleyici Yeterlik Belgesi, PATBİS, Patlatma Titreşimi ve Zarar Sorumluluğu (Tüzük m.82, 96, 118, 121; TCK 174)

Madende veya taş ocağında patlayıcı madde kullanmak için maden ruhsatı ve işletme izni yetmez; patlayıcının kullanılacağı ilin valiliğinden ayrıca “satın alma ve kullanma izin belgesi” alınması zorunludur. Bu kural, 6551 sayılı Kanun m.2’ye dayanan ve hâlâ yürürlükte olan Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzüğün m.118 hükmündedir. Belge, başvuru ve ekleri tamamlanıp durumu uygun görülenlere valilikçe bir ila üç yıl süreli verilir ve aynı sürelerle yenilenebilir. Patlayıcıyı depolayacak işletme valilikten önce depo yapım izni, sonra depolama izin belgesi alır (m.82, m.96). Patlatmayı yapacak kişinin valilikçe beş yıl süreli verilen ateşleyici yeterlik belgesi olmalıdır (m.121). Yeraltı ve grizulu madenlerde bunun için ayrı bir sınıf belge aranır. Patlayıcı maddeler üretimden kullanıma kadar Emniyet Genel Müdürlüğünün PATBİS sistemiyle izlenir. İzinsiz satın alma, muhafaza veya kullanma, TCK m.174 uyarınca dört yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası gerektiren bir suçtur. Patlatmanın komşu evlere ve tarlalara verdiği zarardan ise işletme sahibi ve işleten, izinleri tam olsa bile kusur aranmaksızın sorumludur (TBK m.71). Bu rehber, izin sürecini, depo ve ateşleyici şartlarını, kayıt ve taşıma kurallarını, titreşim sınırlarını ve yaptırımları maddeleriyle anlatır. İzin, iptal veya ceza dosyanız için 0554 648 37 15 numaralı hattan bize ulaşabilirsiniz.

Hukuki çerçeve: Hangi düzenleme geçerli?

Ticari ve sınai amaçlı patlayıcı maddeler 6551 sayılı Kanunla (RG 18.05.1955, 9009) tekel dışı bırakılmıştır. Kanunun 2. maddesi, bu maddelerin üretimini, ithalini, taşınmasını, depolanmasını, satışını ve kullanılmasını İçişleri Bakanlığının iznine ve denetimine bağlar ve ayrıntıyı bir düzenlemeye bırakır. Bu düzenleme, 14.08.1987 tarihli ve 87/12028 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla kabul edilip 29.09.1987 tarihli ve 19589 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddelerle Av Malzemesi ve Benzerlerinin Üretimi, İthali, Taşınması, Saklanması, Depolanması, Satışı, Kullanılması, Yok Edilmesi, Denetlenmesi Usul ve Esaslarına İlişkin Tüzüktür. Tüzük 1999, 2001 ve 2004 yıllarında değiştirilmiştir; en önemli değişiklikler 23.05.2001 tarihli ve 24410 sayılı ile 12.11.2004 tarihli ve 25641 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Emniyet Genel Müdürlüğünün 2026 tarihli imha rehberi ve 2025 ateşleyici sınav duyuruları Tüzüğe hâlâ atıf yaptığından, Tüzük uygulamada yürürlüktedir.

Tüzüğün yanında üç düzenleme daha madenciyi doğrudan ilgilendirir. Birincisi Patlayıcı Madde Ateşleyici Yeterlilik Belgesinin Verilmesi Esas ve Usullerinin Belirlenmesi Hakkında Yönetmeliktir (RG 11.07.2002, 24812; değişik RG 10.02.2019, 30682). İkincisi Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliğidir (RG 19.09.2013, 28770); bu Yönetmeliğin Ek-1’i maden içinde patlayıcının taşınmasını, depolanmasını ve ateşlenmesini ayrıntılı biçimde düzenler. Üçüncüsü artık kullanılmayacak patlayıcıların imhasını düzenleyen Patlayıcı Maddelerin Yok Edilme Usul ve Esaslarına Dair Yönetmeliktir (RG 19.09.1989, 20287). Bunlara ek olarak İçişleri Bakanlığının patlayıcı maddeler genelgeleri, valiliklerin başvuruda isteyeceği belgeleri ve uygulama ayrıntılarını belirler. Eski Maden ve Taş Ocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemlerine İlişkin Tüzük ise 2014’te yürürlükten kaldırılmıştır; ona yapılan eski atıflar artık Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği üzerinden değerlendirilmelidir.

Satın alma ve kullanma izin belgesi

Tüzük m.118’in 2004’te değişik birinci fıkrasına göre patlayıcı madde satın almak ve kullanmak isteyen kişi ve kuruluşlar, ikametgâhlarını, işlerini, patlayıcıyı hangi işte ve nerede kullanacaklarını bildiren beyanname ve gerekli belgelerle dilekçeyle başvurarak, patlayıcı maddelerin kullanılacağı il valiliğinden satın alma ve kullanma izin belgesi almak zorundadır. Belge, başvuru ve ekleri tamamlanan ve durumu uygun görülenlere valiliklerce bir ila üç yıl süreli olarak verilir ve aynı sürelerle yenilenebilir; belge verilenlerin kimlikleri ve belgenin tarih, sayı ve süresi İçişleri Bakanlığına bildirilir (m.118/2). 2001–2004 arasında kararı Bakanlık verirken, 2004 değişikliğiyle yetki doğrudan valiliklere geçmiştir. Uygulamada dosyalar il emniyet müdürlüğünün silah ve patlayıcı maddeler şubesince yürütülür.

