Yer Altı (Maden) ve Ağır İşlerde Çalışma Süreleri ve Özel Haklar

Yer altı maden işlerinde çalışma süresi

Genel kural m. 63’tedir: çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir. Ancak aynı maddeye eklenen özel hüküm yer altı maden işçileri için çok daha dar bir sınır çizer: “Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi; günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir.” Bu cümle 6552 sayılı Kanun’un 7. maddesiyle eklenmiş, 6645 sayılı Kanun’un 36. maddesiyle bugünkü hâlini almıştır.

Sınırın anlamı ikilidir. Birincisi, günlük yedi buçuk saat mutlak bir tavandır; genel rejimdeki “günde on bir saate kadar farklı dağıtım” imkânı burada işlemez. İkincisi, haftalık otuz yedi buçuk saati aşan çalışma kendiliğinden fazla çalışma alanına girer.

Fazla çalışma yasağı ve yüzde yüz zam

Yer altı işlerinde kural fazla çalışma yapılamamasıdır. İş Kanunu’na ilişkin ilgili yönetmelik, maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılanlarında fazla çalışma yaptırılamayacağını düzenler. Aynı yönetmelik, sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat ve daha az çalışılması gereken işlerde ve gece sayılan gün döneminde yürütülen işlerde de fazla çalışma yasağı öngörür.

İstisna, kanunun kendisinde tanımlanmış zorunlu hâllerdir. m. 41 uyarınca yer altında maden işlerinde çalışan işçilere, bu Kanunun 42 ve 43. maddelerinde sayılan hâllerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yüzden az olmamak üzere artırılması suretiyle ödenir.

Buradaki iki ayrıntı hayati: zam oranı genel rejimdeki yüzde ellinin iki katıdır ve “en az” niteliğindedir; ayrıca eşik 45 değil 37,5 saattir. Uygulamada en sık rastlanan hata, yer altı işçisinin fazla çalışmasının 45 saat eşiği ve yüzde elli zam üzerinden hesaplanmasıdır — bu, alacağın ciddi biçimde eksik hesaplanması demektir.

Sağlık kuralları bakımından sınırlı işler

Yer altı madenciliği dışında da özel rejime tabi işler vardır. m. 63’ün son fıkrası, sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat ve daha az çalışılabilecek işleri ayrı bir kategori olarak kurar ve bunların düzenlenmesini yönetmeliğe bırakır. Bu kapsamdaki işlerde günlük süre aşılamaz ve fazla çalışma yaptırılamaz.

Kimyasal, biyolojik ve fiziksel etkenlere maruziyetin yoğun olduğu işler, gürültülü ortamlar, radyasyonla çalışma, basınçlı ortamlar ve benzeri işler bu kategoride değerlendirilir. Yaptığınız işin bu listede olup olmadığı doğrudan çalışma sürenizi ve fazla mesai hesabınızı değiştirdiğinden, işyerinizin risk değerlendirmesi ve İSG kayıtları dosyanızda belirleyici olur.

Ayrı bir yasak grubu da işçinin kendisine ilişkindir: sağlıklarının elvermediği işyeri hekiminin veya kurum hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporuyla belgelenen işçilere, iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle önceden ya da sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar dahi fazla çalışma yaptırılamaz.

Yer altı işçilerine tanınan diğer korumalar

İş güvencesinde kıdem şartı aranmaz. m. 18 iş güvencesi kapsamı için kural olarak en az altı aylık kıdem arar; ancak aynı maddeye 6552 sayılı Kanun’un 2. maddesiyle eklenen cümle nettir: “Yer altı işlerinde çalışan işçilerde kıdem şartı aranmaz.” Yani otuz veya daha fazla işçi çalıştıran bir işyerinde belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan yer altı işçisi, ilk gününden itibaren işe iade davası açabilir.

Yıllık izin. m. 53’e 6552 sayılı Kanun’un 5. maddesiyle eklenen cümle uyarınca yer altı işlerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izin süreleri dörder gün artırılarak uygulanır. Yani genel merdivendeki 14, 20 ve 26 günlük süreler yer altı işçileri bakımından sırasıyla 18, 24 ve 30 gün olarak uygulanır. Hesabınızda bu artırım yapılmamışsa yıllık izin ücreti alacağınız eksik hesaplanmış demektir.

Diğer haklar. Yer altı işçileri bakımından sosyal güvenlik mevzuatında da özel düzenlemeler bulunur; emeklilik ve prim gün sayısı bakımından kendi durumunuzu SGK’dan alacağınız hizmet dökümü ve yazı üzerinden netleştirmeniz gerekir.

İspat, hesap denetimi ve süreler

Fazla çalışma yaptığını ispat yükü kural olarak işçidedir; ücretin ödendiğini ispat yükü ise işverendedir. Yer altı işlerinde ispat, diğer sektörlere göre daha elverişlidir: ocak giriş-çıkış kayıtları, lamba ve ekipman teslim defterleri, vardiya çizelgeleri, nefeslik ve kuyu kayıtları, İSG denetim tutanakları ve maden işletme kayıtları güçlü delillerdir.

Hesabınızı üç noktadan denetleyin. Eşik 37,5 saat mi, yoksa yanlışlıkla 45 saat mi kullanılmış? Zam oranı yüzde yüzden az olmamak üzere mi uygulanmış, yoksa yüzde elli mi? Yer altındaki çalışma süresi mi esas alınmış, yoksa işyerinde geçirilen toplam süre mi?

Süreler: fazla çalışma ücreti bir ücret alacağıdır ve m. 32 uyarınca zamanaşımı beş yıldır; kıdem, ihbar ve yıllık izin ücretinde ise İş Kanunu Ek Madde 3 uyarınca yine beş yıl. Dava öncesinde arabulucuya başvuru dava şartıdır. Usul tarafında 7589 sayılı Kanun (31 Temmuz 2026 tarihli ve 33326 sayılı Resmî Gazete) HMK m. 107’yi kaldırarak belirsiz alacak davasını sona erdirmiş; yerine HMK m. 109’a eklenen fıkrayla talebin bir defaya mahsus olmak ve tahkikatın sonuna kadar kullanılmak üzere artırılabildiği güçlendirilmiş kısmi dava gelmiştir.