Yeniden Türk Vatandaşlığına Alınma (5901 m.13-14)

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, yeniden kazanma için tek değil iki ayrı madde öngörmüştür. Hangisinin uygulanacağı, vatandaşlığın nasıl kaybedildiğine göre belirlenir. Ayrıca geçiş hükümleri arasında üçüncü bir yol daha vardır.

İkinci ve üçüncü satır aynı maddede yer almasına rağmen farklı mercilere bağlanmıştır; bu ayrım çoğu kaynakta atlanır.

1) İkamet Şartı Aranmaksızın Yeniden Kazanma (m.13)

Millî güvenlik bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla aşağıda belirtilen kişiler Türkiye’de ikamet etme süresine bakılmaksızın, Türk vatandaşlığını Bakanlık kararıyla yeniden kazanabilirler.

a) Çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenler.

b) Ana veya babalarına bağlı olarak Türk vatandaşlığını kaybedenlerden 21 inci maddede öngörülen süre içerisinde seçme hakkını kullanmayanlar.

İkinci satırdaki ifade dikkatle okunmalıdır: madde “ikamet aranmaz” demez, “ikamet etme süresine bakılmaksızın” der.

Dördüncü satır maddenin sınırlı sayıda olduğunu gösterir; sayılan iki hâlin dışındaki kayıplar bu maddeye giremez.

(a) bendi: çıkma izni

Birinci satır en yaygın hâldir: başka bir ülke vatandaşlığı kazanmak için çıkma izni alanlar bu bende girer.

İkinci ve üçüncü satır ise üç yıllık ikamet şartını devreye sokar.

(b) bendi: seçme hakkının kullanılmaması

Ana veya babaya bağlı olarak vatandaşlığı kaybedenler bakımından bir seçme hakkı öngörülmüştür.

İkinci satır bir telafi imkânıdır: seçme hakkını kaçıranlar, ikamet şartı olmadan yeniden kazanabilir.

Buradaki süre 21 inci maddede öngörülen süredir ve dosyada ayrıca hesaplanmalıdır.

2) İkamet Şartına Bağlı Yeniden Kazanma (m.14)

29 uncu madde uyarınca Türk vatandaşlığı kaybettirilenler Cumhurbaşkanı kararıyla, 34 üncü madde uyarınca Türk vatandaşlığını kaybedenler Bakanlık kararıyla, millî güvenlik bakımından engel teşkil edecek bir halinin bulunmaması ve Türkiye’de üç yıl ikamet etmek şartıyla Türk vatandaşlığını yeniden kazanabilirler.

İki satır arasındaki fark karar merciindedir; ikamet şartı her ikisinde de aynıdır.

Birinci satır, kaybın idarî bir kararla gerçekleştiği hâlleri kapsar ve bu nedenle daha üst bir mercie bağlanmıştır.

İkinci satır ise kişinin kendi iradesiyle seçme hakkını kullanarak ayrıldığı hâllere ilişkindir.

Üç yıllık ikametin niteliği

Üçüncü satır pratik bir zorunluluğu gösterir: başvurucu, bu üç yıl boyunca yabancı olarak Türkiye’de bulunacaktır.

Bu nedenle ikamet izni sürecinin, vatandaşlık başvurusundan önce planlanması gerekir.

3) Üçüncü Yol: Geçiş Hükmü (m.43)

Kanun, yürürlükten kaldırılan eski Kanuna göre vatandaşlığını kaybedenler için ayrı bir hüküm getirmiştir.

Mülga 403 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun 25 inci maddesinin (a), (ç), (d) ve (e) bentleri uyarınca Türk vatandaşlığını kaybetmiş olan kişiler başvurmaları hâlinde, millî güvenlik bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak kaydıyla, Türkiye’de ikamet etme şartı aranmaksızın Cumhurbaşkanı kararı ile yeniden Türk vatandaşlığına alınabilirler.

Birinci satır kapsamı dar tutar: madde, eski Kanunun tüm kayıp hâllerini değil dört bendini kapsar.

Dördüncü satır ise bu yolun değerini gösterir: kayıp eski Kanuna dayanıyorsa üç yıllık ikamet aranmaz.

Altıncı satırdaki “alınabilirler” ifadesi takdir yetkisine işaret eder; şartların varlığı tek başına sonuç doğurmaz.

4) Ortak Şart: Millî Güvenlik Engeli

Üç yolun tamamında aynı ölçüt aranır. Ancak Kanun, farklı maddelerde farklı ifadeler kullanmıştır.

Dördüncü satır diğerlerinden ayrılır: istisnai yolda ölçüt ikilidir ve kamu düzenini de kapsar.