Başvuruya eklenecek belgelerin 2001’de değişik üç bendi özellikle önemlidir. Kullanılacak patlayıcının cins ve miktarını gösteren ihtiyaç raporu (m.118/1-B), patlayıcı işiyle uğraşacak gerçek ve tüzel kişilerin temsile yetkilileri ile ateşleyicilerin sorumluluğu üstlendiklerine dair noterce düzenlenmiş taahhütnameleri (m.118/1-F) ve Tehlikeli Maddeler Zorunlu Sorumluluk Sigortası poliçesinin aslı veya noter onaylı sureti (m.118/1-H) aranır. Kamu kuruluşları bazı belgelerden muaftır (m.118/3). Valilik hizmet standartlarında madenciler için ayrıca maden veya taş ocağı işletme ruhsatı ya da ocak kira sözleşmesinin noter onaylı sureti, patlayıcı depolama izin belgesi veya izinli bir depoyla yapılmış kira ya da muvafakat belgesi, ihale ile alınmış işlerde ihale belgesi, varsa önceki izin belgesi ve patlatmayı yapacak kişinin ateşleyici yeterlik belgesi istenmektedir. İçişleri Bakanlığının 2013 tarihli birleştirilmiş patlayıcı maddeler genelgesine göre her iş için ayrı izin belgesi düzenlenir, süresi biten belge şerh verilerek uzatılmaz, yeni belge düzenlenir ve ihtiyaç artarsa ek talep yapılır; genelge düzeyindeki bu ayrıntılar sonraki genelgelerle değişmiş olabileceğinden başvurudan önce valilikten teyit edilmelidir. Belgenin süresi bittiğinde veya kullanılmayacaksa aslı valiliğe iade edilir.

Geçici işler için Tüzük ayrı bir sınır koyar: m.119/1’e göre bu durumda yalnızca o iş için her defasında beş kilogramı, toplamda elli kilogramı geçmemek üzere satın alma ve kullanma izin belgesi verilir. Bu sınır, ruhsatlı ve sürekli bir maden işletmesi için değil, kısa süreli işler için öngörülmüştür; maden ve taş ocağı işletmeleri izni m.118 kapsamında ve ihtiyaç raporuna göre alır.

İhtiyaç raporu ve izin verilen miktar

İzin belgesinde gösterilen patlayıcı miktarı, ihtiyaç raporuna dayanır. m.118/1-B’ye göre rapor, kendi ihtiyacını tespit edebilecek kamu kuruluşları için kendilerince, diğer kamu kuruluşları ile özel kuruluş ve kişiler için valilikçe verilir. Uygulamada rapor valiliğin teknik personeli veya görevlendirilen uzman mühendislerce, ocağın üretim planı, basamak yüksekliği, delik çapı, delik sayısı ve patlatma sıklığı gibi verilere göre hazırlanır. Emniyet Genel Müdürlüğü ihtiyaç raporlarının hazırlanmasına ilişkin bir kılavuz da yayımlamıştır. Raporda belirtilen ihtiyacın üzerinde patlayıcı alınamaz; üretim artarsa ek ihtiyaç raporu ve ek izin talebi gerekir.

Miktarın doğru tespit edilmesi iki yönden önemlidir. İhtiyaçtan düşük miktar üretimi aksatır ve işletmeyi kayıt dışı arayışlara iter; ihtiyaçtan yüksek miktar ise depo kapasitesini, güvenlik uzaklıklarını ve denetim riskini artırır. Patlatma planının, ihtiyaç raporunun ve sarf kayıtlarının birbiriyle tutarlı olması, hem valilik denetiminde hem de bir patlatma zararı davasında işletmecinin en güçlü savunmasıdır.

Depo yapım izni ve depolama izin belgesi

Tüzük m.82/1 açıktır: Tüzük kapsamındaki patlayıcı maddeleri kullanmak veya satmak üzere depolayacak olanların valiliklerden patlayıcı madde depolama izin belgesi almaları zorunludur. Maden işletmesi sahipleri, m.96/2’ye göre Tüzüğün 5. maddesinde sayılan ve depo yapım işine göre hazırlanan belgelerle valiliğe başvurarak önce patlayıcı madde depo yapımı için izin belgesi alır. Depo projeye uygun olarak yapıldıktan sonra valilikçe depolama izin belgesi verilir (m.96/3). Gezici depo yapım izni de valiliklerce verilir (m.96/4). Depolar sürekli, geçici ve gezici olmak üzere üç gruba, sürekli depolar da yerüstü ve yeraltı depoları olmak üzere ikiye ayrılır (m.98). Depoların yerleşim yerlerine, yollara ve diğer yapılara uzaklığı Tüzüğün güvenlik uzaklıklarına ilişkin kurallarına göre belirlenir. Güvenlik uzaklıklarına uygun yerleştirilen gezici depodan 20 metre uzaklığa geçişi engelleyecek biçimde dikenli tel çekilmesi zorunludur (m.101/2).

Depoların denetimi de Tüzükte düzenlenmiştir. 2001’de eklenen Ek Madde 3’e göre patlayıcı madde depolarının Tüzük hükümlerine uygun olup olmadığı, yılda en az üç defa valilikçe oluşturulacak komisyon tarafından denetlenir. Güvenlik uzaklıklarının sonradan değişmesi hâlinde depo kapasitesi düşürülür veya depolama izni gecikmeksizin iptal edilir. Bu kural, ocağın yakınına sonradan yapılaşma geldiğinde işletmeci için önemli bir risktir; kapasitenin düşürülmesi veya iznin iptali bir idari işlem olduğundan, buna karşı altmış gün içinde iptal davası açılabilir ve yürütmenin durdurulması istenebilir (İYUK m.7, m.27).

