Asıl İşveren–Alt İşveren İlişkisinde Zamanaşımı ve Feragatin Etkisi

Müteselsil sorumluluk: iki muhatap, tek alacak

Asıl işveren–alt işveren ilişkisi İş Kanunu m. 2’de düzenlenir. Bu ilişkide asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak İş Kanunu’ndan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.

Bunun pratik anlamı büyüktür: alacağınız için iki ayrı muhatabınız vardır ve bunlardan birinin ödeme güçlüğüne düşmesi hakkınızı ortadan kaldırmaz. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi’nin E. 2016/15802, K. 2017/3195 sayılı kararında belirtildiği üzere, işçi veya ölümü hâlinde mirasçıları davayı müteselsil sorumlu olan asıl işveren ve alt işverene birlikte açabilecekleri gibi, yalnızca asıl işverene ya da yalnızca alt işverene karşı da açabilirler.

Uygulamada alt işverenler sık değişir; asıl işveren ise sabit kalır. Bu nedenle dava kurgusunda asıl işverenin de yer alması, tahsil kabiliyeti bakımından belirleyicidir.

Muvazaa denetimi

m. 2 ayrıca bir güvence içerir: asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak haklarının kısıtlanması ya da daha önce o işyerinde çalıştırılan kimseyle alt işveren ilişkisi kurulması mümkün değildir; aksi hâlde ve genel olarak asıl işveren–alt işveren ilişkisinin muvazaalı işleme dayandığı kabul edilirse, alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem görür. Bu tespit, kıdeminizin tamamının asıl işveren nezdinde hesaplanması sonucunu doğurur.

Zamanaşımı: hangi süre, ne zaman başlar?

Alt işveren ilişkisinde en sık yapılan hata, zamanaşımının alt işveren değişikliğine göre parçalanacağı sanılmasıdır. Oysa belirleyici olan iş ilişkisinin fiilen ne zaman sona erdiğidir.

İş Kanunu’na 7036 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle eklenen Ek Madde 3 uyarınca, iş sözleşmesinden kaynaklanmak kaydıyla hangi kanuna tabi olursa olsun yıllık izin ücreti ile kıdem tazminatı, bildirim şartına uyulmaksızın fesihten kaynaklanan tazminat, kötüniyet tazminatı ve eşit davranma ilkesine uyulmaksızın fesihten kaynaklanan tazminatın zamanaşımı süresi beş yıldır. Aynı Kanunun 16. maddesiyle eklenen Geçici Madde 8 uyarınca bu hüküm, yürürlük tarihinden (25.10.2017) sonra sona eren iş sözleşmelerine uygulanır; öncesinde sona erenlerde daha uzun olan genel zamanaşımı geçerlidir. Ücret, fazla çalışma ve tatil ücreti alacaklarında ise m. 32 uyarınca yine beş yıllık süre işler.

Başlangıç. Kıdem ve ihbar tazminatı ile yıllık izin ücretinde süre, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten işler. Ücret ve fazla çalışma gibi dönemsel alacaklarda ise her ayın alacağı bakımından ayrı ayrı işler. Alt işveren değişmiş ama siz aynı işyerinde kesintisiz çalışmaya devam etmişseniz, iş ilişkiniz sona ermediğinden zamanaşımı da başlamış olmaz.

Müteselsil borçlulukta kesilme. Alacağın müteselsil borçlulardan birine karşı takip veya dava yoluyla ileri sürülmesi, borcun niteliği gereği diğerini de etkiler. Bu nedenle asıl işverene karşı açılan dava, alt işveren bakımından da sürelerin işleyişi açısından değerlendirilmelidir.

Feragatin etkisi: kime, ne kadar?

Bu, alt işveren dosyalarının en tehlikeli noktasıdır. İşçi çoğu zaman alt işverenle bir protokol imzalar, ödeme alır ve “tüm haklarımdan feragat ediyorum” beyanında bulunur. Sonra asıl işverene başvurduğunda bu belge karşısına çıkarılır.

Burada iki katmanlı bir denetim yapılır.

Birinci katman: belge gerçekten geçerli mi? İbra niteliğindeki belgeler Türk Borçlar Kanunu m. 420/2 denetimine tabidir: ibra sözleşmesinin yazılı olması, ibra tarihi itibarıyla sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık sürenin geçmiş bulunması, ibra konusu alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesi ve ödemenin hak tutarına nazaran noksansız ve banka aracılığıyla yapılması şarttır. Bu unsurları taşımayan ibraname kesin olarak hükümsüzdür ve kesin hükümsüzlük hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir. Çıkış günü imzalatılan bir belge bir aylık şartı hiçbir zaman karşılayamaz.

İkinci katman: makbuz etkisi. m. 420/3 uyarınca hakkın gerçek tutarda ödendiğini ihtiva etmeyen ibra sözleşmeleri veya ibra beyanını muhtevi diğer ödeme belgeleri, içerdikleri miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir; bu hâlde dahi ödemelerin banka aracılığıyla yapılmış olması zorunludur. Yani geçersiz bir belge borcu sona erdirmez, ama bankadan fiilen ödenmiş tutar mahsup edilir.

Bir üçüncü nokta daha var: feragat beyanı kime karşı verilmiştir? Yalnızca alt işverene yönelik ve yalnızca belirli kalemleri kapsayan bir beyan, kapsamı dışında kalan alacaklar ve diğer sorumlu bakımından aynı sonucu doğurmaz. Belgenin metni bu yüzden kalem kalem okunmalıdır.

Dosyayı nasıl kurmalısınız?

Süreyi bütünleyin. SGK hizmet dökümünüzde farklı alt işverenler altında görünen dönemleri, aynı işyerinde kesintisiz çalıştığınızı gösterecek biçimde birleştirin. İşyeri kimlik kartı, PDKS ve turnike kayıtları, servis listeleri, aynı amirden gelen talimatlar ve iş kıyafeti bu sürekliliği gösterir.

Muvazaa iddiasını destekleyin. Alt işveren değiştiği hâlde aynı işi, aynı yerde, aynı amirin talimatıyla yapmaya devam etmek; alt işverenin işyerinde ayrı bir organizasyonunun bulunmaması; ücret ve izinlerin fiilen asıl işverence belirlenmesi bu iddianın maddi dayanaklarıdır.

İmzaladığınız her belgeyi çıkarın. Protokol, ibraname, makbuz, feragat beyanı — hepsinin tarihi, kapsamı ve ödemenin banka üzerinden yapılıp yapılmadığı ayrı ayrı incelenmelidir.

Usul ve süreler. İşçilik alacağı davalarında arabulucuya başvuru dava şartıdır; anlaşma sağlanamazsa son tutanağın aslı veya arabulucu tarafından onaylanmış örneği dava dilekçesine eklenir. Zamanaşımı Ek Madde 3 ve m. 32 uyarınca beş yıldır. Usul tarafında 7589 sayılı Kanun (31 Temmuz 2026 tarihli ve 33326 sayılı Resmî Gazete) HMK m. 107’yi yürürlükten kaldırarak belirsiz alacak davasını sona erdirmiş; yerine HMK m. 109’a eklenen fıkrayla talep, aynı dava içinde bir defaya mahsus olmak ve tahkikatın sonuna kadar kullanılmak üzere artırılabilir hâle gelmiş ve artırılan kısımda zamanaşımının dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılacağı düzenlenmiştir.