Nafakayı Ödeyemiyorum: Azaltma, Taahhüt ve Hapisten Kurtulma Yolları

Önce şunu bilin: ödememek bir çözüm değildir — İİK m.344

Nafaka mahkeme kararına dayanan bir yükümlülüktür ve ilam niteliğindedir. Ödenmediğinde alacaklı ilamlı icra takibi başlatır, maaşa ve malvarlığına haciz koydurur. Nafaka alacağı icra hukukunda ayrıcalıklı bir rejime tabidir: maaş haczinde diğer borçlar için öngörülen sınırlama nafaka alacağında aynı şekilde uygulanmaz, 5510 sayılı Kanun m.93 uyarınca kural olarak haczedilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri nafaka borçları için haczedilebilir ve nafaka alacakları İİK m.206’daki sıra cetvelinde imtiyazlı alacaklar arasında yer alır.

En ağır yaptırım tazyik hapsidir. İİK m.344 uyarınca nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir; hapsin tatbikine başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir. Şikâyet İİK m.347 uyarınca alacaklının fiili öğrendiği günden itibaren üç ay ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır. Tazyik hapsi bir ceza mahkûmiyeti değil, ödemeye zorlama aracıdır; adli sicile işlenmez. Konunun ayrıntıları için nafaka şikâyetinde süre ve tazyik hapsi ve zorlama hapsi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Doğru yol: nafakanın azaltılması veya kaldırılması davası — TMK m.176

Hükmedilen nafaka kesin ve değişmez değildir. TMK m.176/4 uyarınca tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen nafakanın artırılmasına, azaltılmasına veya kaldırılmasına karar verilebilir. Ancak indirim kendiliğinden gerçekleşmez; değişen koşulların somut delillerle ortaya konduğu bir dava gerekir. Uygulamada kabul gören sebepler işten çıkarılma, gelirin belgelenebilir biçimde düşmesi, ağır hastalık veya çalışma gücünün kaybı, yeni bir bakım yükümlülüğünün doğması ve nafaka alacaklısının düzenli gelire kavuşmasıdır.

Zamanlama kritik önemdedir: azaltma veya kaldırma kararı kural olarak dava tarihinden itibaren sonuç doğurur; geçmiş dönem için indirim istenemez. Altı ay bekleyip sonra dava açan borçlu o altı ayın nafakasından sorumlu kalmaya devam eder. Bu nedenle gelir kaybı gerçekleştiği anda dava açılması, birikmiş borcun büyümesini önler.

Borçlunun kendi yoksulluğu da kaldırma sebebi olabilir. Yargıtay bir kararında yoksulluk nafakasını düzenleyen TMK m.175’in sözünde de özünde de nafaka borçlusunun mali gücünün varlığının yattığını, bu nedenle yalnızca ödeme biçimini düzenleyen TMK m.176’ya bakılarak sonuca varılamayacağını belirtmiş ve borçlunun mali gücünün bulunmaması durumunda nafakanın kaldırılmasına da hükmedilebileceği sonucuna varmıştır. Karara konu olayda, bel rahatsızlığı nedeniyle kendi kusuru olmaksızın işten ayrılmak zorunda kalan ve düzenli geliri bulunmayan davacının durumu esas alınmıştır. Buna karşılık iradi olarak işten ayrılma veya gelirini gizleme gibi davranışlar mahkemece borçlu lehine değerlendirilmez. Anayasa Mahkemesinin TMK m.175/1’deki “süresiz olarak” ibaresine ilişkin 2026 tarihli iptal kararı da süreli nafaka tartışmalarında ayrıca gözetilmelidir. Azaltma davasının işleyişi için nafaka azaltma davası ve nafaka ödeyen eş işsiz kalırsa yazılarımıza bakabilirsiniz.

Azaltma davasında ispat ve usul

Dava “artık ödeyemiyorum” beyanıyla kazanılmaz; aranan şey esaslı ve somut bir değişikliktir. Sunulması gereken belgeler şunlardır: iş akdinin feshi veya işten ayrılma belgesi ve işsizlik ödeneği kayıtları; SGK hizmet dökümü; eski ve yeni dönem maaş bordroları; çalışma gücünü etkileyen sağlık raporları; yeni evlilik, doğan çocuk veya bakmakla yükümlü olunan kişiler gibi yeni yükümlülükler; kira sözleşmesi, kredi taksitleri ve sürekli sağlık giderleri; nafaka alacaklısının işe girmesi veya düzenli gelire kavuşması gibi karşı taraftaki iyileşmeyi gösteren kayıtlar. HMK m.119 uyarınca her vakıanın hangi belgeyle ispatlanacağı dilekçede ayrıca gösterilmelidir.