Yeniden kazanma maddelerinde ise ölçüt yalnızca millî güvenliktir; bu, lafzî yorumda önemli bir farktır.

Değerlendirmenin niteliği

Dördüncü satır belirleyicidir: ret kararı bir idari işlemdir ve yargısal denetime tabidir. İptal davasının işleyişi için İdare Hukuku Rehberi incelememize bakabilirsiniz.

5) Çıkma İzniyle Kaybedenlerin Statüsü

Çıkma izni alarak vatandaşlığını kaybedenler, tamamen yabancı statüsüne geçmez.

İkinci satırdaki kural geniştir ancak mutlak değildir; belirli haklar ve yükümlülükler kapsam dışında bırakılmıştır.

Bu statü, yeniden vatandaşlık başvurusunun yerine geçmez; ikisi farklı hukuki durumlardır.

İki durumun karşılaştırması

Üçüncü satır süreç farkını gösterir: statü başvuruyla belgelendirilirken, vatandaşlık bir karara bağlıdır.

6) Çok Vatandaşlık Kaydı (m.44)

Herhangi bir nedenle yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanan kişilerin, bu durumlarına ilişkin belgeleri ibraz etmeleri ve yapılacak inceleme sonucunda kayden aynı kişiler olduklarının tespiti hâlinde, nüfus aile kütüklerindeki kayıtlarına çok vatandaşlığa sahip olduklarına dair açıklama yapılır.

Bu hüküm, çok vatandaşlığın kayda geçirilmesini düzenler; vatandaşlığın kazanılması veya kaybı ile ilgili değildir.

İkinci şart pratikte önemlidir: yabancı belgedeki ad ve soyadı farklıysa kimlik eşleştirmesi gerekir. Kayıttaki hataların düzeltilmesi için nüfus kaydı düzeltme incelememize bakabilirsiniz.

7) Hizmet Bedeli (m.45)

Kanun, sonradan kazanma işlemleri için bir bedel öngörmüştür.

Tutar kanunda sabit bir rakam olarak yer almaz; bu nedenle başvuru öncesinde güncel tutar teyit edilmelidir.

8) Kayıp Yolları ve Dönüş Rotaları

Yeniden kazanmanın tamamı tek bir soruya bağlıdır: vatandaşlık nasıl kaybedildi? Aşağıdaki tablo, kayıp sebebi ile dönüş rotasını eşleştirir.

Tablodaki beş satır, dört farklı şart kombinasyonu üretir.

Beşinci satır en çok gözden kaçandır: kayıp eski Kanuna dayanıyorsa ikamet şartı devreye girmez.

Yanlış rotanın maliyeti

Birinci ve dördüncü satır aynı sonuca varır: gereksiz yere üç yıl harcanır.

Bu nedenle kayıp belgesi, başvuru hazırlığının ilk adımıdır.

9) Çıkma Süreci ve Kaybın Tam Anı

Çıkma izniyle kaybedenler için sürecin nasıl işlediğini bilmek, dönüş yolunu da netleştirir.

Beşinci satır kritik bir ayrımdır: vatandaşlık, çıkma izniyle değil çıkma belgesiyle kaybedilir.

İzin belgesi almış ancak yabancı vatandaşlığı henüz kazanmamış kişi, hâlen Türk vatandaşıdır.

Çıkma izni şartları

İkinci satırdaki “inandırıcı belirtiler” ölçütü, henüz vatandaşlık kazanılmadan izin verilmesini mümkün kılar.

Üçüncü ve dördüncü satır ise sürecin engel kaydı denetimini içerdiğini gösterir.

İzin belgesinin geçerliliği

Çıkma izin belgesi süresiz değildir; karar tarihinden itibaren iki yıl geçerlidir.

İkinci satır, sürecin yarıda kalabileceğini gösterir; bu hâlde kişi Türk vatandaşı olarak kalır.

10) Başvuru Usulü

Türk vatandaşlığının kazanılması ve kaybına ilişkin başvurular, yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında ise dış temsilciliklere bizzat veya bu hakkın kullanılmasına ilişkin vekâletname ile yapılır.

İkinci satır dikkat gerektirir: genel bir vekâletname yeterli değildir, vekâletnamenin bu hakkın kullanılmasına ilişkin olması aranır.

Yurt dışında yaşayanlar için birinci tablo belirleyicidir: başvuru Türkiye’ye gelmeden dış temsilcilikte yapılabilir.

11) Belge Dosyası

Birinci satır dosyanın omurgasıdır: uygulanacak madde bu belgeden okunur.

Beşinci satır yalnızca m.14 yolunda gerekir; m.13 ve m.43 yollarında aranmaz.