Yeraltı madenlerinde maden içindeki depolar için Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliğinin Ek-1’i ayrıca uygulanır: deponun girişinde 50 kilograma kadar depolarda bir, daha büyük depolarda iki adet 90 derecelik dönüş, en az 3 metrelik patlama yönlendirme cebi bulunması ve depo sıcaklığının 8 ile 30 derece arasında tutulması gerekir. Depoda patlayıcının ve tüketimin kaydı tutulur.

Ateşleyici yeterlik belgesi

Tüzük m.121/1’e göre patlayıcı maddelerin ateşlenmesinde görev alacak kişilerin ateşleyici yeterlik belgesi almaları zorunludur. Yapılacak sınavda yeterli bilgi ve deneyime sahip oldukları anlaşılan ve güvenlik soruşturması sonucu durumu uygun bulunanlara valilikçe beş yıl süreli belge verilir. Belgenin ayrıntıları Ateşleyici Yeterlilik Belgesi Yönetmeliğindedir. Başvuru, kişinin ikamet ettiği il valiliğine yapılır (m.6). Sınav, başkanlığını Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının maden mühendisi iş müfettişinin yaptığı yedi kişilik kurul tarafından yürütülür (m.7); yazılı sınav ve mülakatın her birinden en az 60 puan alınması gerekir (m.9, m.10).

Belge üç sınıftır (m.11): A sınıfı piroteknik işler, B sınıfı yerüstü patlatmaları, C sınıfı yeraltı ve grizulu madenler içindir. Açık ocakta B sınıfı belgesi olan bir ateşleyici, yeraltı kömür madeninde ateşleme yapamaz. Belge beş yıl geçerlidir (m.12); yenileme süre bitiminden bir ay önce başlar ve yeni sınav gerekmez (m.13). 2013 tarihli genelgede, yenilemenin iki yıldan fazla gecikmesi hâlinde yeniden sınava girilmesi öngörülmüştür. Tüzük m.129 uyarınca süre verilerek uyarılmasına rağmen aykırılığı tekrarlayan ateşleyicinin belgesi valilikçe geçici veya sürekli olarak geri alınabilir (Yönetmelik m.14). Maden işyerinde patlayıcıyı depolamak, taşımak, delikleri doldurmak ve ateşlemek yalnızca belgeli ateşleyicinin görevidir (Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği m.4/b ve Ek-1).

Patlayıcının taşınması

Patlayıcının depodan ocağa veya bir ilden diğerine taşınması ayrı izne tabidir (Tüzük m.53). Maden içinde yeraltı depoları arasındaki taşıma, her yıl yenilenen sürekli bir izinle yapılabilir. Taşınacak miktar, varılacak deponun izinli kapasitesini, depo yoksa bir defada kullanılacak miktarı aşamaz. Kapsüller diğer patlayıcılarla birlikte taşınamaz (m.57); ana depodan geçici veya gezici depolara aktarılan miktar toplam 300 kilogramla sınırlıdır (m.58). Dökme veya paketli emülsiyon ve ANFO, maden sahalarına özel araçlarla götürülebilir (m.60). Gece yükleme ve boşaltma yapılamaz (m.61), geceleme hâlinde her araçta en az bir bekçi bulunur (m.62) ve konvoydaki araçlar arasında en az seksen metre mesafe bırakılır (m.64). Maden içinde ise patlayıcılar özel sandıklarda taşınır, kapsüller ayrı tutulur ve bir kişinin taşıyabileceği miktar 10 kilogramı geçemez (Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği Ek-1). Karayolunda tehlikeli madde taşımacılığına ilişkin ayrı idari para cezaları için Tehlikeli Madde Taşımacılığında İdari Para Cezaları sayfamıza bakılabilir.

Kayıt, sarf beyanı ve PATBİS

Patlayıcı madde hukukunun özü, her kilogramın izlenebilir olmasıdır. Satıcılar satışları noterce onaylı deftere günü gününe yazmak ve kime ne miktar sattıklarını dönemsel olarak yerel güvenlik makamlarına bildirmekle yükümlüdür (Tüzük m.115). Kullanıcı tarafında İçişleri Bakanlığının 2013 tarihli genelgesi her atım için ayrı bir sarf beyanı düzenlenmesini öngörür; beyan belgeli ateşleyici ve sorumlu kişilerce imzalanır, miktar rakam ve yazıyla, atım tarihi ve saatiyle gösterilir. Maden işyerinde depolarda patlayıcının ve tüketimin kaydı tutulur ve patlayıcı tüketim planı yapılır (Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği Ek-1). Patlatmadan sonra bulunan patlayıcılar ambara teslim edilir; kullanılmayacak veya bozulan patlayıcılar Yok Edilme Yönetmeliğine göre imha edilir.

Emniyet Genel Müdürlüğü 7 Eylül 2020’den itibaren Patlayıcı Maddeler Bilgi Sistemini (PATBİS) kullanmaktadır. Sistem, patlayıcıları üretimden kullanıma kadar barkod ve seri numarasıyla izler. Satın alma ve kullanma izin belgesi bulunan firmalar, taşıma ve kullanım bildirimlerini izin belgesinin PATBİS numarasıyla yapar; şifre işlemleri e-Devlet üzerinden yürütülür. Kayıtlarla fiilî stok arasındaki bir fark, denetimde izin iptalinden ceza soruşturmasına kadar uzanan sonuçlar doğurabileceğinden, sarf beyanları ile PATBİS kayıtlarının her atımdan sonra eşleştirilmesi gerekir.

