Kemoterapi ve Radyoterapi Hataları: Yanlış Doz, İlacın Damar Dışına Kaçması (Ekstravazasyon), Radyasyon Yanığı, Onam ve Doğurganlık; Hekim, Fizikçi ve Hastane Sorumluluğu (2026)

Kemoterapi ve radyoterapi, ağır yan etkileri bilinen ve hata payı çok dar tedavilerdir; bu nedenle bir yan etkinin ortaya çıkması tek başına kusur sayılmaz. Hukuki sorumluluk, ilacın istenmesinden hazırlanmasına, uygulanmasından izlenmesine ve ışın tedavisinin planlanmasından her seansın doğrulanmasına kadar uzanan zincirde mesleki standarttan sapma olup olmadığına göre belirlenir. Kemoterapi için Sağlık Bakanlığının kalite standartları ilacın hazırlanması, etiketlenmesi ve damar dışına kaçması (ekstravazasyon) konusunda somut kurallar koyar; radyoterapide ise 16 Aralık 2025 tarihli Radyasyon Onkolojisi Hizmetleri Yönetmeliği ile Nükleer Düzenleme Kurumunun radyasyon güvenliği mevzuatı birlikte uygulanır. Tedaviden önce hastaya yan etkilerin yanında kısırlık riski ve yumurta ya da sperm saklama imkânı da anlatılmalıdır; aydınlatmanın yapıldığını ispat yükü hekim ve hastanededir. Bu rehberde yanlış doz, ekstravazasyon, radyasyon yanığı, onam ve doğurganlık konularını; sorumluları, istenecek kayıtları, bilirkişi heyetini ve süreleri mevzuat ve yargı kararları ışığında anlatıyoruz.

Yan Etki mi, Hata mı? Ayrımın Ölçütü

Kemoterapi ilaçlarının önemli bir kısmında tedavi edici doz ile zehirleyici doz arasındaki mesafe dardır. Işın tedavisinde de tümöre verilen dozun komşu sağlıklı dokulara ulaşması tamamen önlenemez. Bu nedenle onkoloji dosyalarında “hasta zarar gördü, demek ki hata var” denilemez. Belirleyici soru, ortaya çıkan zararın tıbben öngörülen ve hastaya anlatılmış bir risk mi olduğu, yoksa mesleki standarttan sapmanın sonucu mu olduğudur. Bu ayrımın genel çerçevesi için komplikasyon mu malpraktis mi rehberimize bakabilirsiniz.

Hekim ile hasta arasındaki ilişki vekâlet sözleşmesine tabidir (TBK m.502 vd.). Vekil, üstlendiği işi vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür; özen borcunun ölçüsü, benzer alanda iş üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranıştır (TBK m.506/3). Onkoloji gibi uzmanlık isteyen alanlarda bu ölçü, o alanda uzman bir hekimden beklenen özendir. Tedavi bir ekip işi olduğundan hastanenin hemşire, eczacı, fizikçi ve tekniker gibi yardımcı kişilerinin davranışı da sorumluluğun konusudur (TBK m.116).

Mevzuat Haritası: Hangi Kural Nerede?

Kemoterapi ve radyoterapiyi tek başına düzenleyen bir kanun yoktur. Sorumluluk; Türk Borçlar Kanununun genel hükümleri, kamu hastaneleri için Anayasa ve İdari Yargılama Usulü Kanunu, hasta hakları mevzuatı, hizmet yönetmelikleri, radyasyon güvenliği mevzuatı ve Sağlık Bakanlığının kalite standartları birlikte okunarak kurulur. Aşağıdaki tablo, bir onkoloji dosyasında hangi kuralın hangi soruya cevap verdiğini gösterir.

Kalite standartları bir kanun veya yönetmelik maddesi değildir; ancak Sağlık Bakanlığının sağlık kuruluşlarından beklediği asgari düzeni gösterdiği için, bilirkişi incelemesinde mesleki standardın ne olduğunun belirlenmesinde güçlü bir ölçüttür. Hastanenin kendi yazılı prosedürleri de aynı şekilde istenmeli ve olayda bunlara uyulup uyulmadığı sorulmalıdır.

Kemoterapi Zinciri: İstemden İzlemeye Altı Halka

İlaç hatalarında genel olarak kullandığımız “zincir” yaklaşımı kemoterapide daha sıkı kurallarla uygulanır; genel çerçeve için ilaç uygulama ve reçete hataları rehberimize bakabilirsiniz. Sağlıkta Kalite Standartlarının Hastane Sürüm 6.1’inde “Kemoterapi Hizmetleri” başlığı altında sekiz standart bulunur; bunlardan ilaç hazırlama (SKT03) ve kemoterapi uygulaması (SKT06) çekirdek standart olarak işaretlenmiştir. Standartlar; süreçlerin tanımlanmasını (SKT01), hazırlama alanının fiziki koşullarını (SKT02), hazırlamayı (SKT03), ayaktan uygulama alanlarını (SKT04), uygulama öncesi kontrolü (SKT05), uygulamayı (SKT06), hastanın izlenmesini (SKT07) ve hasta ile yakınının eğitimini (SKT08) kapsar.

