Zorlama Hapsi Nedir: Nafaka ve Mal Beyanı (İİK 344, 76)

Tazyik hapsi mi, zorlama hapsi mi? Kavram ve hukuki nitelik

Halk arasında ve icra uygulamasında yaygın ifade tazyik hapsidir; 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun ise benzer bir kurumu zorlama hapsi olarak adlandırır. İkisinin ortak özelliği, kişiyi bir yükümlülüğü yerine getirmeye zorlamak için verilmesi ve bir suç mahkûmiyeti doğurmamasıdır. Bu nedenle tazyik hapsi ertelenemez, seçenek yaptırımlara veya adli para cezasına çevrilemez ve adli sicile kaydedilmez.

Tazyik hapsini disiplin hapsinden ayırmak gerekir. Tazyik hapsinde yükümlülük yerine getirildiği anda hapis amacına ulaşmış olur ve kişi tahliye edilir; İİK m.340 ve m.344 bunu açıkça düzenler. Disiplin hapsi ise belirli bir düzeni korumak için bir fiile bağlanan yaptırımdır ve yükümlülüğün sonradan ifası kural olarak onu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Güncel örneği, 7343 sayılı Kanun ile 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na eklenen 41/F maddesindeki disiplin hapsidir; Anayasa Mahkemesi 25.12.2024 tarihinde E.2022/6 sayılı dosyada bu maddedeki “fiil suç teşkil etse dahi” ibarelerinin iptal talebini reddetmiştir. Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesini çocuk teslimi ve kişisel ilişki rehberimizde ayrıca anlattık.

Önemli bir düzeltme de mal beyanıyla ilgilidir. İİK m.337/1, süresinde mal beyanında bulunmayan borçlu hakkında ayrıca on gün disiplin hapsi öngörüyordu. Anayasa Mahkemesi 28.02.2008 tarihli, 2006/71 E., 2008/69 K. sayılı kararıyla, aynı fiil için İİK m.76’daki hapisle tazyikle birlikte ikinci bir yaptırım öngörüldüğü gerekçesiyle bu hükmü iptal etmiştir. Bugün mal beyanında bulunmayan borçlu için uygulanan yaptırım yalnızca İİK m.76’daki hapisle tazyiktir. Disiplin hapsi ile tazyik hapsinin farklarını disiplin hapsi ve tazyik hapsi yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Nafaka borcunda tazyik hapsi: İİK m.344

İİK m.344’e göre nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine, üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Hapsin tatbikine başlandıktan sonra kararın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir. Borçlunun nafakanın kaldırılması veya azaltılması talebiyle dava açmış olması hâlinde, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir.

Hüküm, tedbir, iştirak, yoksulluk ve yardım nafakasının tamamını kapsar; nihai kararla hükmedilmiş nafaka ile yargılama sırasında ara kararla hükmedilen tedbir nafakası arasında bu bakımdan fark yoktur. Ancak şikâyetten önce nafaka kararına dayanılarak icra takibi yapılmış olması gerekir. Şikâyet, vadesi gelmiş ve ödenmemiş aylar için yapılır; henüz muaccel olmamış aylar için tazyik hapsi istenemez. Tek bir şikâyet dilekçesiyle birden fazla ayın ödenmediği ileri sürülebilir, yeter ki hangi ayların şikâyet konusu olduğu açıkça gösterilsin.

Şikâyet hakkı süreye bağlıdır. İİK m.347 uyarınca bu bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Her ayın nafakası ayrı bir vadeye sahip olduğundan süre ay ay hesaplanır ve uygulamada şikâyet, geriye doğru son üç ay içinde ödenmeyen nafakalara dayandırılır. Daha eski aylara ait birikmiş nafaka ise icra takibi yoluyla tahsil edilir; bu alacağın faiziyle birlikte toplu olarak istenmesi, tazyik hapsinden çok bir para alacağının tahsili görünümündedir.

İİK m.354/4, alacak miktarı aylık brüt asgari ücretin altında kalan takiplerde disiplin ve tazyik hapsinin uygulanmayacağını düzenler; ancak aynı hüküm nafaka alacaklarına ilişkin takipleri bu sınırın dışında tutar. Dolayısıyla küçük tutarlı nafaka borçları için de İİK m.344 işletilebilir.