Kayıp belgesi nasıl temin edilir?

• Nüfus müdürlüklerinden,
• Dış temsilciliklerden,
• Eski dosya numarasıyla,
• Aile kütüğü kaydından,
• Ana veya babaya bağlı kayıpta onların kaydından.

Beşinci madde çocukken vatandaşlığı kaybedenler için tek yol olabilir; kendi adına kayıt bulunmayabilir.

12) Ret Kararına Karşı Dava

Üçüncü satır beş unsuru gösterir; vatandaşlık dosyalarında en çok sebep unsuru tartışılır.

Dördüncü satır ise ön koşuldur: gerekçesi bilinmeyen bir karara karşı savunma kurulamaz.

Dilekçede yer alacaklar

• Kayıp sebebi ve dayanak madde,
• Şartların sağlandığı,
• İkamet durumu,
• Millî güvenlik ölçütünün kapsamı,
• Kararın gerekçesizliği veya yetersizliği,
• Yürütmenin durdurulması talebi.

Dördüncü madde bu yazının önemli bir bulgusuna dayanır: yeniden kazanma maddelerinde ölçüt yalnızca millî güvenliktir, kamu düzeni sayılmamıştır.

Ret gerekçesinde kamu düzenine dayanılmışsa, bu husus madde metnine dayanılarak tartışılabilir.

13) Çocuklar Bakımından Durum

İkinci satır önemli bir imkândır: çocukken ana veya babasına bağlı olarak vatandaşlığını kaybedenler, seçme hakkını kullanmamışlarsa ikamet şartı olmadan başvurabilir.

Üçüncü satır ise sınırı gösterir: ergin çocuk, ebeveynin başvurusuna bağlanamaz.

14) Kazanıldıktan Sonra

Dördüncü satır, vatandaşlık kararının tek başına askerlik durumunu belirlemediğini gösterir.

Yükümlülüğün kapsamı, yaş ve önceki statü gibi unsurlara göre askerlik mevzuatı çerçevesinde tespit edilir.

15) Mevzuat Haritası

İkinci, üçüncü ve dokuzuncu satır üç dönüş yolunu oluşturur.

Altıncı ve yedinci satır ise hangi yolun işleyeceğini belirleyen maddelerdir.

Sayıların tamamı bir arada

Birinci ve ikinci satırdaki süreler farklı yönlere işaret eder: biri dönüşün, diğeri ayrılışın takvimidir.

Beşinci satır ise kapsamın dar tutulduğunu hatırlatır; eski Kanunun her kayıp hâli bu maddeye girmez.

Tek cümlelik özet

Yeniden vatandaşlıkta tek bir soru her şeyi belirler: vatandaşlık nasıl kaybedildi?

Bu sorunun cevabı, hem ikamet şartını hem karar merciini hem de başvurunun takvimini değiştirir.

16) Yeniden Kazanma ile Genel Yolun Farkı (m.11)

Yeniden kazanmanın değeri, genel yolla karşılaştırıldığında ortaya çıkar. Kanun, hiç Türk vatandaşı olmamış bir yabancı için çok daha ağır şartlar öngörmüştür.

Birinci satır farkın en somut hâlidir: genel yolda beş yıl kesintisiz ikamet aranırken, yeniden kazanmada ya hiç aranmaz ya da üç yıldır.

Sekizinci satır ise bu yazının en değerli bulgusudur: genel yolda ölçüt ikili iken, yeniden kazanma maddelerinde yalnızca millî güvenlik sayılmıştır.

Aradaki yedi satır da aynı yöndedir: dil, geçim, sağlık ve ahlak şartları yeniden kazanma maddelerinde yer almaz.

Bu farkın gerekçesi

Üçüncü satır pratik bir sonuç da doğurur: dosya, sıfırdan değil mevcut kayıt üzerinden kurulur.

Dördüncü satır ise şart farkının hukuki dayanağını açıklar.

17) Maddelerin Kelime Kelime Okunması

İki maddede her ibare ayrı bir sonuç doğurur.

Dördüncü satır m.13’ün genişletilerek yorumlanamayacağını gösterir: madde sayma yöntemiyle yazılmıştır.

Beşinci ve altıncı satır aynı fıkrada yer almasına rağmen farklı merciler öngörür; bu, tek bir cümlede iki ayrı rejimin kurulduğu ender bir düzenlemedir.

Dokuzuncu satırdaki “alınabilirler” ifadesi, m.13’teki “kazanabilirler” ifadesinden farklı bir vurgu taşır.

