Türk Vatandaşlığının Kazanılması (5901 sayılı Kanun)

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, kazanmayı iki ana başlıkta düzenler: doğumla ve sonradan. Sonradan kazanmanın ise üç ayrı yolu vardır. Ve Kanun önemli bir uyarı koyar: şartları taşımak, vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamaz.

1) Soy Bağı ile Doğumla Kazanma (m.7)

Kanun, soy bağını üç fıkrada düzenler ve bu fıkralar aynı sonucu doğurmaz.

İkinci ve üçüncü satır arasındaki fark bu maddenin en kritik noktasıdır: evlilik dışı doğumda ananın vatandaşlığı doğrudan sonuç doğururken, babanın vatandaşlığı ek bir işlem gerektirir.

Birinci fıkrada ise ana ile baba arasında ayrım yoktur; ikisinden birinin Türk vatandaşı olması yeterlidir.

Birinci fıkra ayrıca doğum yerini önemsiz kılar: çocuk Türkiye içinde de dışında da doğsa sonuç aynıdır.

Üçüncü fıkranın pratik anlamı

Bu nedenle evlilik dışı doğan ve babası Türk vatandaşı olan çocuk için dosyanın ilk adımı, soy bağının kurulmasıdır.

2) Doğum Yeri ile Kazanma (m.8)

Türkiye’de doğan ve yabancı ana ve babasından dolayı doğumla herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumdan itibaren Türk vatandaşıdır.

İkinci satır maddenin amacını gösterir: bu hüküm bir vatansızlığı önleme kuralıdır, genel bir doğum yeri esası değildir.

Dolayısıyla Türkiye’de doğan her yabancı çocuk Türk vatandaşı olmaz; yalnızca vatansız kalacak olan çocuk kazanır.

Bulunmuş çocuk karinesi

Türkiye’de bulunmuş çocuk aksi sabit olmadıkça Türkiye’de doğmuş sayılır.

İkinci satır önemlidir: karine kesin değildir, aksi ispatlanabilir.

Üçüncü satır ise iki fıkranın nasıl birlikte çalıştığını gösterir: karine doğum yerini, birinci fıkra ise sonucu belirler.

3) Sonradan Kazanmanın Üç Yolu (m.9)

Sonradan kazanılan Türk vatandaşlığı, yetkili makam kararı veya evlat edinilme ya da seçme hakkının kullanılması ile gerçekleşir.

Üç yol farklı kişi gruplarına açıktır; biri diğerinin alternatifi değildir.

Bu nedenle dosyanın ilk sorusu, kişinin hangi gruba girdiğidir.

4) Şartları Taşımak Yetmez (m.10)

Maddenin ikinci cümlesi, bütün başvuru sürecini çerçeveleyen bir uyarıdır.

Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen bir yabancı, bu Kanunda belirtilen şartları taşıması hâlinde yetkili makam kararı ile Türk vatandaşlığını kazanabilir. Ancak, aranan şartları taşımak vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamaz.

İkinci satır, başvuru sahiplerinin en sık yanıldığı noktadır: şartların tamamı sağlansa bile kazanma otomatik değildir.

Bu hüküm aynı zamanda idarenin takdir alanını kanunla tanımlar; ret kararı bu nedenle tek başına hukuka aykırılık oluşturmaz.

Temel ilke ve esaslar

Maddeye 19/10/2017 tarihli ve 7039 sayılı Kanunla eklenen fıkra, uygulamanın çerçevesini de belirler.

Bu Kanun uyarınca sonradan Türk vatandaşlığının kazanılmasında uygulanacak temel ilke ve esaslar, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alınmak suretiyle Bakanlıkça belirlenir.

Bu yetki, başvuru değerlendirmesinin yalnızca kanun metninden değil, Bakanlıkça belirlenen ilkelerden de okunacağı anlamına gelir.

5) Genel Yol: Beş Yıl ve Yedi Şart (m.11)

İkinci satırdaki “kesintisiz” kaydı belirleyicidir: süre yalnızca toplam olarak değil, kesintisizlik yönünden de denetlenir. Yabancı statüsündeki kalış rejimi için vize ve ikamet izni eşiği incelememize bakabilirsiniz.

Üçüncü satır soyut görünse de belge ister: yerleşme iradesi davranışlarla teyit edilir.

Sekizinci satırdaki ölçüt ikilidir ve hem millî güvenliği hem kamu düzenini kapsar.