Standart, tam veya yarı otomatik hazırlama sistemlerinde de protokole uygunluğun hekim, hemşire veya eczacı tarafından kontrol edilmesini ve kayıt tutulmasını öngörür (SKT03.03). Standart metninde bağımsız bir ikinci kişinin ayrıca kontrol etmesi (çift kontrol) açıkça düzenlenmemiştir; ancak hastanenin kendi prosedüründe öngörülmüşse, buna uyulup uyulmadığı ayrıca sorulmalıdır. Kemoterapi ilacının taşınması için de görevli ve eğitimli personel belirlenmesi ve teslim kayıtlarının tutulması istenir (SKT03.05).

Hemşirelik Yönetmeliğine 2011 yılında eklenen onkoloji hemşiresi görev tanımında da kemoterapi protokolünün kontrolü, antineoplastik ilaçlarla çalışırken koruyucu önlemlerin alınması, hazırlanan ilaçların etiketlenmesi, ilacın güvenli uygulanması, bilgilendirilmiş onamın alınıp alınmadığının kontrolü ile kateter ve infüzyonun izlenmesi yer alır. Görev tanımlarının hukuki niteliği için sağlık meslek mensuplarının yetki sınırları rehberimize bakabilirsiniz.

Yanlış Doz, Yanlış İlaç ve Yanlış Uygulama Yolu

Doz hesabı. Kemoterapide doz, çoğu ilaçta hastanın boy ve kilosundan hesaplanan vücut yüzey alanına (metrekare), bazı ilaçlarda kiloya, bazılarında ise böbrek fonksiyonuna göre belirlenir. Bu nedenle tartılmamış bir hastada eski kilo üzerinden hesap yapılması, “mg” ile “mg/m²” birimlerinin karıştırılması, ondalık hatası veya kürler arasında değişen böbrek değerlerinin dikkate alınmaması doz hatasının tipik kaynaklarıdır. Standardın, doz vücut yüzey alanına göre hesaplanıyorsa istemde boy, kilo ve vücut yüzey alanının ayrıca yazılmasını istemesinin (SKT05.01) nedeni budur: hesap sonradan denetlenebilir olmalıdır.

Toplam doz. Bazı ilaçlarda yan etki, hastanın hayatı boyunca aldığı toplam (kümülatif) doza bağlıdır; örneğin bazı ilaç gruplarında kalp kası hasarı riski toplam doz arttıkça yükselir. Bu tür ilaçlarda önceki kürlerde ve başka merkezlerde alınan dozların toplanması, kalp ve böbrek gibi organların fonksiyonlarının tedavi boyunca izlenmesi gerekir. Hasta merkez değiştirdiğinde önceki tedavi kayıtlarının istenmemesi, zincirin ayrı bir kırık halkasıdır.

Uygulama yolu. Uygulama yolu hatası en ağır sonuçları doğuran hata türlerindendir. Damar yoluyla verilmesi gereken bazı ilaçların (vinka alkaloidleri gibi) yanlışlıkla omurilik kanalına (intratekal) verilmesi ölümcül olabilir ve bu risk uluslararası hasta güvenliği uyarılarına konu olmuştur. Standardın etikette uygulama yolunun yazılmasını istemesi (SKT03.01) bu riskin karşısındaki asgari önlemdir. Uygulama hızı da aynı önemdedir: belirli bir sürede verilmesi gereken ilacın çok hızlı verilmesi, doz doğru olsa bile zarara yol açabilir; bu nedenle infüzyon pompası kayıtları istenmelidir.

Yanlış hasta. Aynı gün aynı ünitede birçok hastaya kemoterapi hazırlanır ve uygulanır. Etikette ad soyad ile kimlik ve protokol numarasının bulunması ve uygulamadan önce hastanın kimliğinin doğrulanması bu nedenle istenir. Yanlış hastaya verilen ilaç hem o hastada zarara hem de asıl hastanın tedavisinin gecikmesine yol açabilir; iki ayrı mağdur doğabilir.

Doz veya yol hatası sonucunda hastada kalıcı organ hasarı oluşursa taksirle yaralamanın ağırlaştırılmış hâlleri (TCK m.89/2, m.89/3), ölüm hâlinde taksirle öldürme (TCK m.85) gündeme gelir. Ağır doz hatalarında hastanın bitkisel hayata girmesi de mümkündür; bu durumda vasi atanması ve bakım giderleri için tıbbi hata sonrası bitkisel hayat rehberimize bakabilirsiniz.

Ekstravazasyon: İlaç Damar Dışına Kaçtığında

Ekstravazasyon, damar içine verilmesi gereken ilacın çevre dokuya sızması sonucu oluşan doku hasarıdır. Onkoloji Hemşireliği Derneğinin internet sitesinde yayımlanan 2025 tarihli Ekstravazasyon Rehberi, ilaçları doku hasarı yapma gücüne göre ayırır: deride kabarma, yara (ülser) ve doku ölümüne (nekroz) yol açabilen vezikan ilaçlar; damarda ağrı ve rahatsızlık yapan irritan ilaçlar ve ciddi doku hasarı beklenmeyen ilaçlar. Rehber, ekstravazasyonun genel sıklığının %0,01 ile %6,5 arasında, port kullanımında ise %0,3 ile %4,7 arasında bildirildiğini aktarır.

