Anlaşmalı Boşanma Protokolündeki Tapu Devri Yapılmazsa Ne Olur?

Anlaşmalı boşanmada eşler; nafaka, velayet ve mal paylaşımının yanında çoğu zaman bir taşınmazın (ev, arsa) bir eşe veya çocuğa devredilmesini de protokole yazar. Peki boşanma kesinleştikten sonra bu taahhüde uyulmaz, tapu devredilmezse ne olur? Hak sahibi eş çaresiz mi kalır?

Türk Medeni Kanunu ve Yargıtay uygulaması, bu durumda mağdur eşe güçlü bir koruma sağlar.

Protokol mahkeme kararının parçası olur

Anlaşmalı boşanmada hâkimin onayladığı protokol, boşanma hükmünün eki niteliğindedir. Protokolde bir taşınmazın devri kararlaştırılmış ve bu boşanma kararına yansımışsa, taahhüt artık sıradan bir vaat değil, mahkeme kararına dayanan bir yükümlülüktür.

Borcunu yerine getirmesi gereken eş tapuyu devretmekten kaçınırsa, hak sahibi eş “tapu iptali ve tescil” davası açarak taşınmazın kendi adına geçirilmesini isteyebilir.

Yargıtay mağdur eşi koruyor

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin E. 2023/3040, K. 2024/1623 sayılı kararında; anlaşmalı boşanma protokolünde devri kararlaştırılan ve davalının ikrar ettiği taşınmazın devredilmemesi üzerine, mülkiyetin kazanılmasına esas geçerli bir hukuki sebebe dayanan kişinin, malikin kaçınması hâlinde mülkiyetin mahkeme kararıyla (hükmen) kendisine geçirilmesini Türk Medeni Kanunu’nun 716. maddesine göre talep edebileceği belirtilmiştir.

Uygulamada, protokol hükmünün boşanma kararının hüküm fıkrasına aynen yazılmamış olması bile tek başına davanın reddi sebebi sayılmamakta; protokolün hâkimce uygun bulunduğuna dair kayıtlar ve duruşma beyanları da devir yükümlülüğünü doğurabilmektedir.

Önemli pratik noktalar

• Devir yapılmazsa dava açılabilir: Tapu iptali ve tescil davasıyla taşınmaz adınıza geçirilebilir.
• Taşınmaz üçüncü kişiye satıldıysa: İyiniyetli ve muvazaasız bir devir varsa aynen geri alma zorlaşır; bu hâlde terditli (kademeli) talep ile taşınmazın rayiç bedeli istenebilir.
• Görevli mahkeme: Protokol boşanma kararının parçasıysa uyuşmazlık kural olarak aile mahkemesinde görülür.
• Protokolü net yazın: Devredilecek taşınmazın açıkça ve şartsız biçimde belirtilmesi, ileride icra edilebilirliğin en önemli güvencesidir.

Protokole yazdığınız her hak, ancak açık ve eksiksiz yazıldığında sizi korur. Tapu devri taahhüdü yerine getirilmezse hukuk yolu açıktır; ancak en sağlıklısı, protokolün baştan doğru kurgulanması ve mümkünse devrin boşanmayla birlikte tamamlanmasıdır.

Benzer bir durumla mı karşı karşıyasınız? Durumunuzu gizlilik içinde değerlendirip size özel bir yol haritası çıkarmamız için bizimle iletişime geçin.

Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Metinde anılan yüksek mahkeme kararları gerçek olup künyeleri (esas/karar numarası ve tarih) UYAP, Lexpera ve resmî karar kaynakları üzerinden doğrulanabilir. İçtihatlar zaman içinde değişebileceğinden, kendi durumunuz için güncel değerlendirmeyi mutlaka bir avukattan alınız.

Protokolde Yazan Devir Yapılmazsa

Anlaşmalı boşanma protokolü mahkemece onaylandığında bağlayıcı hâle gelir; ancak protokoldeki tapu devrinin nasıl yerine getirileceği kararın hüküm fıkrasına bağlıdır.