Kiplerin karşılaştırması

Üçüncü satırdaki ifade, işlemin idare tarafından yapılacağını vurgular ve takdir alanını daha belirgin kılar.

Her üç maddede de şartların sağlanması otomatik bir sonuç doğurmaz; başvuru ve karar gerekir.

18) Kapanış

Dördüncü satır bu yazının en yüksek getirili adımıdır: kayıp eski Kanuna dayanıyorsa üç yıllık bekleme hiç gerekmez.

Beşinci satır ise ret kararlarının denetiminde doğrudan kullanılır ve madde metnine dayanır.

Tek cümlelik özet

Kanun, geri dönüşü tek bir kapı olarak değil, kayıp sebebine göre ayrılan üç ayrı kapı olarak kurmuştur.

Doğru kapıyı seçmek, üç yıla kadar süre ve bir karar merciini değiştirir.

19) Evlenme Yoluyla Kazanma ile Karşılaştırma (m.16)

Bir başka sonradan kazanma yolu, karşılaştırmayı tamamlar.

Bir Türk vatandaşı ile evlenme doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz. Ancak bir Türk vatandaşı ile en az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar Türk vatandaşlığını kazanmak üzere başvuruda bulunabilir.

Üçüncü satır, bu yazıdaki bulguyu üçüncü kez doğrular: sonradan kazanma yollarında ölçüt ikili iken, yeniden kazanma maddelerinde yalnızca millî güvenlik sayılmıştır.

Maddenin ilk cümlesi de önemlidir: evlilik kendiliğinden vatandaşlık kazandırmaz, yalnızca başvuru hakkı doğurur.

Üç yolun ölçüt karşılaştırması

Dördüncü satır üç maddede birden aynı şekilde yazılmıştır ve bu, bilinçli bir tercihe işaret eder.

Ret kararında kamu düzenine dayanılmışsa, bu tablo doğrudan karşı argüman oluşturur.

Argümanın kurulması

Üçüncü adım belirleyicidir: aynı ret gerekçesi, uygulanan maddeye göre hukuka uygun veya aykırı olabilir.

Dördüncü adım ise doğrudan lafza dayanır ve takdir tartışmasına girmeden sonuç doğurabilir.

Beşinci adımda fark, yorum olarak değil madde metnine yapılan atıfla ortaya konmalıdır; iki metnin yan yana gösterilmesi çoğu zaman yeterlidir.

20) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Tek yol olduğunu sanmak. En az üç yol vardır.
• Kayıp sebebini belirlememek. Uygulanacak madde buna bağlıdır.
• İkamet şartını herkese uygulamak. m.13’te aranmaz.
• Karar merciini karıştırmak. m.14’te iki ayrı merci vardır.
• Eski metne dayanmak. Bakanlar Kurulu ibaresi güncel değildir.
• m.43’ü atlamak. Eski Kanuna dayanan kayıplarda ikamet aranmaz.
• Millî güvenlik ölçütünü genişletmek. Metin kamu düzenini saymaz.
• Statüyü vatandaşlık sanmak. İkisi farklıdır.

21) Kontrol Listesi

• Kayıp sebebini belgeleyin.
• Hangi madde uygulanacağını belirleyin.
• İkamet şartını kontrol edin.
• Karar merciini tespit edin.
• Kayıt belgelerini temin edin.
• Kimlik eşleştirmesini hazırlayın.
• Çocuklar bakımından durumu inceleyin.
• Ret hâlinde dava süresini not edin.

İlgili incelemelerimiz: Türk vatandaşlığının kazanılması (5901), Yabancılar Hukuku Rehberi ve nüfus kaydı düzeltme.

Sıkça Sorulan Sorular

Yeniden Türk vatandaşlığına alınma kaç yolla olur?

5901 sayılı Kanunda iki ayrı madde vardır: m.13 ikamet şartı aranmaksızın, m.14 üç yıl ikamet şartıyla. Ayrıca geçiş hükümleri arasında m.43 üçüncü bir yol öngörür.

Hangi maddenin uygulanacağını ne belirler?

Vatandaşlığın nasıl kaybedildiği.

m.13 kimleri kapsar?

Çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenler ile ana veya babalarına bağlı olarak kaybedenlerden 21 inci maddede öngörülen süre içerisinde seçme hakkını kullanmayanlar.

m.13’te ikamet aranır mı?

Madde “Türkiye’de ikamet etme süresine bakılmaksızın” der.

m.13’te kararı kim verir?

Bakanlık.

m.13 sınırlı sayıda mı?

Evet. Maddede sayılan iki hâlin dışındaki kayıplar bu maddeye giremez.