Bu sıklık, ekstravazasyonun en dikkatli uygulamada bile görülebileceğini gösterir; bu yüzden her ekstravazasyon kusur değildir. Hukuki tartışma üç noktada yoğunlaşır:

• Önleme: Damar yolunun ilacın özelliğine ve tedavinin süresine göre seçilmesi (kol damarı, santral kateter veya port), uygun bölgenin seçilmesi ve infüzyondan önce damar yolunun kontrol edilmesi. Rehberin ifadesiyle infüzyon öncesinde damar yolu açıklığı ve kan geri dönüşü mutlaka kontrol edilmelidir.
• İzlem: Uygulama boyunca damar yolunun gözlenmesi; hastanın yanma, ağrı veya şişlik şikâyetine rağmen infüzyonun sürdürülmemesi.
• Müdahale ve kayıt: Fark edildiği anda kurum prosedürüne göre derhâl müdahale edilmesi, gereken durumlarda ilgili uzmana danışılması, alanın ölçülerek ve fotoğraflanarak kayda geçirilmesi.

Kalite standardı da bu üç noktayı karşılar: kurum, ekstravazasyon dahil riskleri ve alınacak önlemleri belirlemeli; ilaç türüne özgü ekstravazasyon prosedürü, vezikan ve irritan ilaçların listesi, hazırlanan ilacın etiketinde vezikan uyarısı bulunmalı ve her ekstravazasyon kayıt altına alınmalıdır (SKT06.04). Vezikan uyarısı bulunmayan bir etiket, uygulayan hemşirenin riski bilmesini zorlaştırdığından hazırlama halkasına ait ayrı bir eksiklik olarak değerlendirilebilir.

Damar dışına kaçan ilacın bıraktığı doku kaybı bazen deri nakli gerektiren ameliyatlara, el veya kolda hareket kısıtlılığına ve kalıcı ize yol açabilir. Bir organın işlevinin sürekli zayıflaması taksirle yaralamada cezanın artırılması sebebidir (TCK m.89/2-a). Enjeksiyondan doğan diğer zararlar için enjeksiyon hatası rehberimize, deri kaybı ve izlerde maluliyetin nasıl belirlendiği için yanık yaralanmalarında maluliyet oranı yazımıza bakabilirsiniz.

Radyoterapide Mevzuat ve Ekip

Radyoterapi iki ayrı denetim alanının kesiştiği yerdedir: Sağlık Bakanlığının sağlık hizmeti mevzuatı ve Nükleer Düzenleme Kurumunun radyasyon güvenliği mevzuatı. Bakanlık tarafında, 16.12.2025 tarihli ve 33109 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Radyasyon Onkolojisi Hizmetleri Yönetmeliği yürürlüktedir. Bu Yönetmelik, 25.04.2023 tarihli ve 32171 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan önceki yönetmeliğin yerini almıştır. Malpraktis dosyasında olay hangi tarihte gerçekleştiyse o tarihte yürürlükte olan metin esas alınmalıdır.

Yeni Yönetmelik; merkezin Nükleer Düzenleme Kurumunca onaylanan radyasyondan korunma programlarına uymasını, çalışanların maruz kaldığı radyasyonun doz sınırları içinde makul ölçüde en düşük düzeyde tutulmasını, hastaların korunmasını, koruyucu ekipman sağlanmasını ve kalibre edilmiş, akredite ölçüm cihazlarının kullanılmasını ister (m.10). Merkezde en az bir medikal fizikçi ve en az iki radyoterapi teknikeri bulunması, radyasyon onkolojisi uzmanı olan merkez sorumlusunun tam zamanlı çalışması ve yalnızca bir merkezde görev yapan bir radyasyondan korunma sorumlusu bulunması öngörülür. Yönetmeliğin yayımlanmasına ilişkin açıklamalara göre mesul müdür ile merkez sorumlusunun görevleri genişletilmiş ve yaptırımlar caydırıcı biçimde yeniden düzenlenmiştir.

Önceki (2023) Yönetmelik ise simülasyon ve tedavi formlarına uygulanan doz, protokol, zaman ve diğer tıbbi bilgilerin kaydedilmesini (m.9/15), tıbbi ışınlamaların alternatifler karşılaştırılarak gerekçelendirilmesini (m.9/18) ve bir kalite yönetim sistemi kurulup sürdürülmesini (m.15/1) öngörüyordu. Merkez sorumlusunun görevleri arasında tetkik ve tedavi protokollerini belirlemek ile teknik personeli kalite kontrol, cihaz bakımı ve kalibrasyon konusunda eğitmek de sayılmıştı (m.11/2). 16.12.2025 öncesindeki olaylarda bu hükümler doğrudan uygulanır.