6) İstisnai Yol (m.12)

Kanun, belirli kişiler için genel şartlardan bağımsız bir yol öngörmüştür.

Dördüncü satır 19/10/2017 tarihli ve 7039 sayılı Kanunla eklenmiştir ve red yetkisini açıkça Bakanlığa verir.

Birinci satırdaki merci, 2/7/2018 tarihli ve 700 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değişmiştir: maddedeki “Bakanlığın teklifi ve Bakanlar Kurulu” ibaresi “Cumhurbaşkanı” şeklinde uygulanır.

7) Evlenme Yolu (m.16)

Bir Türk vatandaşı ile evlenme doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz. Ancak bir Türk vatandaşı ile en az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar Türk vatandaşlığını kazanmak üzere başvuruda bulunabilir.

Maddenin ilk cümlesi çok nettir: evlilik kendiliğinden vatandaşlık kazandırmaz, yalnızca başvuru hakkı doğurur.

Üçüncü ve dördüncü satır, evliliğin fiilen sürdüğünü denetleyen ölçütlerdir.

8) Evlat Edinilme (m.17)

Birinci satırdaki “ergin olmayan” kaydı kapsamı sınırlar; ergin kişinin evlat edinilmesi bu maddeye girmez.

Üçüncü satır ise kazanmanın anını belirler ve geriye etkili değildir.

9) Seçme Hakkı (m.21)

27 nci madde uyarınca ana veya babalarına bağlı olarak Türk vatandaşlığını kaybeden çocuklar ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde seçme hakkını kullanmak suretiyle Türk vatandaşlığını kazanabilirler.

İkinci satır kritiktir: süre kaybın gerçekleştiği tarihten değil, kişinin ergin olduğu tarihten işler.

Üçüncü satırdaki süre kaçırılırsa bu yol kapanır; ancak Kanun bu kişiler için ayrı bir yeniden kazanma imkânı öngörmüştür. Ayrıntısı için m.13/1-b yolu incelememize bakabilirsiniz.

10) Kazanmanın Eşe ve Çocuklara Etkisi

Eş

Bu kural, eşlerin vatandaşlık bakımından bağımsız olduğunu gösterir; eşin ayrıca başvurması gerekir.

Çocuklar (m.20)

Ana veya babanın velayeti kendisinde bulunan çocukları, diğer eşin muvafakat etmesi hâlinde Türk vatandaşlığını kazanır. Muvafakat verilmemesi hâlinde ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır. Türk vatandaşlığını birlikte kazanan ana ve babanın çocukları da Türk vatandaşlığını kazanır.

İkinci satır uluslararası bir yetki kuralı içerir: muvafakat uyuşmazlığı Türkiye’de değil, mutad meskenin bulunduğu ülkede çözülür.

Birlikte işlem görmeyen çocuklar

Ana veya babanın Türk vatandaşlığını kazandığı tarihte kendileri ile birlikte işlem görmeyen çocukları, ergin olduktan sonra Türk vatandaşlığını kazanmak üzere başvurdukları takdirde haklarında 11 inci madde hükümleri uygulanır.

İkinci satırın sonucu ağırdır: çocuk, ebeveyninin vatandaşlığına rağmen beş yıllık ikamet dâhil genel şartlara tabi olur.

Bu nedenle ebeveynin başvurusunda çocukların birlikte işlem görmesi ayrıca talep edilmelidir.

11) Hangi Yola Girdiğinizi Belirleme

Kanun tek bir kapı değil, kişinin durumuna göre ayrışan ayrı kapılar kurmuştur.

İlk dört satır doğumla, kalan beş satır sonradan kazanmaya ilişkindir.

Üçüncü satır bu tablodaki tek şarta bağlı doğum hâlidir ve sıklıkla gözden kaçar.

Dokuzuncu satırdaki süre kaçırılırsa yol kapanır; bu nedenle erginlik tarihi baştan hesaplanmalıdır.

Doğumla ve sonradan kazanmanın farkı

İkinci satır önemli bir ayrımdır: doğumla kazanmada yapılan işlem, var olan bir durumun kayda geçirilmesidir.

Üçüncü satır ise m.10‘un ikinci cümlesine bağlanır: sonradan kazanmada idarenin takdir alanı vardır.

12) Başvuru Usulü

Türk vatandaşlığının kazanılması ve kaybına ilişkin başvurular, yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında ise dış temsilciliklere bizzat veya bu hakkın kullanılmasına ilişkin vekâletname ile yapılır.