Maden işyerinde patlatma ve iş güvenliği

Maden işyerinin içinde patlayıcının nasıl depolanacağı, taşınacağı, deliklere nasıl doldurulacağı ve nasıl ateşleneceği Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliğinde (RG 19.09.2013, 28770) düzenlenmiştir. Yönetmelik ateşleyiciyi, patlayıcı madde kullanılması koşullarını yerine getirmek üzere yeterlik belgesine sahip kişi olarak tanımlar (m.4/b). Ek-1’in 6. bölümüne göre patlayıcı maddelerin depolanması, taşınması ve kullanılması yalnızca ateşleyiciler tarafından yapılır; işletmenin yapısına uygun patlayıcı ve kapsül kullanılır ve patlayıcıyı ateşleyiciden başkasının alıp ateşlemesine izin verilmez (6.1, 6.2). Kapsüllerle diğer patlayıcılar aynı kapta bulundurulamaz ve taşınamaz (6.4); bir kişinin taşıyabileceği miktar 10 kilogramı geçemez (6.5); depolarda patlayıcı ve tüketim kaydı tutulur (6.6).

Ateşleme kuralları da ayrıntılıdır. 40 santimetreye kadar kartuşlarda sıkılama maddesinin boyu 35 santimetredir (6.7). Ateşleyici atım alanını en son terk eder; beşten çok lağımın aynı anda ateşlenmesi seri hâlde elektrikle yapılır; yanıcı ve parlayıcı gaz veya tehlikeli toz bulunan ocaklarda fitille ateşleme yapılamaz (6.8). Doldurulacak lağım sayısı, elektrikli ateşleme aracının patlatabileceği kapsül sayısının yarısını geçemez (6.9) ve gerekli çevre güvenliği alınmadan ateşleme yapılmaz (6.10). Atımdan sonra elektrikli ateşlemede en az 5 dakika, fitilli ateşlemede 1 saat geçmeden kimse atım yerine giremez; patlamamış lağım kaldığı veya bundan şüphelenildiği hâlde alan kapatılır ve patlamayan şarj gözetim altında, en az 30 santimetre uzaklıkta açılan paralel bir delikle giderilir (6.11). İşletme, depoları, yetkili kişileri, tüketimi, havalandırmayı ve taşımayı kapsayan yazılı bir patlayıcı madde yönergesi hazırlar (6.12).

Açık ocaklarda Ek-2 ayrıca uygulanır: atım yapılan basamaklar sürekli denetlenir, yıldırım tehlikesi varken elektrikli kapsülle ateşleme yapılan ocaklarda gerekli önlemler alınmadan delikler doldurulmaz ve açık işletme yönergesinde delik derinliği ve aralıkları, şarj miktarları ve ateşleme sırasında çalışanların ve makinelerin güvenliği için alınacak önlemler yer alır (Ek-2 1.7, 1.8, 1.12). Yeraltı ve grizulu ocaklarda Ek-3 uygulanır: grizulu ocaklarda yalnızca bu ocaklar için uygun patlayıcılar ve ateşleyiciler kullanılır; ateşleyici lağımları doldurmadan önce çevredeki grizu oranını ölçer ve yüzde bir veya daha yüksek metan tespit edilirse lağımlar doldurulmaz ve ateşlenmez. Bu kurallara aykırılıkla meydana gelen kazalarda işverenin, ateşleyicinin ve gözetimden sorumlu kişilerin hukuki ve cezai sorumluluğu birlikte gündeme gelir; ayrıntılar için Madende İş Kazası Sorumluluğu ve İş Sağlığı ve Güvenliği (6331): İşveren Yükümlülükleri rehberlerimize bakılabilir.

Patlatma titreşimi ve çevre izni

Patlatmanın çevresel etkileri Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliğiyle (RG 30.11.2022, 32029) düzenlenir. Bu Yönetmelik, 2010 tarihli Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliğini yürürlükten kaldırmıştır (m.21). m.15/1’e göre maden ve taş ocakları ile benzeri alanlardaki patlatmalarda hava şoku, taş savrulması ve titreşim gibi çevresel etkilerin asgari düzeyde tutulacağı bir patlatma paterni uygulanır ve patlatma alanının yakınındaki bina ve yapıların korunması için alınan tedbirler akustik raporlarda ayrıntılı olarak açıklanır. Patlatmaların çevredeki yapılarda oluşturduğu zemin titreşim düzeyi Ek-2’deki Tablo 3’te yer alan sınır değerleri sağlamalıdır (m.15/2) ve bunun için gerekli teknik tedbirler alınır (m.15/5).

2022 tablosu, eski düzenlemeden farklı olarak sınırları yapı türüne göre ayırır ve konutlar için belirgin biçimde daha sıkıdır. 2010 Yönetmeliğinde en yakın yapının dışında zeminde ölçülen sınır 1 Hz’de 5 mm/s, 4–10 Hz’de 19 mm/s, 30–100 Hz’de 50 mm/s idi; bu değerler yalnızca 30.11.2022’den önceki patlatmalara ilişkin uyuşmazlıklarda önem taşır. Patlatmanın titreşim, hava şoku ve taş savrulması etkileri ÇED sürecinde de incelenir; Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 2018 tarihli Patlatma Tasarımları ve Patlatma Kaynaklı Çevresel Etkiler Kılavuzu, ÇED dosyalarında patlatma tasarımı ve titreşim hesabı yapılmasını öngörür.

