Yabancılar İçin Türkiye’de Yaşama Rehberi

Yabancıların Türkiye’ye girişi, ikameti, çalışması, vatandaşlık kazanması ve korunmasına ilişkin kurallar yabancılar hukuku içinde düzenlenir. Başlıca dayanaklar 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK), 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ve 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu‘dur. Süreçler büyük ölçüde Göç İdaresi Başkanlığı tarafından yürütülür.

Bu rehberde; ikamet ve çalışma izinlerini, Türk vatandaşlığının kazanılmasını, uluslararası korumayı, sınır dışı işlemlerini ve giriş yasaklarını sade bir dille açıklıyoruz.

Yabancılar Hukuku Nedir?

Yabancılar hukuku, yabancı uyrukluların Türkiye’deki statüsünü ve haklarını düzenler. Vize, ikamet, çalışma, vatandaşlık ve uluslararası koruma gibi konuları kapsar; idari işlemlerin büyük kısmı Göç İdaresi ve ilgili bakanlıklar eliyle yürütülür.

İkamet İzinleri

Türkiye’de belirli bir süreden fazla kalmak isteyen yabancılar kural olarak ikamet izni almalıdır. Başlıca türleri kısa dönem, aile, öğrenci ve uzun dönem ikamet izinleridir. Başvuru, uzatma veya iznin reddi/iptali durumlarında izlenecek yol önem taşır.

Kısa dönem ikamet izni turizm, taşınmaz sahipliği, tedavi gibi amaçlarla; aile ikamet izni Türk vatandaşı veya izinli yabancının eşi/çocuğu için; öğrenci ikamet izni örgün eğitim için verilir. Sekiz yıl kesintisiz yasal ikameti tamamlayan yabancı, uzun dönem (süresiz) ikamet iznine başvurabilir. Uzatma başvurusunun, iznin dolmasından en geç 60 gün önce yapılması gerekir; süre kaçırılırsa yasadışı ikamet ve idari yaptırım riski doğar. Ret veya iptal kararına karşı tebliğden itibaren süresinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

Çalışma İzni

Yabancıların Türkiye’de çalışabilmesi için kural olarak çalışma izni gerekir; bu izin 6735 sayılı Kanun kapsamında, ilgili bakanlık tarafından değerlendirilir. Çalışma izni, çoğu hâlde aynı zamanda ikamet hakkı da sağlar.

Çalışma izni, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu kapsamında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca değerlendirilir ve kural olarak işveren tarafından başvurulur. Süreli çalışma izni belirli işveren/iş yeri için verilir; belirli koşulları taşıyan nitelikli yabancılar için Turkuaz Kart uygulaması vardır. Çalışma izni aynı zamanda ikamet izni yerine geçer. İzinsiz yabancı çalıştırmak, hem işveren hem yabancı bakımından idari para cezası doğurur.

Türk Vatandaşlığının Kazanılması

Türk vatandaşlığı; doğum, evlenme yoluyla (kanuni şartlarla), yetkili makam kararıyla veya yatırım yoluyla istisnai vatandaşlık gibi yollarla kazanılabilir. Her yolun kendine özgü şartları ve usulü vardır; başvuru öncesinde uygunluğun değerlendirilmesi önerilir.

Vatandaşlık başlıca üç yolla kazanılır: olağan başvuruda beş yıl kesintisiz ikamet (TVK m.11); evlilik yoluyla en az üç yıldır Türk vatandaşıyla evli olmak ve evliliğin sürmesi (m.16); istisnai/yatırım yoluyla ise Cumhurbaşkanı kararıyla (m.12). Yatırım yolunda güncel eşikler: en az 400.000 ABD Doları değerinde gayrimenkul alıp tapuya üç yıl satmama şerhi koymak; ya da 500.000 ABD Doları tutarında mevduat, sabit sermaye, devlet borçlanma aracı veya fon katılma payı gibi araçları üç yıl elde tutmak. Eski 250.000 USD eşiği artık geçerli değildir. Vatandaşlık başvurusunun reddine karşı, tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

Uluslararası Koruma ve Geçici Koruma

Ülkesine dönemeyen yabancılar için YUKK kapsamında uluslararası koruma (mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma) statüleri öngörülmüştür. Kitlesel akın hâllerinde ise geçici koruma uygulanabilir. Bu statülerin tanınması ve sona ermesi idari kararlara dayanır.