Nükleer Düzenleme Kurumu tarafında Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği, net bir fayda sağlamayan hiçbir radyasyon uygulamasına izin verilmemesi (gereklilik), dozların makul ölçüde en düşük düzeyde tutulması (optimizasyon) ve sınırlama ilkelerini koyar. Yönetmelik tıbbi fizik uzmanlarını uygulama alanına göre radyoterapi, radyoloji ve nükleer tıp fizikçisi olarak tanımlar; radyoterapi yapan bir merkezde aranan uzman, radyoterapi fizikçisidir. Lisans, doz sınırları ve denetim için sağlık kuruluşlarında radyasyon güvenliği rehberimize, nükleer tıpta kullanılan radyoaktif ilaçlar için radyofarmasötikler yazımıza bakabilirsiniz.

Radyoterapi Hataları: Yanlış Alan, Fazla Doz, Radyasyon Yanığı ve Geç Etkiler

Radyoterapide toplam doz çoğu zaman haftalara yayılan çok sayıda seansa (fraksiyon) bölünerek verilir. Bu yapı iki tür hatayı mümkün kılar: tek seferlik büyük hatalar (yanlış hasta, yanlış bölge) ve her seansta tekrarlanan sistematik hatalar (plan hesabındaki hata, cihaz kalibrasyonundaki sapma, konumlandırma hatası). İkinci türde küçük bir sapma seans sayısıyla çarpılarak büyür. Bu nedenle tedavi kayıtlarının seans seans incelenmesi gerekir.

Radyasyon yanığı. Işın alanındaki deride kızarıklık, kuruma ve soyulma (radyasyon dermatiti) radyoterapinin bilinen ve sık görülen bir yan etkisidir; tek başına kusur göstermez. Kusur tartışması; yanığın beklenen derecenin çok üzerinde olması, planlanan alanın dışında görülmesi, plan veya cihaz kayıtlarında doz sapması bulunması ya da ağır reaksiyona rağmen tedavinin değerlendirme yapılmadan sürdürülmesi hâlinde gündeme gelir. Onkoloji hemşiresinin görev tanımında radyoterapi alan hastada deri reaksiyonları ve yorgunluk gibi yan etkilerin izlenmesi açıkça yer alır.

Geç etkiler. Işın alanındaki dokularda sertleşme (fibrozis), bağırsak veya mesane hasarı, sinir ve omurilik hasarı gibi etkiler aylar hatta yıllar sonra ortaya çıkabilir. Bu etkiler, planın organlar için kabul edilen doz sınırlarına uygun olup olmadığıyla birlikte değerlendirilir. Zararın geç ortaya çıkması, aşağıda anlatılan zamanaşımı ve hükmün değiştirilmesi kuralları bakımından ayrıca önem taşır.

Aynı cihazda birden çok hastada benzer zarar görülmesi, sorunun bireysel bir hatadan çok cihaz veya kalite sisteminden kaynaklandığını düşündürebilir. Bu durumda dosya, kurumun organizasyon kusurunu ve radyasyon güvenliği yükümlülüklerini de kapsayacak biçimde kurulmalıdır. Görüntüleme raporlarındaki hatalar ise ayrı bir konudur ve radyoloji ve patoloji rapor hataları rehberimizde ele alınmıştır.

Aydınlatılmış Onam: Tedaviden Önce Neler Anlatılmalı?

Hasta; sağlık durumunu, kendisine uygulanacak tıbbi müdahaleleri, bunların faydalarını ve muhtemel sakıncalarını, alternatif tanı ve tedavi yöntemlerini, tedaviyi reddetmenin olası sonuçlarını ve hastalığın muhtemel seyrini öğrenme hakkına sahiptir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.15); tıbbi müdahale için kural olarak hastanın rızası gerekir (m.24). Kemoterapi ve radyoterapide bu, en az şu başlıkları kapsar:

• Tedavinin amacı: hastalığı tamamen ortadan kaldırmak mı, kontrol altında tutmak mı, yoksa belirtileri hafifletmek mi?
• Protokolün süresi, kür veya seans sayısı ve tedavi sırasında yapılacak kontroller.
• Sık görülen ve nadir ama ağır yan etkiler; ekstravazasyon riski ve belirtileri.
• Kalp, böbrek, sinir hasarı ve ikincil kanser gibi geç etkiler.
• Kısırlık riski ve tedaviden önce yumurta, sperm veya doku saklama imkânı.
• Alternatif tedaviler ve tedaviyi reddetmenin olası sonuçları.

Kalite standartları da hasta ve yakınına ilaçların yan etkilerinin anlatılmasını ve yan etki görüldüğünde personele haber verilmesinin söylenmesini (SKT05.03), tedavi başlamadan önce bire bir eğitim verilmesini, acil durumda yapılacakların ve ne zaman sağlık kuruluşuna başvurulacağının anlatılmasını (SKT08) ister. Onkoloji hemşiresinin görev tanımında da bilgilendirilmiş onamın alınıp alınmadığını kontrol etmek sayılmıştır.