İkinci tablodaki ikinci satır dikkat gerektirir: genel bir vekâletname yeterli değildir.

Birinci tablo ise yurt dışında yaşayanlar için önemlidir: başvuru Türkiye’ye gelmeden dış temsilcilikte yapılabilir.

Hizmet bedeli

Üçüncü satır nedeniyle başvuru öncesinde güncel tutarın teyidi gerekir.

13) Çok Vatandaşlık

Türk hukuku çok vatandaşlığı yasaklamaz; Kanun bunun kayda geçirilmesini düzenler.

Herhangi bir nedenle yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanan kişilerin, bu durumlarına ilişkin belgeleri ibraz etmeleri ve yapılacak inceleme sonucunda kayden aynı kişiler olduklarının tespiti hâlinde, nüfus aile kütüklerindeki kayıtlarına çok vatandaşlığa sahip olduklarına dair açıklama yapılır.

İkinci şart pratikte sorun çıkarır: yabancı belgedeki ad ve soyadı farklıysa kimlik eşleştirmesi gerekir.

Bu hüküm vatandaşlığın kazanılması veya kaybıyla ilgili değildir; yalnızca kayıt düzenlemesidir.

14) Kaybın Yolları ve İptalin Sonucu

Kazanmanın karşısında kayıp rejimi yer alır ve bunun da birden çok yolu vardır.

Birinci ve dördüncü satır kişinin kendi iradesiyle, ikinci ve üçüncü satır ise idarenin kararıyla gerçekleşir.

Bu ayrım, yeniden kazanma yolunu da belirler: hangi maddeye göre kaybedildiği, geri dönüşün şartlarını değiştirir.

İptal kararının sonuçları

Kanun, iptal hâlinde malvarlığı bakımından özel bir düzenleme getirmiştir.

İkinci satır bir şekil şartıdır: tasfiye yükümlülüğü, iptal kararında gösterilmelidir.

Dördüncü satır ise sonucun ağırlığını gösterir: süre içinde tasfiye yapılmazsa satış idarece gerçekleştirilir.

Bedellerin tamamen elden çıkmadığı da görülür: satış bedeli ilgilinin nam ve hesabına yatırılır.

15) Maddelerin Kelime Kelime Okunması

Üçüncü ve altıncı satır, Kanunun iki farklı yerde aynı yöntemi kullandığını gösterir: sonucu kendiliğinden değil şarta bağlamak.

Onuncu satır bu yazının en yüksek maliyetli hükmüdür: bir işlem eksikliği, çocuğu beş yıllık ikamet şartına tabi kılar.

Beşinci satırdaki kayıt ise karineyi kesin olmaktan çıkarır ve ispat tartışmasına açar.

16) Mevzuat Haritası

Dördüncü satır bütün sonradan kazanma yollarının ortak çerçevesidir.

Onuncu satır ise aile dosyalarında en sık sorun çıkaran maddedir.

Sayıların tamamı bir arada

İkinci, üçüncü ve dördüncü satırdaki üç yıl aynı rakam olmakla birlikte tamamen farklı şeyleri ölçer: biri evlilik, biri erginlikten geçen süre, biri ikamet.

Birinci satır ise tablodaki en uzun süredir ve genel yolun temel engelidir.

Tek cümlelik özet

Vatandaşlık dosyasında iki soru her şeyi belirler: doğumla mı sonradan mı ve sonradansa hangi yolla?

Birinci soru işlemin niteliğini, ikinci soru şartları ve karar merciini değiştirir.

17) Ret Kararına Karşı

Sonradan kazanmada ret kararları, m.10‘un ikinci cümlesi nedeniyle özel bir zeminde tartışılır.

Üçüncü satır savunmanın sınırını çizer: şartların sağlandığını göstermek tek başına yeterli değildir.

Dördüncü satır ise itirazın doğru kurgusunu verir: tartışma, sonucun değil gerekçenin hukuka uygunluğu üzerinden yürür.

Dilekçede yer alacaklar

• Hangi yola göre başvurulduğu,
• Şartların tek tek karşılandığı,
• Ret gerekçesi ve dayanağı,
• Gerekçenin maddedeki ölçütle örtüşüp örtüşmediği,
• Maddi hata varsa gösterilmesi,
• Eşitlik ve gerekçelendirme yönünden değerlendirme.

Dördüncü madde en teknik olanıdır: uygulanan maddedeki ölçüt ile ret gerekçesindeki ölçüt aynı mı?