Borçlu bakımından en güçlü savunmalar ödemenin yapılmış olması, takip veya şikâyet evrakının usulsüz tebliği ve şikâyet süresinin geçmiş olmasıdır. Salt ekonomik güçsüzlük iddiası tek başına yaptırımı ortadan kaldırmaz; ödeme gücü azalan borçlunun yapması gereken, TMK m.176/4 (yoksulluk nafakası) veya TMK m.331 (iştirak nafakası) uyarınca azaltma ya da kaldırma davası açmak ve bu davayı icra mahkemesine bildirmektir. Nafakanın tek taraflı kesilmesinin sonuçlarını nafaka borcunu ödememe ve tazyik hapsi rehberimizde, dava yolunu ise nafakanın artırılması ve azaltılması davası sayfamızda anlattık.

Mal beyanında bulunmama: İİK m.74, 75 ve 76

İİK m.74, mal beyanını borçlunun kendisinde ve üçüncü kişiler elinde bulunan mal, alacak ve haklarında borcuna yetecek miktarın nevi, mahiyet ve vasıflarını, her türlü kazanç ve gelirlerini, yaşayış tarzına göre geçim kaynaklarını ve buna göre borcunu ne suretle ödeyebileceğini yazılı veya sözlü olarak icra dairesine bildirmesi olarak tanımlar. Madde dört unsur arar; uygulamada en sık eksik bırakılanı borcun nasıl ödeneceğinin gösterilmesidir. Yalnızca “üzerime kayıtlı mal yoktur” demek, kanunun aradığı beyanı tam olarak karşılamaz.

Beyan süresi takip yoluna göre değişir. Genel haciz yolunda ödeme emri, ilamlı takipte icra emri tebliğinden itibaren yedi gün, kambiyo senetlerine özgü takipte on gün içinde beyanda bulunulmalıdır. Borçlu süresinde itiraz etmişse takip durur ve beyan yükümlülüğü doğmaz. Ancak İİK m.75 uyarınca itirazının iptaline veya kaldırılmasına karar verilen borçlu, kararın tebliğinden, yüzüne karşı verilmişse tefhiminden itibaren üç gün içinde beyanda bulunmak zorundadır. Ödeme emrine, borçlunun süresinde mal beyanında bulunmazsa hapisle tazyik olunacağı ve gerçeğe aykırı beyanda bulunursa ayrıca cezalandırılacağı ihtarı yazılır (İİK m.60). Usulsüz tebligat hâlinde süre işlemeye başlamaz.

Yaptırım İİK m.76’da düzenlenmiştir: mal beyanında bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine beyanda bulununcaya kadar icra mahkemesi hâkimi tarafından bir defaya mahsus olmak üzere hapisle tazyik olunur; ancak bu hapis üç ayı geçemez. Amaç beyanı sağlamak olduğundan, borçlu süresinden sonra da olsa beyanda bulunursa hapisle tazyik edilmez; infaza başlanmışsa serbest bırakılır. Hapisle tazyik borcu ortadan kaldırmaz; icra takibi aynen devam eder. Mal beyanının içeriği ve verilme şekli için mal beyanı rehberimize bakabilirsiniz.

Hiç beyanda bulunmamak ile gerçeğe aykırı beyanda bulunmak farklı sonuçlara bağlanmıştır. İİK m.338/1’e göre bu Kanuna göre istenen beyanı hakikate aykırı surette yapan kimse, alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Burada söz konusu olan tazyik değil, gerçek anlamda bir hapis cezasıdır; bu nedenle kanun yolu da Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre belirlenir. Ayrıca İİK m.354/4 uyarınca nafaka dışındaki takiplerde alacak miktarı aylık brüt asgari ücretin altındaysa disiplin ve tazyik hapsi uygulanmaz; bu sınır İİK m.76 bakımından da gözetilmelidir.

Ödeme taahhüdünün ihlali: İİK m.340 ve m.111

İİK m.340’a göre 111. madde mucibince veya alacaklının muvafakati ile icra dairesinde kararlaştırılan borcu ödeme şartını makbul bir sebep olmaksızın ihlal eden borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Hapsin tatbikine başlandıktan sonra borçlu borcun tamamını veya o tarihe kadar icra veznesine yatırmak zorunda olduğu meblağı öderse tahliye edilir; ödemelerini tekrar keserse hakkında tazyik hapsine yeniden karar verilir. Ancak bir borçtan dolayı tazyik hapsinin süresi üç ayı geçemez.