Seçme hakkını kaçırdım, ne olur?

m.13/1-b bir telafi imkânı tanır; seçme hakkını süresinde kullanmayanlar ikamet şartı olmadan yeniden kazanabilir.

m.14 kimleri kapsar?

29 uncu madde uyarınca vatandaşlığı kaybettirilenler ile 34 üncü madde uyarınca kaybedenler.

m.14’te ikamet şartı nedir?

Türkiye’de üç yıl ikamet etmek.

m.14’te kararı kim verir?

İki ayrı merci vardır: 29 uncu madde kapsamındakiler için Cumhurbaşkanı, 34 üncü madde kapsamındakiler için Bakanlık.

Neden iki ayrı merci var?

Birinci hâl kaybın idarî bir kararla gerçekleştiği durumları kapsadığından daha üst bir mercie bağlanmıştır; ikinci hâl ise kişinin kendi iradesiyle seçme hakkını kullanarak ayrıldığı durumlara ilişkindir.

Eski kaynaklarda Bakanlar Kurulu yazıyor, hangisi doğru?

Yönetim sistemi değişikliği sonrasında bu ibare Cumhurbaşkanı şeklinde uygulanmaktadır; eski metinlerdeki ifade güncel değildir.

Üç yıl boyunca statüm ne olur?

Başvurucu bu süre boyunca yabancı olarak Türkiye’de bulunur; bu nedenle ikamet izni süreci vatandaşlık başvurusundan önce planlanmalıdır.

m.43 nedir?

Mülga 403 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun 25 inci maddesinin (a), (ç), (d) ve (e) bentleri uyarınca vatandaşlığını kaybetmiş kişiler için öngörülen geçiş hükmüdür.

m.43’te ikamet aranır mı?

Hayır. Madde “Türkiye’de ikamet etme şartı aranmaksızın” der.

m.43’te karar mercii kim?

Cumhurbaşkanı.

m.43 eski Kanunun tüm kayıp hâllerini kapsar mı?

Hayır. Yalnızca 403 sayılı Kanunun 25 inci maddesinin (a), (ç), (d) ve (e) bentlerini kapsar.

m.43 şartları sağlanırsa vatandaşlık kesin mi?

Madde “alınabilirler” der; takdir yetkisi vardır ve şartların varlığı tek başına sonuç doğurmaz.

Ortak şart nedir?

Üç yolun tamamında millî güvenlik bakımından engel teşkil edecek bir hal bulunmaması aranır.

Kamu düzeni de ölçüt mü?

Yeniden kazanma maddelerinde ölçüt yalnızca millî güvenliktir. Buna karşılık m.12/2’de “millî güvenlik ve kamu düzeni” ifadesi kullanılmıştır.

Ret kararına karşı ne yapabilirim?

Ret kararı bir idari işlemdir ve idari yargı denetimine tabidir.

Çıkma izniyle kaybedenler tamamen yabancı mı olur?

Hayır. Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle kaybedenler ve birlikte işlem gören çocukları, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanmaya devam eder; millî güvenliğe ve kamu düzenine ilişkin hükümler saklıdır.

Bu statü vatandaşlık yerine geçer mi?

Hayır. Hukuki nitelik bakımından kişi yabancıdır; yeniden vatandaşlık ise bir idari karara bağlıdır.

İki durumun farkı nedir?

Statü kanundan doğar ve sayılan haklarla sınırlıdır; vatandaşlık tam kapsamlıdır ve karar gerektirir.

Çok vatandaşlığım kütüğe işlenir mi?

m.44 uyarınca belgeleri ibraz etmeniz ve kayden aynı kişi olduğunuzun tespiti hâlinde nüfus aile kütüğündeki kaydınıza çok vatandaşlığa sahip olduğunuza dair açıklama yapılır.

Bu işlem vatandaşlığı etkiler mi?

Hayır. Hüküm yalnızca çok vatandaşlığın kayda geçirilmesini düzenler.

Yabancı belgemdeki adım farklı, sorun olur mu?

Kayden aynı kişi olduğunuzun tespiti arandığından kimlik eşleştirmesi gerekir.

Başvuru için bedel ödenir mi?

m.45 uyarınca sonradan kazanmaya ilişkin hizmet bedeli belirlenir; tutar kanunda sabit olmadığından güncel tutar teyit edilmelidir.

Çocuklarım da kazanır mı?

Birlikte işlem gören çocuklar bakımından durum ayrıca değerlendirilir; başvuruda bu husus açıkça belirtilmelidir.

En sık yapılan hata nedir?

Kayıp sebebini belirlemeden başvurmak. Uygulanacak madde, ikamet şartı ve karar mercii tamamen kayıp sebebine bağlıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.