Mahkeme tarafların ekonomik durumunu tespit için güncel sosyal ve ekonomik durum araştırması yaptırır; boşanma dosyasındaki eski rapora dayanılarak karar verilmesi beklenmemelidir. Yargıtay yoksulluk değerlendirmesini asgari geçim düzeyi üzerinden yapar. Görevli mahkeme 4787 sayılı Kanun m.4 uyarınca aile mahkemesidir. Harç uygulamada azaltma davasında bir yıllık fark, kaldırma davasında bir yıllık nafaka tutarı üzerinden alınır. İştirak nafakasının azaltılması da mümkündür; ancak TMK m.182 ve m.327 vd. uyarınca çocuğun ihtiyaçları ve üstün yararı gözetildiğinden değerlendirme daha dikkatli yapılır ve iki ebeveynin mali gücü birlikte karşılaştırılır.

Tazyik hapsi riskini yönetmek: İİK m.344, 347, 353 ve 354

Salt mali güçsüzlük iddiası tazyik hapsini durdurmaz. İİK m.344’ün borçluya tanıdığı asıl imkân şudur: borçlunun nafakanın kaldırılması veya azaltılması talebiyle dava açmış olması hâlinde, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir. Bu otomatik değildir, mahkemenin takdirindedir; bu nedenle azaltma davasının dilekçesi, delilleri ve duruşma tarihi icra ceza mahkemesine sunulmalı, dava sebebinin ciddi olduğu gösterilmelidir.

Şikâyet üzerine açılan dosyada borçlu şu savunmaları ileri sürebilir: nafakanın ödendiği; şikâyetin İİK m.347’deki üç aylık ve bir yıllık süreler geçtikten sonra yapıldığı; nafaka kararının kaldırıldığı veya değiştirildiği; nafakanın alacaklının yeniden evlenmesi gibi sebeplerle kendiliğinden sona erdiği; azaltma veya kaldırma davasının derdest olduğu. Hastane yatışı veya tutukluluk gibi ödemeyi fiilen imkânsız kılan zorunlu sebepler ayrıca değerlendirilir. İcra ceza mahkemesinin kararına karşı İİK m.353 uyarınca tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir (7499 s.K.).

Tazyik hapsi borcu ortadan kaldırmaz; ödemeye zorlar. İİK m.344 uyarınca hapsin tatbikine başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir; İİK m.354 uyarınca borcun itfası hâlinde dava ve ceza düşer. Ödenmediği sürece alacak icra takibiyle takip edilmeye devam eder. Kısmi ödeme yapılabiliyorsa öncelik işleyen dönem nafakasına verilmeli, ödemeler mutlaka banka üzerinden ve açıklama kısmına dönem yazılarak yapılmalıdır. Birikmiş nafakaya ilişkin ayrıntılar için birikmiş nafaka ve tazyik hapsi yazımıza bakabilirsiniz.

İcra dosyasında taksitle ödeme: İİK m.111 ve m.340

Ödeme gücü geçici olarak daralan borçlu için icra dosyasında somut bir mekanizma vardır. İİK m.111’e göre borçlu, alacaklının satış talebinden önce borcunu muntazam taksitlerle ödemeyi taahhüt eder ve birinci taksiti de derhal verirse icra işlemleri durur. Bunun için borçlunun kâfi miktar malının haczedilmiş olması, her taksitin borcun dörtte biri miktarından aşağı olmaması, taksitlerin aydan aya verilmesi ve toplam sürenin üç aydan fazla olmaması gerekir. Bu şartlar gerçekleştiğinde alacaklının muvafakati aranmaz; bunun dışında kalan taksit anlaşmaları alacaklının rızasına bağlıdır.

Taahhüdün sonuç doğurması için miktarın belirli olması gerekir: toplam borcun yanında işleyen faiz, vekâlet ücreti, harç ve giderler de gösterilmeli, taksit tarih ve tutarları tek tek yazılmalı ve metin icra memuru huzurunda imza altına alınmalıdır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin 12.09.2018 tarihli, E.2017/6328, K.2018/7892 sayılı kararında, İİK m.111 uyarınca usulüne uygun taahhütte icra işlemlerinin durdurulmasına karar verilebileceği, ancak tüm hacizlerin kaldırılmasının isabetsiz olduğu, taahhütten önce konulmuş maaş haczinin kaldırılamayacağı belirtilmiştir.