Birinci ve üçüncü satırlar en önemli ayrımı gösterir: boşanma kararının hüküm fıkrasında taşınmazın tapu kaydının iptali ile diğer eş adına tesciline açıkça karar verilmişse, lehine karar verilen eş kesinleşme şerhli kararla doğrudan tapu müdürlüğüne başvurur; hükümde bu ibare yoksa tapu devri icra dairesi eliyle yaptırılamaz ve eş devre yanaşmazsa tapu iptali ve tescil davası açılması gerekir. Beşinci satır ise koruyucu adımdır — devir gecikiyorsa tapuya tedbir şerhi konularak taşınmazın üçüncü kişilere devri önlenmelidir.

Satış ve müteahhit rehberlerimiz: kat karşılığı inşaat sözleşmesi · sözleşmenin feshi · kapora ve cayma parası · emlak komisyonu · kooperatif hisseli tapu · protokole uyulmazsa

Protokol Hazırlarken Dikkat Edilecekler

Sonraki uyuşmazlıkların çoğu protokoldeki belirsizlikten doğar.

Dokuzuncu satır en kritik usulî noktadır: protokolün mahkeme kararında hükme geçirilmiş olması gerekir; yalnızca dosyaya sunulan ancak hükme yansıtılmayan protokol ilam niteliği kazanmaz ve doğrudan icra edilemez. Beşinci satır ise en etkili caydırıcıdır — devir yapılmaması hâlinde uygulanacak cezai şart protokole yazılabilir.

Protokole Uyulmamasında Diğer Yükümlülükler

Tapu devri dışındaki edimlerde de aynı icra imkânı vardır.

Dokuzuncu satır tüm başlıkları birleştirir: mahkemece onaylanarak hükme geçirilen protokoldeki para ödeme ve teslim edimleri ilamlı icra yoluyla yerine getirilebilir; buna karşılık tapu veya araç devri gibi borçlunun irade beyanını gerektiren edimlerde, hüküm fıkrasında doğrudan tescile karar verilmemişse yerine getirme dava yoluyla sağlanır.

Protokolün Değiştirilmesi ve Sonradan İtiraz

Onaylanan protokol kural olarak bağlayıcıdır; değiştirilmesi sınırlıdır.

İkinci ve dokuzuncu satırlar aynı uyarıyı verir: onaylanan ve kesinleşen protokol kural olarak değiştirilemez; özellikle mal paylaşımına ilişkin hükümler sonradan düzeltilemez. Bu nedenle protokol imzalanmadan önce her maddesinin sonuçlarının değerlendirilmesi gerekir. Dördüncü satır ise tek geniş istisnadır — velayet ve kişisel ilişkiye ilişkin düzenlemeler çocuğun yararına göre her zaman değiştirilebilir.

Devir Gecikirse Doğan Zararlar

Tapu devrinin yapılmaması maddi kayıplar doğurabilir ve bunlar talep edilebilir.

Altıncı ve dokuzuncu satırlar en etkili iki adımdır: protokolde cezai şart kararlaştırılmışsa ayrıca ispat gerekmeksizin talep edilebilir ve bu talepler tapu iptali ve tescil davasıyla birlikte ileri sürülerek süreç kısaltılabilir.

İcra Takibi Adım Adım

Onaylanan protokole dayalı ilamlı takip belirli bir sırayla işler.

Birinci satır atlanmaması gereken adımdır: ilamlı icra takibi başlatabilmek için mahkemeden kesinleşme şerhi alınmış olması gerekir — şerh olmadan yapılan takip talebi işleme konulmaz. Yedinci satır ise takibin gücünü gösterir; ilamlı takipte borçlunun itiraz imkânları çok sınırlıdır ve takip kendiliğinden durmaz.

Hüküm Fıkrası Belirler: Tescil Kararı mı, Devir Taahhüdü mü?