Taahhüt iki kaynaktan doğabilir. Birincisi İİK m.111’deki taksitle ödeme imkânıdır; burada kanunun öngördüğü taksit düzenine uyulması gerekir. İkincisi alacaklının muvafakatiyle icra dairesinde tutanağa geçirilen ödeme taahhüdüdür. Yargıtay uygulamasında taahhüdün geçerli sayılabilmesi için takibin kesinleşmiş olması, taahhüt tutanağında borç kalemlerinin ve taksitlerin açıkça gösterilmesi ve taahhüt tarihinden son ödeme tarihine kadar işleyecek faizin ayrıca belirtilmesi ya da alacaklının bu faizden vazgeçtiğinin tutanağa geçirilmesi aranmaktadır. Belirsiz bir taahhüt tazyik hapsine dayanak olamaz.

Borçlu, taahhüdü makbul bir sebeple yerine getiremediğini ileri sürebilir; kanun sebebin “makbul” olmasını arar ve bunu icra mahkemesi takdir eder. Şikâyet süresi İİK m.347 uyarınca öğrenmeden itibaren üç ay ve her hâlde ihlalden itibaren bir yıldır. İİK m.354/4’teki brüt asgari ücret eşiği bu tür takiplerde uygulanır; takibe konu asıl alacak bu tutarın altındaysa tazyik hapsine karar verilemez. Şikâyet dilekçesinde hangi taksidin ödenmediği açıkça belirtilmelidir.

6284 sayılı Kanun kapsamında zorlama hapsi: m.13

6284 sayılı Kanun’un 13. maddesine göre hakkında tedbir kararı verilen şiddet uygulayan, bu kararın gereklerine aykırı hareket etmesi hâlinde, fiili bir suç oluştursa bile ihlal edilen tedbirin niteliğine ve aykırılığın ağırlığına göre hâkim kararıyla üç günden on güne kadar zorlama hapsine tabi tutulur. Tedbir kararının gereklerine aykırılığın her tekrarında zorlama hapsinin süresi on beş günden otuz güne kadardır; ancak zorlama hapsinin toplam süresi altı ayı geçemez. Zorlama hapsine ilişkin kararlar Cumhuriyet başsavcılığınca yerine getirilir.

Bu yaptırımı veren merci icra mahkemesi değil, tedbir kararını veren aile mahkemesidir ve İİK’deki şikâyet süreleri burada uygulanmaz. 6284 sayılı Kanun m.5/4 uyarınca hükmedilen tedbir nafakasına aykırılık da bu maddenin kapsamında değerlendirilebilir. Uygulamanın ayrıntılarını 6284 tedbir kararının ihlali ve zorlama hapsi yazımızda ele aldık.

Karar, itiraz, düşme ve infaz: İİK m.353 ve 354

Tazyik hapsi istemi, takibin yapıldığı icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesine yapılan şikâyetle başlar. Mahkeme şikâyet dilekçesini ve duruşma gününü borçluya usulüne uygun tebliğ ederek tarafları dinler; tebligattaki eksiklikler Yargıtay denetiminde sık bozma sebebidir. Bu yargılamalarda iddianame düzenlenmez, şikâyet doğrudan mahkemeye yapılır.

İtiraz yolu İİK m.353’te düzenlenmiştir. Tazyik veya disiplin hapsine ilişkin kararlara karşı, 7499 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik uyarınca 1 Haziran 2024 ve sonrasında verilen kararlarda tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilir. Mahkeme itirazı yerinde görmezse dosya, o yerde birden fazla icra mahkemesi bulunuyorsa numara olarak kendisini izleyen daireye, son numaralı daire için birinci daireye, tek daire bulunuyorsa asliye ceza mahkemesine gönderilir. Bu kararlara karşı istinaf ve temyiz yolu açık değildir. Buna karşılık gerçeğe aykırı beyan gibi hapis cezası gerektiren suçlarda Ceza Muhakemesi Kanunu’nun kanun yolu hükümleri uygulanır. Etkili bir itirazda ödeme dekontları, icra dosyasının tahsilat kayıtları, tebligat usulsüzlüğüne ve şikâyet süresinin geçtiğine ilişkin belgeler birlikte sunulmalıdır.