Çok katlı binalarda ölçüm hem temelde hem en üst kat döşemesinde yapılır; tarihi ve doğal yapılar için sınırlar yerinde ölçüm ve bilimsel çalışmalarla daha da düşürülebilir. Tablo değerleri bir davada kullanılacaksa Resmî Gazete’deki ek tablo ile birlikte kontrol edilmelidir.

Titreşim hesabının yapılmaması, ruhsat davalarında da sonuç doğurur. Danıştay 8. Dairesi, bir kalker ocağının işletme ruhsatına karşı açılan davada, aynı ruhsat hakkındaki başka bir bilirkişi raporunda hiçbir titreşim hesabı yapılmadığının önemli bir eksiklik olarak belirtildiğini, yol ve su kuyusunda titreşim etkisinin yüksek olacağının ve tarım alanlarına taş fırlamasının tespit edildiğini dikkate almıştır. Daire, çelişkili raporlar varken keşif ve yeni bilirkişi incelemesi yapılmadan verilen kararı eksik inceleme gerekçesiyle bozmuştur (21.02.2023, E.2019/5063, K.2023/702). Patlayıcı kullanılan maden ve taş ocakları Çevre İzin ve Lisans Yönetmeliğinin Ek-2 listesinde yer alır; bu işletmeler için yetkili merci çevre il müdürlüğüdür ve süreç geçici faaliyet belgesiyle başlar. Sürelerin hesabı için Çevre İzin ve Lisansı: GFB ve 180 Gün Kuralı, ÇED davası için ÇED Kararına Karşı İptal Davası rehberlerimize bakılabilir. Patlatma yapılarak üretim yapılan I. Grup (b) bendi madenler ile II. Grup (a) ve (c) bendi madenlerin izin ve işletme ilkeleri ayrıca Maden Yönetmeliğinin (RG 11.12.2022, 32040) m.31’inde düzenlenmiştir.

Maden ruhsatı ile patlayıcı izninin ilişkisi

Patlayıcı izni ile maden ruhsatı birbirine bağlı ama birbirinin yerine geçmeyen iki ayrı izin hattıdır. Maden ruhsatı ve MAPEG’in verdiği işletme izni, sahada üretim yapma hakkını verir (3213 m.7, m.24); patlayıcı izni ise bu üretimde patlayıcı kullanma yetkisini verir. Valilik uygulamasında maden veya taş ocağı işletme ruhsatı başvuru dosyasının parçası olduğundan, ruhsatsız bir sahada patlayıcı izni alınamaz. 2013 tarihli genelgeye göre maden ruhsatının aslı veya noter onaylı sureti ibraz edilir; I. Grup (b) ve II. Grup madenlerde ayrıca Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının patlatma yapılmasında sakınca bulunmadığına dair yazısı aranır. Ruhsatın iptali veya işletme izninin sona ermesi, patlayıcı izninin dayanağını da ortadan kaldırır; bu durumda izin belgesinin valiliğe iadesi ve depodaki patlayıcıların kayıt altına alınarak devri veya imhası gündeme gelir.

Tersi de doğrudur: patlayıcı izninin bulunması, ruhsat alanı dışında veya işletme izni olmadan üretimi meşru hâle getirmez. Ruhsatsız veya işletme izni olmadan üretimde faaliyet durdurulur, madene el konulur ve Devlet hakkına ek olarak ocak başı satış bedelinin beş katı, tekrarında on katı idari para cezası verilir (3213 m.12/5, m.12/7). Patlatmanın titreşim, toz ve gürültü etkileri ÇED sürecinde de incelendiğinden, patlatma tasarımında ÇED dosyasında taahhüt edilen değerlerin aşılması çevre mevzuatı bakımından ayrı bir aykırılık oluşturur. Maden Kanunu cezaları için Maden Kanunu İdari Para Cezaları, ruhsatın iptali hâlinde izlenecek yol için Maden Ruhsatı İptali ve Teminatın İrat Kaydı rehberlerimize bakılabilir.

Yaptırımlar: TCK 174, TCK 170 ve izin iptali

Patlayıcı maddeye ilişkin en ağır yaptırım ceza hukukundadır. TCK m.174/1’e göre yetkili makamlardan gerekli izni almaksızın patlayıcı maddeyi imal, ithal veya ihraç eden, ülke içinde bir yerden diğerine nakleden, muhafaza eden, satan, satın alan veya işleyen kişi dört yıldan sekiz yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır; bu maddeleri imal etmek, işlemek veya kullanmak amacıyla gerekli malzeme ve teçhizatı izinsiz olarak edinen veya bulunduran da aynı cezayı alır. Ceza alt sınırı 6763 sayılı Kanunla üç yıldan dört yıla çıkarılmıştır. Fiilin bir suç örgütünün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde ceza bir kat artırılır (m.174/2). Önemsiz tür ve miktarda patlayıcıyı satın alan, kabul eden veya bulunduran kişi hakkında ise kullanılış amacı gözetilerek bir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur (m.174/3).