Anlaşmalı boşanmada eşlerin boşanmanın mali sonuçları hakkındaki anlaşmasını hâkim uygun bulmalıdır (TMK m.166/3); boşanmanın fer’i sonuçlarına ilişkin anlaşmalar ise hâkimin onayıyla geçerli olur (TMK m.184/5). Onaylanan protokol bağlayıcıdır, ancak protokoldeki taşınmaz devrinin tapu siciline nasıl yansıyacağı kararın hüküm fıkrasına bağlıdır. Hükümde taşınmazın tapu kaydının iptaline ve diğer eş adına tesciline açıkça karar verilmişse, bu karar mülkiyeti tescilden önce kazandıran bir mahkeme kararıdır (TMK m.705/2) ve lehine karar verilen eş kesinleşme şerhli kararla tapu müdürlüğüne başvurarak tescili sağlar.

Hüküm fıkrası yalnızca protokolün kabul edildiğini veya taraflarca imzalanan protokolün onaylandığını gösteriyorsa, taşınmaz devri borcu kişisel bir borç olarak kalır ve tapu müdürlüğü karşı tarafın katılımı olmadan işlem yapmaz. Bu durumda mülkiyetin kazanılmasına esas olacak bir hukuki sebebe dayanarak malikten mülkiyetin kendi adına tescilini isteme hakkına sahip olan eş, malikin kaçınması hâlinde mülkiyetin hükmen kendisine verilmesini dava edebilir (TMK m.716). Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, protokol hükmünün boşanma kararının hüküm fıkrasına aynen yazılmamış olmasının tek başına davanın reddi sebebi olmadığını, protokolün hâkimce uygun bulunduğuna ilişkin kayıtların ve duruşma beyanlarının devir yükümlülüğünü doğurabileceğini kabul etmektedir (E.2023/3040, K.2024/1623).

Protokoldeki Edimlerin İcra Yolları: İİK m.24-39

Onaylanan protokolden doğan edimlerin yerine getirilme yolu edimin türüne göre değişir. Para ödenmesine veya teminat verilmesine ilişkin ilamlarda icra dairesi borçluya icra emri gönderir; borçlu kanundaki süre içinde ödemezse haciz ve satış yoluna gidilir (İİK m.32). Taşınır bir malın teslimine ilişkin ilamlarda mal borçludan alınarak alacaklıya verilir, bulunamazsa ilamdaki değeri tahsil edilir (İİK m.24); bir taşınmazın tahliyesi veya teslimine ilişkin ilamlarda borçlu taşınmazdan çıkarılarak taşınmaz alacaklıya teslim edilir (İİK m.26). Bir işin yapılmasına ilişkin ilamda iş belirlenen sürede yapılmazsa, başkası tarafından yapılabilecek işlerde masrafı borçludan alınarak iş yaptırılabilir (İİK m.30).

Borçlu ilamlı takibe karşı ancak sınırlı sebeplerle icranın geri bırakılmasını isteyebilir: ilamdan sonra borcun ödendiğini veya ertelendiğini resmî ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat etmek ya da zamanaşımına uğradığını ileri sürmek bu sebepler arasındadır (İİK m.33). İlamlar kesinleşmelerinden itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (İİK m.39). Nafaka kararlarına uyulmaması hâlinde alacaklının şikâyeti üzerine tazyik hapsi uygulanabilir (İİK m.344). Çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin kararların yerine getirilmesi ise icra dairelerinden alınarak adliyelerdeki adli destek birimlerine verilmiştir.

Tescil Davası: Görev, Harç, Tedbir ve Süre

Boşanma protokolüne dayanan tapu iptali ve tescil davası, boşanmanın fer’i sonuçlarından doğduğu için yargı uygulamasında aile mahkemesinde görülmektedir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu görevi asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla yürütür (4787 s.K.). Yargı uygulamasında bu davalarda maktu harç ve maktu vekâlet ücreti uygulandığı görülmekle birlikte, dava açılmadan önce güncel uygulamanın teyit edilmesi yerinde olur. Dava açılırken en önemli adım, taşınmazın yargılama sırasında üçüncü kişilere devrini önlemek için ihtiyati tedbir istenmesi ve tedbir kararının tapuya şerh ettirilmesidir (HMK m.389, TMK m.1010).