İspat yükü. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, aydınlatılmış onamda ispat yükünün doktor veya hastanede olduğunu belirterek, onam formunun başka bir hastanede saklandığı gerekçesiyle verilen ret kararını bozmuştur (09.03.2026, 2025/531 E., 2026/1285 K.). Anayasa Mahkemesi de imzalı onam formunun içeriği incelenmeden karar verilmesini yaşam hakkının usul boyutunun ihlali saymıştır (İ.G.E., B. No: 2021/56334, 25.06.2025). Her hastaya aynı verilen matbu formların yeterliliği için aydınlatılmış onam rehberimize bakabilirsiniz.

Endikasyon dışı ilaç. Onkolojide bir ilacın ruhsatlı olduğu hastalık veya durum dışında kullanılması sık başvurulan bir yoldur. Bu kullanım Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun iznine ve hastanın ayrıca yazılı onamına bağlıdır; ayrıntılar için endikasyon dışı ilaç rehberimize bakabilirsiniz. İzin ile geri ödeme ayrı işlemlerdir: Danıştay 10. Dairesi, kolon kanseri hastası için iki ilacın birlikte endikasyon dışı kullanımının Kurumca uygun bulunduğu, ancak Sosyal Güvenlik Kurumunun ilaçlardan birinin geri ödeme listesinde bulunmadığını bildirdiği bir dosyada, dava dilekçesini dava konusu işlemleri açıkça göstermediği için 2577 sayılı Kanunun 3. maddesine aykırı bulmuş ve yenilenmek üzere reddetmiştir (20.03.2024, 2024/1171 E., 2024/1000 K.). İlaç bedeline ilişkin davalarda hangi işlemin dava konusu edildiği bu nedenle açıkça yazılmalıdır.

Doğurganlık: Tedavi Öncesi Yumurta ve Sperm Saklama Hakkı

Bazı kemoterapi ilaçları ve leğen kemiği bölgesine yönelik radyoterapi, yumurtalık ve testis işlevini kalıcı olarak etkileyebilir. 30.09.2014 tarihli ve 29135 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Üremeye Yardımcı Tedavi Uygulamaları ve Üremeye Yardımcı Tedavi Merkezleri Hakkında Yönetmeliğin 20. maddesinin birinci fıkrası, tıbbi zorunluluk hâlleri dışında üreme hücreleri ve gonad dokularının saklanmasını yasaklar. Ancak aynı maddenin ikinci fıkrasının (b) bendi erkekler için, üçüncü fıkrasının (a) bendi kadınlar için “kemoterapi ve radyoterapi gibi gonad hücrelerine zarar veren tedaviler öncesinde” saklamayı tıbbi zorunluluk hâli olarak sayar. Yani kanser tedavisinden önce saklama hukuken mümkündür.

Mevzuatta onkoloğa “doğurganlık koruma danışmanlığı yapma” şeklinde ayrı ve açık bir yükümlülük getiren bir hüküm bulunmamaktadır. Ancak Hasta Hakları Yönetmeliği m.15 uyarınca tedavinin muhtemel sakıncalarının anlatılması gerekir ve kalıcı kısırlık, özellikle henüz çocuk sahibi olmamış genç hastalar için en ağır sonuçlardan biridir. Bu nedenle tedaviden önce kısırlık riskinin ve saklama imkânının anlatılmaması, aydınlatma yükümlülüğünün ihlali olarak ileri sürülebilir. Tedavinin acilen başlaması gereken durumlarda saklama için zaman olmayabilir; bu durumda bunun hastaya açıklanıp açıklanmadığı ve kayda geçirilip geçirilmediği önem kazanır.

Böyle bir dosyada zarar, kısırlığın kendisinden çok hastanın bilerek karar verme imkânını yitirmesidir; manevi tazminat talebi öne çıkar (TBK m.56). Aydınlatma yapılmış olsaydı hastanın saklama yaptırıp yaptırmayacağı ve bunun sonucu değiştirip değiştirmeyeceği tartışılır; bu tartışma şans kaybına yakındır ve şans kaybı kanunda düzenlenmiş bir kavram değildir. Konunun genel çerçevesi için kanserde tanı gecikmesi ve şans kaybı rehberimize, saklama süreleri ve şartları için yumurta ve sperm dondurma yazımıza bakabilirsiniz.

Kim Sorumludur? Hekim, Fizikçi, Hemşire, Eczacı ve Kurum

Danıştay, hizmet kusurunu kamu hizmetinin kuruluşunda veya işleyişindeki objektif aksaklık, gecikme veya hiç işlememe olarak tanımlar ve özel hukuktaki kusur kavramından ayırır (10. D., 13.12.2021, 2019/6753 E., 2021/6169 K.; Danıştay Dergisinde aktarıldığı şekliyle). Kemoterapide hazırlama kabini bulunmaması veya radyoterapide kalite kontrol testlerinin yapılmaması gibi eksiklikler, olayda kusuru bulunan tek bir hekim belirlenemese bile hizmet kusuru olarak değerlendirilebilir. Danıştay ayrıca, idarenin rücu edebileceği sağlık personeline davanın ihbar edilmeden karar verilmesini bozma nedeni saymıştır (10. D., 23.12.2020, 2019/6540 E., 2020/6842 K.).