Uygulamada bu ayrım madenciler için hayati önemdedir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, izin almadan mermer ocağı sahasında patlatma yapan şirket yöneticisi hakkındaki mahkûmiyet kararını, kullanılan patlayıcının önemsiz tür ve miktarda olup olmadığı konusunda bilirkişi görüşü alınmadan hüküm kurulduğu gerekçesiyle bozmuştur (E.2013/2015, K.2014/120). Yani izinsiz patlatma dosyasında savunmanın ilk ekseni, patlayıcının türü, miktarı ve kullanılış amacının bilirkişi incelemesiyle ortaya konmasıdır. Patlatmanın kişilerin hayatı, sağlığı veya malvarlığı bakımından tehlikeli biçimde yapılması ayrıca TCK m.170/1-c kapsamında genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması suçunu oluşturabilir; 7571 sayılı Kanunla değişik hâliyle bu suçun cezası bir yıldan beş yıla kadar hapistir. Patlatmada bir işçinin ölmesi veya yaralanması hâlinde taksirle öldürme ve yaralama hükümleri uygulanır. Suçun unsurları için Genel Güvenliğin Kasten Tehlikeye Sokulması (TCK 170) rehberimize bakılabilir.

İdari tarafta Tüzük, aykırılıklarda önce süre verilerek uyarı, tekrarında yaptırım sistemini benimser (m.129). Güvenlik uzaklıkları değişen deponun kapasitesi düşürülür veya depolama izni iptal edilir (Ek m.3); aykırılığı tekrarlayan ateşleyicinin belgesi geçici veya sürekli olarak geri alınır (Ateşleyici Yönetmeliği m.14). İzin belgesinin yenilenmemesi, reddi, kapasitenin düşürülmesi veya iznin iptali birer idari işlemdir. Bunlara karşı yazılı bildirimden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir ve işlemin uygulanması hâlinde üretimin durması gibi telafisi güç zararlar doğacağından yürütmenin durdurulması istenebilir (İYUK m.7, m.27). Maden işyerinde iş güvenliği bakımından hayati tehlike tespit edilirse 6331 sayılı Kanun uyarınca işin durdurulması da gündeme gelir. İdari davaların genel çerçevesi için İdari Davalar rehberimize bakılabilir.

Patlatma zararında tazminat

Patlatma, maden işletmesinin komşularıyla en sık uyuşmazlığa düştüğü faaliyettir: evlerde ve ahırlarda çatlak, cam kırılması, kaya ve taş fırlaması, toz, gürültü ve su kaynaklarında bozulma. Bu davalarda sorumluluk işletmeci aleyhine serttir. TBK m.71’e göre önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğduğunda işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur; bu sorumluluk kusura dayanmaz. Patlayıcı madde kullanılan bir maden veya taş ocağı tipik bir tehlikeli işletmedir. Zarar çevreye verilen zarar niteliği taşıyorsa 2872 sayılı Çevre Kanunu m.28 de kirleten ve zarar vereni kusur şartı aranmaksızın sorumlu tutar. Komşu taşınmaz malikleri bakımından ayrıca TMK m.730 ve m.737’deki komşuluk hukuku kuralları uygulanır. Patlayıcı kullanma izninin, ÇED kararının veya çevre izninin bulunması bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz; izinli faaliyet de zarar doğurmuşsa tazmin edilir. Tehlike sorumluluğunun genel çerçevesi için Tehlike Sorumluluğu Hâlleri rehberimize bakılabilir.

Kusursuz sorumluluk, zarar gören için ispat yükünü tamamen kaldırmaz. Davada asıl tartışma, zarar ile patlatma arasındaki illiyet bağıdır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, komşu taşınmazdaki kazı faaliyetinin verdiği zarara ilişkin kararında, TMK m.730 ve m.737 kapsamında davalının kusurunun aranmayacağını, ancak eylem ile zarar arasında illiyet bağının bulunması gerektiğini belirtmiş; illiyetin ve zararın bilirkişi incelemesiyle tespit edilmesini, zeminin jeolojik yapısı, binanın yaşı ve yıpranma durumu ile mühendislik kurallarına uygun yapılıp yapılmadığı gibi etkenlerin de değerlendirilmesini aramıştır (13.10.2020, E.2019/835, K.2020/3372). Aynı ölçütler patlatma davalarında da uygulanır. Bu nedenle bilirkişi incelemesinde titreşim ölçümleri, patlatma kayıtları, yapının patlatmadan önceki durumu ve ocağa uzaklığı birlikte değerlendirilir. İşletmecinin en güçlü savunması, her atımın tarih, saat, şarj miktarı ve titreşim ölçüm kayıtlarıdır; kayıt tutmayan işletme, illiyet tartışmasında fiilen zayıf kalır.

Süreler kısadır. TBK m.72’ye göre tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar; fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ceza zamanaşımı uygulanır. Zarar çevreye verilen zarar niteliğindeyse 2872 m.28’e göre talepler, zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenilmesinden itibaren beş yıl içinde ileri sürülebilir. Güvenli yol, hangi kuralın uygulanacağı tartışmasına girmeden iki yıllık süre içinde dava açmaktır. Görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir. Komşuluk hukuku için Komşuluk Hukuku ve Taşkınlıktan Doğan Sorumluluk, maden sahasındaki diğer uyuşmazlıklar için Maden Ruhsatı Uyuşmazlıkları rehberlerimize bakılabilir.

Rödovanslı sahada patlatma

Rödovanslı sahalarda patlatmayı çoğu zaman ruhsat sahibi değil rödovansçı yapar. Bu durumda patlayıcı madde izinlerinin kimin adına alınacağı, depo izninin ve kayıtların kimde tutulacağı ve ateşleyicinin kimin işçisi olacağı sözleşmede açıkça yazılmalıdır. 3213 Ek m.7’ye göre izinli rödovansta da ruhsat sahibinin Maden Kanunundan doğan sorumlulukları devam eder; izinsiz rödovansta faaliyet durdurulur. Komşulara verilen patlatma zararında ise TBK m.71 işletme sahibini ve işleteni müteselsilen sorumlu tuttuğundan, zarar gören her ikisine birden dava açabilir; aralarındaki paylaşım iç ilişkide sözleşmeye göre çözülür. İş kazası bakımından rödovansta iş sağlığı ve güvenliği sorumluluğunun dağılımı Madende İş Kazası Sorumluluğu, sözleşmenin kurulması ve feshi Madencilikte Rödovans Sözleşmesi rehberlerimizde anlatılmıştır.