Uluslararası koruma, ülkesine dönemeyen yabancılara tanınan bir statüdür ve üç biçimi vardır: mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma. Bu statüler, kişinin ırkı, dini, tabiiyeti, siyasi görüşü veya belirli bir sosyal gruba mensubiyeti nedeniyle zulüm görme ya da ciddi zarar tehlikesiyle karşı karşıya olması hâlinde söz konusu olur. Bunlardan ayrı olarak, kitlesel akın hâllerinde ülkeye gelenlere geçici koruma sağlanabilir. Başvurular Göç İdaresi eliyle yürütülür; ret kararlarına karşı idari itiraz ve dava yolları açıktır.

Sınır Dışı (Deport) ve İdari Gözetim

Belirli hâllerde yabancılar hakkında sınır dışı etme (deport) kararı verilebilir ve idari gözetim uygulanabilir. Sınır dışı kararına karşı, kural olarak kısa bir süre içinde (genel olarak 7 gün) idare mahkemesine başvurulabilir; bu süreler kritik olduğundan vakit kaybedilmemelidir.

Sınır dışı (deport) kararı 6458 sayılı Kanun’un 54. maddesinde düzenlenir. Karara karşı, tebliğden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir ve süresinde açılan dava, yargılama sonuçlanana kadar sınır dışı işleminin infazını durdurur; bu nedenle süreyi kaçırmamak hayatidir. Kanun’un 55. maddesinde sayılan bazı yabancılar (örneğin ciddi sağlık riski taşıyanlar, mağdur statüsündekiler gibi) hakkında sınır dışı kararı alınamaz. İdari gözetim kararlarına karşı da sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir.

Vize ve Giriş Yasakları (Tahdit Kodları)

Türkiye’ye girişte uygulanan tahdit (giriş yasağı) kodları, yabancının ülkeye girişini engelleyebilir. Bu kodların dayanağı ve kaldırılması için idari başvuru ve dava yolları değerlendirilebilir.

Türkiye’ye giriş, vize veya vize muafiyeti kurallarına tabidir. İkamet ihlali, yasadışı çalışma, sağlık/masraf yükümlülükleri veya kamu düzeni gerekçeleriyle yabancı hakkında giriş yasağı (tahdit kodu) konulabilir; örneğin vize/ikamet ihlallerinde uygulanan kodlar belirli süreli giriş yasağı doğurur. Tahdit kodunun türü, yasağın süresini ve kaldırılması için izlenecek yolu belirler. Yanlış veya haksız konulan kodların kaldırılması için idareye başvuru ve gerektiğinde idare mahkemesinde dava yoluna gidilebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

İkamet iznim reddedildi, ne yapabilirim?

Ret kararının gerekçesi incelenerek idari başvuru ve idari yargı yolları değerlendirilebilir; süreler önemlidir.

Çalışma izni olmadan çalışabilir miyim?

Kural olarak hayır. İzinsiz çalışma hem işçi hem işveren açısından idari yaptırımlara yol açabilir.

Evlilik yoluyla vatandaşlık nasıl kazanılır?

Kanunda öngörülen süre boyunca evliliğin devam etmesi ve birlikte yaşama gibi şartların sağlanması durumunda başvuru yapılabilir; her başvuru ayrıca değerlendirilir.

Hakkımda sınır dışı kararı verildi, itiraz edebilir miyim?

Evet. Sınır dışı kararına karşı kural olarak kısa süre içinde (genel olarak 7 gün) idare mahkemesine başvurulabilir.

Giriş yasağı (tahdit) kodu nasıl kaldırılır?

Kodun dayanağına göre idari başvuru ve dava yolları değerlendirilebilir; somut duruma göre strateji belirlenir.

Sonuç

Yabancılar hukuku, idari süreçlerin ve kısa sürelerin belirleyici olduğu bir alandır. İkamet, çalışma, vatandaşlık veya sınır dışı gibi konularda her başvurunun güncel mevzuata ve somut duruma göre değerlendirilmesi önemlidir.

Yabancılar hukukuyla ilgili durumunuza özel bir değerlendirme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.