Üçüncü madde ise ön koşuldur; gerekçesi bilinmeyen bir karara karşı savunma kurulamaz.

18) Dosya Hazırlığı

Dördüncü satır genel yolun omurgasıdır: kesintisizlik ancak kayıtlarla gösterilir.

Sekizinci satır ise aile dosyalarında en sık eksik kalan belgedir ve çocukların başvuruya dâhil edilmesini doğrudan etkiler.

19) Kapanış

Altıncı satır bu yazının en yüksek maliyetli uyarısıdır: bir talep eksikliği, çocuğu yıllar sonra beş yıllık ikamet şartıyla karşı karşıya bırakır.

Üçüncü satır ise beklenti yönetimidir; m.10 takdiri kanunla tanımıştır.

Tek cümlelik özet

Kanun vatandaşlığı bir tek kapı olarak değil, kişinin doğum ve aile durumuna göre ayrışan dokuz ayrı giriş olarak kurmuştur.

Doğru kapıyı seçmek, aranan şartları, bekleme süresini ve karar merciini tümüyle değiştirir.

Üç soruda yol tespiti

Üç sorunun cevabı dosyanın tamamını belirler; belge toplamaya bu tespitten sonra başlanmalıdır.

Tersini yapmak, yani önce belge toplayıp sonra yol aramak, çoğu dosyada gereksiz masraf ve zaman kaybına yol açar; çünkü her yolun aradığı belge kümesi farklıdır.

20) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Şartları yeterli sanmak. Madde mutlak hak sağlamadığını söyler.
• Evlilik dışı doğumda ana ile babayı eşitlemek. m.7 ayrım yapar.
• m.8’i genel doğum yeri esası sanmak. Vatansızlığı önler.
• Evliliği otomatik kazanma sanmak. Yalnızca başvuru hakkı doğar.
• Seçme hakkı süresini kayıp tarihinden saymak. Erginlikten işler.
• Çocukları başvuruya eklememek. Sonradan m.11 uygulanır.
• Eşin kendiliğinden kazandığını sanmak. Etkisi yoktur.
• Yatırım tutarını eski kaynaktan almak. Değişkendir.

21) Kontrol Listesi

• Hangi yola girdiğinizi belirleyin.
• Doğum ve soy bağı belgelerini toplayın.
• İkamet kesintisizliğini teyit edin.
• Erginlik tarihini hesaplayın.
• Süreleri takvime işleyin.
• Çocukları başvuruya dâhil edin.
• Muvafakat durumunu çözün.
• Ret hâlinde gerekçeyi isteyin.

İlgili incelemelerimiz: yeniden Türk vatandaşlığına alınma (m.13, m.14, m.43), Yabancılar Hukuku Rehberi ve vize ve 90/180 kuralı (6458 m.11).

Sıkça Sorulan Sorular

Türk vatandaşlığı kaç yolla kazanılır?

5901 sayılı Kanun iki ana başlık öngörür: doğumla ve sonradan. Sonradan kazanma ise yetkili makam kararı, evlat edinilme veya seçme hakkının kullanılması ile gerçekleşir.

Anne veya babadan biri Türk vatandaşıysa çocuk vatandaş olur mu?

Evlilik birliği içinde doğan çocuk bakımından evet; m.7/1 ana ile baba arasında ayrım yapmaz ve doğum yeri önemli değildir.

Evlilik dışı doğumda durum aynı mı?

Hayır. Türk vatandaşı ana ve yabancı babadan evlilik birliği dışında doğan çocuk doğrudan Türk vatandaşıdır; Türk vatandaşı baba ve yabancı anadan evlilik dışı doğan çocuk ise soy bağı kurulmasını sağlayan usul ve esasların yerine getirilmesi hâlinde kazanır.

Bu fark neden önemli?

Baba yönünden kazanma kendiliğinden değildir; dosyanın ilk adımı soy bağının kurulmasıdır.

Türkiye’de doğan her çocuk Türk vatandaşı olur mu?

Hayır. m.8, Türkiye’de doğan ve yabancı ana ve babasından dolayı doğumla herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuğu kapsar; bu bir vatansızlığı önleme kuralıdır.

Bulunmuş çocuklar için ne öngörülmüş?

Türkiye’de bulunmuş çocuk aksi sabit olmadıkça Türkiye’de doğmuş sayılır. Bu bir karinedir ve aksi ispatlanabilir.

Şartları taşırsam vatandaşlığı kesin kazanır mıyım?

Hayır. m.10 açıkça “aranan şartları taşımak vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamaz” der.