Kararın akıbetini İİK m.354 belirler. Takibi şikâyete bağlı fiillerde şikâyetçi vazgeçerse veya borcun itfa edildiği sabit olursa dava ve bütün sonuçlarıyla birlikte ceza düşer. İcra mahkemesinin bu bap hükümlerine göre verdiği tazyik veya disiplin hapsine ilişkin karar, kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilmez. Nafaka alacaklarına ilişkin takipler hariç, alacak miktarı aylık brüt asgari ücretin altında kalan takiplerde bu Kanunda öngörülen disiplin ve tazyik hapsi uygulanmaz.

İnfaz aşamasında borçlu borcu öderse, icra dosyasından alınacak ödeme belgesiyle Cumhuriyet başsavcılığına başvurarak tahliyesini sağlayabilir. Nafakada şikâyete konu aylara ait tutarın, taahhüt ihlalinde ise borcun tamamının veya o tarihe kadar ödenmesi gereken tutarın ödenmiş olması gerekir. Borç ödendikten sonra yeniden ödeme yapılmazsa, yeni ihlal için yeni bir şikâyet yoluna gidilebilir; ancak İİK m.340’taki bir borçtan dolayı toplam üç aylık sınır saklıdır. Dosyanın tamamen kapatılması için kapak hesabı ve tahsil harcı ödemesi, icra dairesi dışında yapılan ödemeler için de haricen tahsil bildirimi yapılmalıdır.

Hakkınızda tazyik hapsi şikâyeti yapıldıysa veya alacaklı olarak şikâyet sürenizi hesaplamak istiyorsanız, icra dosyanız üzerinden birlikte değerlendirme yapabiliriz. Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Borçlu ve alacaklı ne yapmalı? Süreler ve pratik adımlar

Alacaklı açısından ilk iş, nafaka veya taahhüt ihlalinin hangi tarihte öğrenildiğini belgelemektir. İİK m.347’deki üç aylık süre öğrenmeye bağlı olduğundan, ödeme yapılmadığını gösteren banka dökümü veya icra dosyasının tahsilat kaydı bu tarihin ispatında kullanılır. Şikâyet dilekçesinde icra dosyasının numarası, dayanılan karar, ödenmeyen ayların veya taksitlerin tek tek listesi ve talep edilen yaptırımın dayanağı olan madde açıkça yazılmalıdır. Mal beyanında bulunmayan borçlu için İİK m.76 talebinde ise ödeme veya icra emrinin tebliğ tarihi ile yasal sürenin dolduğu gün gösterilmelidir.

Borçlu açısından ilk kontrol edilecek husus tebligattır. Ödeme emri, icra emri veya şikâyet dilekçesi usulüne uygun tebliğ edilmemişse süreler işlemeye başlamaz ve bu durum itirazda ileri sürülür. İkinci adım ödemelerin belgelendirilmesidir; nafaka veya taksit elden ödenmişse bunun icra dosyasına bildirilmesi gerekir, aksi hâlde ödeme yapılmamış kabul edilebilir. Üçüncü adım, ödeme gücünde kalıcı bir değişiklik varsa nafaka için TMK m.176/4 veya m.331 uyarınca azaltma ya da kaldırma davası açmak ve bu davayı icra mahkemesine bildirerek İİK m.344 uyarınca tazyik hapsinin uygulanmasının davanın sonuna bırakılmasını istemektir. Tazyik hapsi kararı verilmişse tebliğden itibaren iki haftalık itiraz süresi kaçırılmamalıdır.

Mal beyanında bulunmayan borçlu için en basit çözüm, süre geçmiş olsa bile beyanda bulunmaktır; İİK m.76’daki hapisle tazyik beyanla birlikte sona erer. Ancak beyanın gerçeğe uygun olması şarttır; aksi hâlde İİK m.338/1 kapsamında hapis cezası tehlikesi doğar. Beyandan sonra alacaklı borçlunun malvarlığına yönelik haciz işlemlerine geçebilir; bu aşamada banka hesabına haciz ve bloke süreçlerini bilmek önemlidir.