Protokolden doğan devir talebi, kural olarak on yıllık genel zamanaşımı süresine tabidir (TBK m.146); hükümde doğrudan tescile karar verilmiş hâllerde ise mülkiyet zaten kazanılmış olduğundan tescil talebi bu süreye bağlı değildir. Aile hukukuna ilişkin bu uyuşmazlıklar dava şartı arabuluculuk kapsamında sayılmamıştır. Dava dilekçesinde taşınmazın ada, parsel ve bağımsız bölüm bilgileri, protokolün ve kesinleşmiş boşanma kararının onaylı örnekleri ile devre davet eden ihtarname sunulmalıdır; taşınmazın üçüncü kişiye geçme ihtimaline karşı bedel talebi terditli olarak eklenebilir (HMK m.111).

Taşınmaz Başkasına Devredilmişse: İyiniyet, Muvazaa ve Bedel

Devir borçlusu eş taşınmazı boşanmadan sonra üçüncü bir kişiye satmış veya üzerine ipotek kurdurmuşsa, tapu kütüğüne iyiniyetle dayanarak mülkiyet veya başka bir aynî hak kazanan üçüncü kişinin kazanımı korunur (TMK m.1023). Devir borçlusunun kişisel borcu, tapu kaydında görünmediğinden üçüncü kişinin iyiniyetini kural olarak ortadan kaldırmaz; ancak üçüncü kişinin protokoldeki devir borcunu bildiği veya bilmesi gerektiği, örneğin devir borçlusunun yakın akrabası olduğu, bedel ödenmediği ya da devrin davadan hemen önce yapıldığı hâllerde iyiniyet iddiası dinlenmez (TMK m.1024). Tarafların gerçek iradesini gizleyen muvazaalı işlemlerde de görünürdeki satış geçersizdir (TBK m.19).

Taşınmazın aynen alınması mümkün değilse hak sahibi eş, devir borcunun ifa edilmemesinden doğan zararını, özellikle taşınmazın dava veya karar tarihine yakın rayiç değerini devir borçlusundan isteyebilir; borçlu kusursuz olduğunu ispat edemedikçe bu zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m.112). Bu talep tapu iptali ve tescil talebiyle birlikte terditli olarak ileri sürülebilir. Devir borçlusunun malvarlığını alacaklıdan kaçırmak amacıyla yaptığı tasarruflar bakımından, para alacağına dönüşen talebin tahsili için tasarrufun iptali yoluna da başvurulabilir (İİK m.277 vd.).

Cezai Şart, Temerrüt ve Gecikme Zararı

Protokolde devir için belirli bir tarih kararlaştırılmışsa, devir borçlusu bu tarihin geçmesiyle ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer; tarih kararlaştırılmamışsa temerrüt için ihtar gerekir (TBK m.117). Temerrüt nedeniyle hak sahibi eşin uğradığı zarar, örneğin taşınmazı kiraya verememesinden doğan kira kaybı veya başka bir konutta kirada oturmak zorunda kalmasından doğan giderler, borçlunun kusursuzluğunu ispat edememesi hâlinde istenebilir (TBK m.118). Taşınmazı haksız olarak kullanmaya devam eden eşten ise kullanım bedeli de talep edilebilir.

Protokolde devir borcunun zamanında yerine getirilmemesi için cezai şart kararlaştırılmışsa, alacaklı hem devrin ifasını hem de cezayı isteyebilir; ancak ifayı ihtirazi kayıt ileri sürmeden kabul ederse cezayı isteyemez (TBK m.179/2). Cezai şartı aşan zarar, borçlu kusursuz olduğunu ispat etmedikçe ayrıca istenebilir (TBK m.180/2); hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182/3). Bu nedenle protokole yazılacak cezai şartın, devrin gecikmesi hâlinde gün veya ay başına makul bir tutar olarak belirlenmesi, uygulanabilirliğini artırır.

Protokole Taşınmaz Maddesi Nasıl Yazılmalı?