Nafaka dosyalarında en tehlikeli yanılgı taksit taahhüdünün tazyik hapsi riskini tümüyle ortadan kaldırdığını sanmaktır. Oysa iki ayrı rejim vardır. İİK m.344 nafaka kararının gereğini yerine getirmemeyi, İİK m.340 ise icra dairesinde veya mahkemede verilen taksitle ödeme taahhüdünü haklı sebep olmaksızın ihlal etmeyi üç aya kadar tazyik hapsiyle yaptırıma bağlar. Birikmiş nafaka için verilen taahhüt, cari nafakanın ödenmemesinden doğan m.344 riskini ortadan kaldırmaz; taahhüt de ihlal edilirse borçlu m.340 kapsamında ayrı bir yaptırımla karşılaşır. Bu nedenle taahhüt ancak gerçekçi bir ödeme planıyla verilmelidir.

Alacaklıyla anlaşma: sözlü mutabakat değil, sulh veya icra dosyasında beyan

Ödeme gücü azalan borçlular sıklıkla nafaka alacaklısıyla sözlü olarak daha düşük bir tutar üzerinde anlaşır. Bu anlaşma mahkeme kararını değiştirmez; alacaklı sonradan fikir değiştirirse karar tutarı üzerinden icra takibi ve şikâyet yapılabilir. Anlaşma gerçekten sağlanmışsa bunun hukuken bağlayıcı hâle getirilmesi gerekir.

Bunun ilk yolu azaltma davası içinde sulhtur. HMK m.313 uyarınca sulh, görülmekte olan bir davada tarafların mahkeme huzurunda aralarındaki uyuşmazlığı kısmen veya tamamen sona erdirmek amacıyla yaptıkları sözleşmedir; mahkeme sulh doğrultusunda karar verir ve bu karar yeni nafaka miktarını belirler. İkinci yol, birikmiş nafaka bakımından alacaklının icra dosyasına yapacağı feragat veya tahsil beyanıdır; ancak bu beyan yalnızca geçmiş alacağa ilişkin olup ileriye dönük nafaka miktarını değiştirmez. Gelecek dönem için indirim ancak mahkeme kararıyla mümkündür. Bu nedenle alacaklıyla varılan her mutabakat, yazılı hâle getirilmeli ve azaltma davası dosyasına veya icra dosyasına usulüne uygun biçimde yansıtılmalıdır.

Nafakanın kendiliğinden sona erdiği hâller: TMK m.176/3 ve m.328

Bazı durumlarda dava açmaya gerek kalmaz. TMK m.176/3 uyarınca yoksulluk nafakası alacaklı tarafın yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar. Yeniden evlenmede ayrı bir dava açılması gerekmez; yeni evliliğin nüfusa tescilinden sonra alınacak vukuatlı nüfus kayıt örneği icra müdürlüğüne sunularak kesintilerin durdurulması sağlanır. Evlenme tarihinden sonra ödenmiş tutarların iadesi TBK m.77 vd. uyarınca sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre istenebilir.

Aynı fıkra uyarınca alacaklının evlenmeksizin fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde nafaka mahkeme kararıyla kaldırılır; bu hâllerde kendiliğinden sona erme yoktur. Fiilî birliktelikte ilişkinin süreklilik, ekonomik birliktelik ve aleniyet kazanmış olması aranır; adres tespiti, tanık beyanı ve sosyal medya kayıtları delil olarak kullanılır. İştirak nafakası bakımından TMK m.328 uyarınca ana ve babanın bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder; ergin olduğu hâlde eğitimi süren çocuk için bu yükümlülük, koşulları varsa eğitimin sona ermesine kadar sürebilir.

Uygulamada en sık yapılan hatalar şunlardır: ödemeyi kesip dava açmayı beklemek; mali güçsüzlüğü tek başına savunma sanmak; dava açıldığı hâlde bunu icra ceza mahkemesine bildirmemek; belgesiz dava açmak; alacaklıyla yapılan sözlü anlaşmaya güvenmek; elden ödeme yapmak; birikmiş borç için taksit taahhüdü verip cari nafakayı ödememek ve yeniden evlenmede gereksiz dava açmaya çalışmak. Şikâyet veya icra dosyanız için savunmanızı birlikte kurmak üzere Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.