Kamu hastanesinde çalışan hekime doğrudan tazminat davası açılamaz; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kamu hastanesinde yapılan sezaryende gazlı bez unutulmasına ilişkin dosyada davanın hekime değil idareye açılması gerektiğini belirtmiştir (26.02.2014, 2013/4-579 E., 2014/155 K.). Yolun seçimi için kamu mu özel mi rehberimize ve kamu hastanesine karşı tam yargı davası yazımıza bakabilirsiniz. Zarar ilacın kendisindeki bir kusurdan kaynaklanıyorsa üreticinin sorumluluğu ve yan etki bildirimi için farmakovijilans rehberimize bakabilirsiniz.

İlliyet Bağı: “Hasta Zaten Kanserdi” Savunması

Onkoloji dosyalarında en sık savunma, zararın hastalığın kendisinden kaynaklandığıdır. Bu savunma ciddiye alınmalıdır: kanserin seyri, tedavide hata olmasaydı da kötüleşebilirdi. Bu nedenle bilirkişiye “hata olmasaydı hastanın durumu ne olurdu?” sorusu açıkça sorulmalı ve cevabın gerekçesi istenmelidir.

Bazı zararlar ise hastalıktan bağımsızdır: ekstravazasyona bağlı doku kaybı, ışın alanı dışındaki yanık, aşırı dozla açıklanan organ hasarı, yanlış hastaya verilen ilacın etkileri. Bu zararlarda illiyet bağı doğrudan kurulabilir ve kanserin evresi tazminatın varlığını değil, ancak bazı kalemlerin hesabını etkiler. Tedavinin hatalı uygulanması nedeniyle tümörün kontrol altına alınamadığı iddialarında (eksik doz, uzun ve gerekçesiz ara verme gibi) ise mesele, sonucun ne ölçüde değişeceği sorusuna döner.

Hastanın ölümü hâlinde ölümün kanserin ilerlemesinden mi, tedavinin bilinen zehirleyici etkisinden mi, yoksa bir hatadan mı kaynaklandığı belirlenmelidir; bu noktada otopsi ve tüm tedavi kayıtları belirleyicidir. Adli Tıp Kurumunda ölümle sonuçlanmayan dosyalar 7. İhtisas Kurulunda, ölüm hâlinde 8. İhtisas Kurulunda incelenir; üniversitelerden oluşturulan heyetlerden de rapor alınabilir. Anayasa Mahkemesi, tıbbi ihmal iddiasına dayanan tazminat davasının makul bir süratle yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiğine karar vermiş; kararda ilk derece mahkemesinin başvurucuların itirazlarını karşılayan ek rapor almadan karar verdiğine de işaret etmiştir (Sadık Yılmaz ve diğerleri, B. No: 2020/24134, 30.10.2024).

Deliller: Hangi Kayıtlar İstenmelidir?

Hasta, doğrudan veya vekili ya da kanuni temsilcisi aracılığıyla sağlık durumuyla ilgili dosya ve kayıtları inceleyebilir ve suretini alabilir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.16). Onkoloji dosyalarında epikriz tek başına yeterli değildir; hazırlama, uygulama ve ışın tedavisinin teknik kayıtları ayrıca istenmelidir.

Radyoterapi kayıtlarının önemli bir kısmı tedavi planlama ve doğrulama sistemlerinde elektronik olarak tutulur. Yazıcıdan alınmış özetlerle yetinilmemeli; planın ve seans kayıtlarının dijital kopyası ile elektronik kayıtlarda kimin ne zaman değişiklik yaptığını gösteren kayıtlar istenmelidir. Yönetmelik metnini yayımlayan sayfadaki özete göre, yeni Radyasyon Onkolojisi Hizmetleri Yönetmeliğinde kalite ve bakım kayıtları için on yıllık saklama süresi öngörülmüştür. Kayıtların sonradan değiştirildiği şüphesi varsa tıbbi kayıtların sonradan değiştirilmesi yazımıza, kayıtların nasıl isteneceği için hasta dosyası ve delil toplama rehberimize bakabilirsiniz. Kayıt kaybı riski varsa dava açılmadan önce delil tespiti istenebilir (HMK m.400 vd.).

Bilirkişi Heyetinde Kimler Olmalı?

Onkoloji dosyalarında rapor, ilgili dalın uzmanı bulunmayan bir heyetten alınırsa tartışmanın asıl konusu cevapsız kalabilir. Kemoterapi dosyasında tıbbi onkoloji (çocuklarda çocuk onkolojisi veya hematolojisi), ekstravazasyona bağlı doku kaybında plastik cerrahi; radyoterapi dosyasında radyasyon onkolojisi ve medikal fizik uzmanı bulunması istenmelidir. Radyoterapide plan ve kalibrasyon hesapları tıbbi değerlendirmeden ayrı bir uzmanlık alanıdır; fizikçi bulunmayan bir heyetin plan veya cihaz hatası iddiasını yeterince inceleyemeyeceği ileri sürülebilir.