Sonradan dava açma ihtiyacını ortadan kaldırmanın en etkili yolu, protokolün ve duruşmada hâkimden istenecek hüküm fıkrasının baştan doğru kurulmasıdır. Protokolde taşınmazın il, ilçe, mahalle, ada, parsel ve bağımsız bölüm numarası ile devredilecek pay oranı tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılmalı; devrin hukuki sebebinin mal rejiminin tasfiyesi olduğu belirtilmeli; taşınmazın zilyetliğinin hangi tarihte teslim edileceği ve bu tarihe kadar oturan eşin kullanım bedeli ödeyip ödemeyeceği düzenlenmelidir. Taşınmaz üzerinde konut kredisi veya ipotek varsa kalan kredi borcunun hangi eşçe ödeneceği ve ipoteğin kim tarafından kaldırtılacağı açıkça yazılmalıdır.

Duruşmada hâkimden, protokolün onaylanmasının yanında hüküm fıkrasında taşınmazın tapu kaydının iptali ile lehine devir kararlaştırılan eş adına tesciline ve zilyetliğin belirli bir tarihte teslimine ayrıca karar verilmesi talep edilmelidir. Tescil hükmü, tapu devrini karşı tarafın imzasına bağlı olmaktan çıkarır; teslim hükmü ise taşınmazdan çıkmayan eşe karşı ilamın icrası yoluyla teslimin sağlanmasına imkân verir (İİK m.26). Aile konutu şerhi bulunan taşınmazlarda şerhin terkini ve devir gecikirse uygulanacak cezai şart da protokole eklenmelidir. Böyle kurulan bir protokol, devrin boşanmanın kesinleşmesinden sonra ek bir yargılamaya gerek kalmadan tamamlanmasını sağlar.

Kesinleşmiş Protokole Sonradan İtiraz: Yargılamanın İadesi ve Değişen Koşullar

Boşanma kararı ve onaylanan protokol kesinleştikten sonra, protokoldeki mal paylaşımına ilişkin hükümler kural olarak değiştirilemez. Kesinleşmiş bir hükme karşı ancak kanunda sınırlı olarak sayılan yargılamanın iadesi sebeplerinden birinin varlığı hâlinde başvurulabilir; hükmün, lehine karar verilen tarafın hileli davranışlarının etkisiyle elde edilmiş olması veya hükme esas alınan belgelerin sahteliğinin anlaşılması bu sebepler arasındadır (HMK m.375). Yargılamanın iadesi, sebebin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıl içinde istenmelidir (HMK m.377).

Buna karşılık nafaka ve çocuklara ilişkin düzenlemeler değişen koşullara göre yeniden değerlendirilebilir. Tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde irat biçimindeki nafakanın kaldırılması, azaltılması veya artırılması istenebilir (TMK m.176/4); velayet ve kişisel ilişkiye ilişkin düzenlemeler ise çocuğun yararı ve durumdaki önemli değişiklikler gözetilerek değiştirilebilir (TMK m.183). Taşınmaz devri gibi mal paylaşımı edimleri bu değişiklik imkânının dışında kaldığından, protokol imzalanmadan önce devre konu taşınmazın kredi, ipotek, vergi ve harç sonuçlarının ayrıntılı olarak değerlendirilmesi gerekir.

Konuyla ilgili diğer rehberlerimiz: boşanmada tapu devri işlemleri ve harç · protokole uyulmazsa · tapu iptali ve tescil davası · aile konutu şerhi · krediyle alınan ev · nafaka ödememe ve tazyik hapsi

Sıkça Sorulan Sorular

Anlaşmalı boşanma protokolündeki tapu devri yapılmazsa ne olur?

Protokolde taahhüt edilen tapu devri yerine getirilmezse, lehine taahhüt verilen taraf bu edimin ifasını dava yoluyla talep edebilir. Protokol mahkemece onaylandığından bağlayıcıdır.

Protokol onaylandıktan sonra tapu devri zorunlu mu?

Evet. Hâkim tarafından onaylanıp hükme geçirilen protokol taraflar için bağlayıcıdır; tapu devri taahhüdü de yerine getirilmesi gereken bir borçtur.

Tapu devri için ayrı dava mı açılır?

Taahhüde uyulmazsa, alacaklı taraf tapu iptali ve tescil ya da edimin ifası talebiyle dava açabilir. Onaylı protokol bu talebin dayanağını oluşturur.