O hâlde ret kararı hukuka aykırı mıdır?

Madde idarenin takdir alanını kanunla tanımladığından, ret kararı tek başına hukuka aykırılık oluşturmaz.

Başvuru ilkeleri nerede belirlenir?

7039 sayılı Kanunla eklenen fıkra uyarınca temel ilke ve esaslar, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alınmak suretiyle Bakanlıkça belirlenir.

Genel yolda hangi şartlar aranır?

m.11 uyarınca ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak, kesintisiz beş yıl ikamet etmek, yerleşme kararını davranışlarla teyit etmek, genel sağlığa tehlike teşkil eden hastalığı bulunmamak, iyi ahlak sahibi olmak, yeteri kadar Türkçe konuşabilmek, geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olmak ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmamak.

Beş yıllık ikamet nasıl hesaplanır?

Başvuru tarihinden geriye doğru ve kesintisiz olarak. Madde yalnızca toplamı değil kesintisizliği de arar.

İstisnai yolda kararı kim verir?

Cumhurbaşkanı. 700 sayılı KHK ile maddedeki “Bakanlığın teklifi ve Bakanlar Kurulu” ibaresi “Cumhurbaşkanı” şeklinde uygulanmaktadır.

İstisnai yolda engel varsa ne olur?

7039 sayılı Kanunla eklenen fıkra uyarınca millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek hâli bulunanların talepleri Bakanlıkça reddedilir.

Yatırım tutarı kanunda yazıyor mu?

Hayır. Kapsam ve tutarlar ikincil düzenlemeyle belirlenir ve zaman içinde değişmiştir; başvuru tarihinde yürürlükte olan düzenlemeye bakılmalıdır.

Türk vatandaşıyla evlenmek vatandaşlık kazandırır mı?

Hayır. m.16 açıkça “bir Türk vatandaşı ile evlenme doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz” der; yalnızca başvuru hakkı doğar.

Evlenme yolunda hangi şartlar var?

En az üç yıldan beri evli olmak ve evliliğin devam etmesi ile aile birliği içinde yaşama, evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunmama ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmama.

Evlat edinilme yoluyla kim kazanabilir?

Bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamak şartıyla karar tarihinden itibaren kazanabilir.

Ergin kişinin evlat edinilmesi bu kapsamda mı?

Hayır. Madde “ergin olmayan” kaydıyla kapsamı sınırlar.

Seçme hakkı kimler için?

27 nci madde uyarınca ana veya babalarına bağlı olarak Türk vatandaşlığını kaybeden çocuklar için.

Seçme hakkının süresi nedir?

Ergin olmalarından itibaren üç yıl.

Süre kayıp tarihinden mi başlar?

Hayır. Süre kişinin ergin olduğu tarihten işler.

Süreyi kaçırırsam ne olur?

Bu yol kapanır; ancak Kanun bu kişiler için ayrı bir yeniden kazanma imkânı öngörmüştür.

Vatandaşlık kazanmam eşimi etkiler mi?

Hayır. Türk vatandaşlığının kazanılması eşin vatandaşlığına tesir etmez; eşin ayrıca başvurması gerekir.

Çocuklarım da kazanır mı?

m.20 uyarınca velayeti kendisinde bulunan çocuklar, diğer eşin muvafakat etmesi hâlinde kazanır. Ana ve baba Türk vatandaşlığını birlikte kazanıyorsa çocukları da kazanır.

Diğer eş muvafakat vermezse?

Ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır.

Bu uyuşmazlık Türkiye’de mi çözülür?

Madde mutad meskenin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına atıf yapar.

Çocuğumu başvuruya eklemezsem ne olur?

Birlikte işlem görmeyen çocuklar, ergin olduktan sonra başvurduklarında haklarında 11 inci madde hükümleri uygulanır.

Bu ne anlama gelir?

Çocuk, ebeveyninin vatandaşlığına rağmen kesintisiz beş yıl ikamet dâhil genel şartlara tabi olur. Bu nedenle başvuruda çocukların birlikte işlem görmesi ayrıca talep edilmelidir.

Sonradan kazanmanın üç yolu birbirinin alternatifi mi?

Hayır. Üç yol farklı kişi gruplarına açıktır; dosyanın ilk sorusu kişinin hangi gruba girdiğidir.

En sık yapılan hata nedir?

Şartların sağlanmasını yeterli sanmak ve çocukları başvuruya dâhil etmemek.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.