Patlatmadan zarar gören ne yapmalı?

Patlatmadan zarar gören köylü veya ev sahibi için en önemli kural hızdır. Hasar oluştuğu gün fotoğraf ve video ile, mümkünse patlatma saatleriyle birlikte belgelenmeli; muhtarlık tutanağı veya noter tespiti yaptırılmalı; hasar kaybolmadan veya onarım yapılmadan önce mahkemeden delil tespiti istenmelidir (HMK m.400). Delil tespitinde bilirkişinin yapının patlatmadan önceki durumunu, çatlakların niteliğini ve ocağa uzaklığını değerlendirmesi, davada illiyet bağının ispatını kolaylaştırır. Patlatmanın izinsiz yapıldığı, patlayıcının kayıt dışı kullanıldığı veya taş fırlamasıyla can güvenliğinin tehlikeye düştüğü düşünülüyorsa jandarmaya veya Cumhuriyet başsavcılığına başvurulabilir; çevreye ilişkin aykırılıklar için il müdürlüğüne şikâyet yapılarak denetim ve gerekirse faaliyetin durdurulması istenebilir. Dilekçe yapısı için Komşu Kazı ve İnşaat Nedeniyle Bina Hasarı Tazminat Dava Dilekçesi Örneği, delil tespitinin usulü için Delil Tespiti, Bilirkişi ve Uzman Görüşü rehberlerimize bakılabilir.

Şirket için yol haritası: Patlatmaya başlamadan önce

Sık yapılan hatalar

• Maden ruhsatını veya işletme iznini patlayıcı kullanma izni sanmak.
• Süresi biten satın alma ve kullanma izin belgesiyle patlatmaya devam etmek; yenilemeyi son güne bırakmak.
• Yerüstü (B sınıfı) belgesi olan ateşleyiciye yeraltı veya grizulu madende ateşleme yaptırmak.
• Depo izni olmadan şantiyede patlayıcı bekletmek; izinli depoyla kira veya muvafakat belgesini dosyaya koymamak.
• Sarf beyanlarını ve PATBİS kayıtlarını her atımdan sonra eşleştirmemek; stok farkını açıklayamamak.
• İhtiyaç raporundaki miktarı aşan patlayıcı almaya çalışmak; ek ihtiyaç için ek izin istememek.
• Ocağın yakınına yapılaşma geldiğinde depo güvenlik uzaklıklarını yeniden değerlendirmemek.
• Titreşim ölçümü yapmamak ve patlatma kayıtlarını saklamamak; patlatma zararı davasında savunmasız kalmak.
• Rödovans sözleşmesinde patlayıcı izinlerinin, deponun ve ateşleyicinin kimde olacağını yazmamak.
• İzin reddine veya iptaline karşı altmış günlük dava süresini kaçırmak; yürütmenin durdurulmasını istememek.
• Zarar gören bakımından: hasarı belgelemeden onarım yapmak ve iki yıllık zamanaşımını kaçırmak.

Sıkça Sorulan Sorular

Madende patlayıcı kullanmak için hangi izin gerekir?

Patlayıcının kullanılacağı ilin valiliğinden satın alma ve kullanma izin belgesi alınması zorunludur (Tekel Dışı Bırakılan Patlayıcı Maddeler Tüzüğü m.118). Maden ruhsatı ve işletme izni bu belgenin yerine geçmez; patlayıcı depolanacaksa ayrıca depolama izin belgesi (m.82), ateşleme için de ateşleyici yeterlik belgesi (m.121) gerekir.

Satın alma ve kullanma izin belgesi kaç yıl geçerlidir?

Belge valiliklerce bir ila üç yıl süreli olarak verilir ve aynı sürelerle yenilenebilir (m.118/2). Süresi biten belgeyle patlayıcı alınamaz ve kullanılamaz.

Patlayıcı izni başvurusunda hangi belgeler istenir?

Dilekçe ve beyannameye ihtiyaç raporu, temsilci ve ateşleyicilerin noter taahhütnameleri ve Tehlikeli Maddeler Zorunlu Sorumluluk Sigortası poliçesi eklenir (m.118/1-B, F, H). Uygulamada maden veya taş ocağı ruhsatı ya da ocak kira sözleşmesi, depolama izni veya izinli depoyla kira ya da muvafakat belgesi ve ateşleyici yeterlik belgesi de istenir.

Ateşleyici belgesi nasıl alınır, ne kadar geçerlidir?

İkamet edilen il valiliğine başvurulur; yazılı sınav ve mülakatın her birinden en az 60 puan alan ve güvenlik soruşturması olumlu olana valilikçe beş yıl süreli belge verilir (Tüzük m.121; Ateşleyici Yönetmeliği m.6, m.9, m.10, m.12). Yenileme süre bitiminden bir ay önce başlar ve sınav gerekmez (m.13).

Ateşleyici belgesinin sınıfları nelerdir?

A sınıfı piroteknik işler, B sınıfı yerüstü patlatmaları, C sınıfı yeraltı ve grizulu madenler içindir (Ateşleyici Yönetmeliği m.11). Yerüstü belgesiyle yeraltı veya grizulu madende ateşleme yapılamaz.