Danıştay 10. Dairesi, doğumda rahim yırtılması ve sonrasında fistül gelişen dosyada kadın doğum uzmanının katılmadığı bilirkişi raporuna dayanan ret kararını bozmuş (17.02.2020, 2019/6257 E., 2020/543 K.), ses teli hasarı iddiasında kulak burun boğaz uzmanını da içeren yeni bir Adli Tıp Üst Kurulu raporu alınması gerektiğini belirtmiştir (2019/3481 E., 2021/3574 K.). Aynı Daire, en az üç öğretim üyesinden oluşan bir heyetin raporunun da hükme esas alınabileceğini ve soruların tek tek cevaplanması gerektiğini kabul etmiştir (13.12.2021, 2019/6826 E., 2021/6201 K.). Rapora itiraz ve ek rapor talebi için adli tıp raporuna itiraz rehberimize ve heyette ilgili uzman yoksa rapor geçerli mi yazımıza bakabilirsiniz.

Bilirkişiye sorulması gereken başlıca sorular şunlardır:

1. Uygulanan protokol ve doz; hastanın tanısına, evresine, boy ve kilosuna ve organ fonksiyonlarına uygun muydu?
2. İlaç hazırlanmadan ve uygulanmadan önce kalite standartlarında ve kurum prosedüründe öngörülen kontroller yapılmış mıdır?
3. Ekstravazasyonda damar yolu seçimi, izlem ve müdahale prosedüre uygun mudur; olay ne zaman fark edilmiştir?
4. Radyoterapi planında hedef bölge ve komşu organ dozları kabul edilen ölçütlere uygun mudur; plan fizikçi tarafından kontrol edilmiş midir?
5. Cihazın kalibrasyon ve kalite kontrol testleri olay döneminde yapılmış mıdır?
6. Görülen hasar beklenen yan etki sınırları içinde midir; değilse hangi sapmayla açıklanır?
7. Hata olmasaydı hastanın durumu ne olurdu?
8. Hastaya yan etkiler, kısırlık riski ve saklama imkânı anlatılmış mıdır?

Zarar ve Tazminat

Hesaplamada hastalığın kendi seyri göz ardı edilemez; özellikle ileri evre hastalıkta destekten yoksun kalma hesabının hangi varsayımlara dayandığı bilirkişi raporunda açıkça gösterilmelidir. Hastanın kontrol randevularına gelmemesi veya ateş gibi şikâyetleri geç bildirmesi, zarar görenin kusuru olarak tazminattan indirim sebebi sayılabilir (TBK m.52/1); ancak hastaya ne zaman başvuracağının anlatıldığı (SKT08) gösterilemiyorsa bu savunma zayıflar. Kalemlerin hesabı için tazminat hesabı rehberimize, bakım giderleri için bakıcı gideri yazımıza, manevi tazminatın ölçütleri için malpraktiste manevi tazminat rehberimize bakabilirsiniz.

Radyoterapinin geç etkileri karar verildiği tarihte henüz tam ortaya çıkmamış olabilir. Hâkim, bedensel zararın sonuçlarını karar tarihinde yeterli kesinlikle belirleyemiyorsa, kararın kesinleşmesinden başlayarak iki yıl içinde kararın değiştirilmesi hakkını saklı tutabilir (TBK m.75). Bu hakkın saklı tutulmasının davada açıkça istenmesi gerekir; ayrıntılar için maluliyet oranı artarsa TBK 75 yazımıza bakabilirsiniz.

Ceza Boyutu, Dava Yolu ve Süreler

Hatalı tedavi sonucunda yaralanma taksirle yaralama suçunu oluşturabilir (TCK m.89/1). Organ işlevinin sürekli zayıflaması gibi sonuçlarda ceza yarı oranında (m.89/2), organ işlevinin yitirilmesi veya çocuk yapma yeteneğinin kaybolması gibi sonuçlarda bir kat (m.89/3) artırılır. Taksirle yaralama kural olarak şikâyete bağlıdır (m.89/5); şikâyet, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır (TCK m.73/1). Ölüm hâlinde taksirle öldürme (TCK m.85) söz konusudur. Sağlık meslek mensupları hakkında soruşturma için Mesleki Sorumluluk Kurulunun izni gerekir (3359 s.K. ek m.18). Ayrıntılar için doktor hakkında suç duyurusu rehberimize bakabilirsiniz.

Özel hastaneye karşı açılacak davada görevli mahkeme ve arabuluculuk dava şartı için malpraktiste arabuluculuk rehberimize, sürelerin ne zaman başladığı için malpraktiste zamanaşımı rehberimize, masraflar için malpraktis davasında harç ve giderler yazımıza bakabilirsiniz. Radyoterapinin geç etkilerinde “öğrenme” tarihinin, zararın ve tedaviyle bağlantısının anlaşıldığı tarih olarak tartışılacağı unutulmamalıdır; kamu hastaneleri için beş yıllık sınır ise eylem tarihinden işler.