Patlayıcı deposu için hangi izin alınır?

Önce valilikten depo yapım izni alınır, depo projeye uygun inşa edilince valilikçe depolama izin belgesi verilir (Tüzük m.82/1, m.96/2, m.96/3). Gezici depo yapım izni de valiliklerce verilir (m.96/4). Depolar yılda en az üç kez valilik komisyonunca denetlenir (Ek m.3).

Depo yakınına yapılaşma gelirse ne olur?

Güvenlik uzaklıklarının değişmesi hâlinde depo kapasitesi düşürülür veya depolama izni gecikmeksizin iptal edilir (Tüzük Ek m.3). Bu işleme karşı altmış gün içinde iptal davası açılabilir ve yürütmenin durdurulması istenebilir (İYUK m.7, m.27).

PATBİS nedir?

Emniyet Genel Müdürlüğünün patlayıcıları üretimden kullanıma kadar barkod ve seri numarasıyla izlediği Patlayıcı Maddeler Bilgi Sistemidir; 2020’den beri kullanılmaktadır. İzin belgesi sahipleri taşıma ve kullanım bildirimlerini belgenin PATBİS numarasıyla yapar.

Maden içinde bir kişi ne kadar patlayıcı taşıyabilir?

Bir kişinin taşıyabileceği patlayıcı madde miktarı 10 kilogramı geçemez; kapsüller diğer patlayıcılarla aynı kapta taşınamaz (Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği Ek-1 6.4, 6.5).

Atımdan sonra ne kadar beklenmelidir?

Elektrikli ateşlemede en az 5 dakika, fitil veya benzeri ateşlemede 1 saat geçmeden atım yerine girilemez. Patlamamış lağım kaldığı veya bundan şüphelenildiği hâlde alan kapatılır ve şarj, gözetim altında en az 30 cm uzaklıkta açılan paralel delikle giderilir (Ek-1 6.11).

Grizulu madende patlatma yapılabilir mi?

Yalnızca bu tür ocaklar için uygun patlayıcılar ve C sınıfı belgeli ateşleyicilerle yapılabilir. Ateşleyici lağımları doldurmadan önce grizu ölçer; yüzde bir veya daha yüksek metan tespit edilirse lağımlar doldurulmaz ve ateşlenmez (Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği Ek-3).

Patlatma titreşimi için yasal sınır var mı?

Evet. Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği m.15 ve Ek-2 Tablo 3’e göre patlatmaların çevredeki yapılarda oluşturduğu titreşim sınır değerleri sağlamalıdır. Evler ve dayanıklı yapılar için temelde 1–10 Hz aralığında 5 mm/s, 10–50 Hz aralığında 15 mm/s, 50–100 Hz aralığında 20 mm/s; en üst kat döşemesinde 15 mm/s sınırı öngörülmüştür.

İzinsiz patlayıcı kullanmanın cezası nedir?

Yetkili makamlardan izin almadan patlayıcı satın alan, muhafaza eden, nakleden veya işleyen kişi dört yıldan sekiz yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır (TCK m.174/1). Önemsiz tür ve miktarda patlayıcıda kullanılış amacı gözetilerek bir yıla kadar hapis öngörülmüştür (m.174/3).

Ruhsatlı ocakta izinsiz patlatma da suç mudur?

Evet; maden ruhsatı patlayıcı izninin yerine geçmez. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, izinsiz mermer ocağında patlatma yapan şirket yöneticisi hakkındaki kararı, patlayıcının önemsiz tür ve miktarda olup olmadığı bilirkişiyle araştırılmadan hüküm kurulduğu için bozmuştur (E.2013/2015, K.2014/120).

Patlatma evimde çatlak yaptı, tazminat alabilir miyim?

Evet. İşletme sahibi ve işleten tehlike sorumluluğu gereği kusur aranmaksızın sorumludur (TBK m.71); komşuluk hukuku da uygulanır (TMK m.730, m.737). Davada illiyet bağı bilirkişiyle tespit edilir; hasarı onarmadan önce delil tespiti istenmelidir (HMK m.400).

Patlatma zararında zamanaşımı ne kadardır?

TBK m.72’ye göre zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde fiilden itibaren on yıldır; fiil suçsa ceza zamanaşımı uygulanır. Zarar çevre zararı niteliğindeyse 2872 m.28’deki beş yıllık süre de ileri sürülebilir. Güvenli yol, iki yıl içinde dava açmaktır.

İzinli patlatma yapan işletme de zarardan sorumlu mudur?

Evet. Patlayıcı izni, ÇED kararı veya çevre izni, kusursuz sorumluluk karşısında zararın tazmini yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; davada tartışma zarar ile patlatma arasındaki illiyet bağı üzerinde yoğunlaşır.

Patlayıcı izni reddedilirse ne yapılır?

Ret, yenilememe, kapasite düşürme veya iptal birer idari işlemdir. Yazılı bildirimden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir ve üretimin durması gibi telafisi güç zarar doğacaksa yürütmenin durdurulması istenebilir (İYUK m.7, m.27).

Rödovanslı sahada patlayıcı izni kimin adına alınır?

Patlatmayı kim yapacaksa izin, depo ve ateşleyici düzeni ona göre kurulmalı ve sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Komşulara verilen zararda işletme sahibi ve işleten müteselsilen sorumlu olduğundan, zarar gören hem ruhsat sahibine hem rödovansçıya dava açabilir (TBK m.71; 3213 Ek m.7).