Sık Savunmalar ve Cevapları

Adım Adım: Tedavide Hata Olduğunu Düşünüyorsanız

1. Önce sağlığınızı koruyun: ekstravazasyon veya ağır yanıkta tedaviyi aksatmayın; yaranın tarihli fotoğraflarını çekin.
2. Kemoterapide istem, hazırlama ve uygulama kayıtlarının; radyoterapide tedavi planı, seans, kalibrasyon ve kalite kontrol kayıtlarının suretini isteyin (Hasta Hakları Yönetmeliği m.16).
3. Elektronik kayıtların dijital kopyasını ve değişiklik kayıtlarını isteyin; kayıp riski varsa delil tespitine başvurun (HMK m.400 vd.).
4. Onam ve eğitim formlarının suretini alın; kısırlık riskinin ve saklama imkânının anlatılıp anlatılmadığını kontrol edin.
5. Hastanenin kamu mu özel mi olduğunu belirleyin; yolu ve süreyi buna göre seçin.
6. Kamu hastanesinde İYUK m.13 sürelerini, özel hastanede arabuluculuk dava şartını gözetin.
7. Bilirkişi heyetinde ilgili onkoloji dalının ve gerekirse medikal fizik uzmanının bulunmasını isteyin.
8. Geç etkiler beklenebilecekse kararın değiştirilmesi hakkının saklı tutulmasını isteyin (TBK m.75).

Sık Yapılan Hatalar

• Bilinen bir yan etkiyi tek başına kusur sanıp dosyayı yalnızca sonuca dayandırmak.
• Yalnızca epikrizle yetinip hazırlama ve uygulama kayıtlarını istememek.
• Radyoterapide yalnızca hekim notlarını isteyip plan, seans ve kalibrasyon kayıtlarını istememek.
• Medikal fizik uzmanı bulunmayan bir rapora, plan veya cihaz hatası iddiası varken itiraz etmemek.
• Kamu hastanesinde hekime doğrudan dava açmak.
• Aydınlatma eksikliğini, özellikle kısırlık riskini, ayrı bir talep olarak ileri sürmemek.
• Geç etkiler için TBK m.75 hakkının saklı tutulmasını istememek.

Hukukçular Evi Bu Süreçte Ne Yapar?

Hukukçular Evi Ankara, kemoterapi ve radyoterapi dosyalarında tedavi zincirini istemden izleme, plandan her seansa kadar kayıtlar üzerinden yeniden kurar; zararın bilinen bir yan etki mi yoksa önlenebilir bir hata mı olduğunu, hangi halkada ortaya çıktığını belirler. Hastanenin kamu veya özel olmasına göre doğru yolu, doğru davalıyı ve süreyi belirler; ilgili onkoloji dalı ile gerektiğinde medikal fizik uzmanından oluşan bir heyetten rapor alınmasını talep eder, aydınlatma eksikliğini ve doğurganlığa ilişkin talepleri ayrıca kurar. Tüm başlıklar için Malpraktis Rehberleri sayfamıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kemoterapide ilaç damar dışına kaçtı; bu doktor hatası mı?

Her ekstravazasyon hata değildir; dikkatli uygulamada da görülebilir. Kusur; damar yolunun kontrol edilmemesi, şikâyete rağmen infüzyonun sürdürülmesi, müdahalenin gecikmesi veya etikette vezikan uyarısı bulunmaması gibi durumlarda tartışılır. Kalite standartları her ekstravazasyonun kayda geçirilmesini ister.

Radyoterapiden sonra derimde yanık oluştu; tazminat isteyebilir miyim?

Işın alanında deride kızarıklık ve soyulma bilinen bir yan etkidir. Yanık beklenenden çok ağırsa, planlanan alanın dışındaysa veya plan ve cihaz kayıtlarında doz sapması varsa kusur tartışılabilir. Bunun için tedavi planı, seans ve kalibrasyon kayıtları incelenmelidir.

Kemoterapi dozunun yanlış hesaplandığını nasıl anlarım?

Kemoterapi istem formunda doz, protokol ve doz vücut yüzey alanına göre hesaplanıyorsa boy, kilo ve vücut yüzey alanı yazılı olmalıdır. Bu bilgiler ile hazırlama ve uygulama kayıtları karşılaştırılarak hesap ilgili uzman bilirkişiye denetlettirilebilir.

Kemoterapiden önce kısırlık riski anlatılmadı; ne yapabilirim?

Tedavinin muhtemel sakıncalarının anlatılması Hasta Hakları Yönetmeliği m.15 gereğidir. Kısırlık riskinin ve yumurta veya sperm saklama imkânının anlatılmaması aydınlatma yükümlülüğünün ihlali olarak ileri sürülebilir; aydınlatmanın yapıldığını ispat yükü hekim ve hastanededir.

Kanser tedavisinden önce yumurta veya sperm dondurmak yasal mı?

Evet. ÜYTE Yönetmeliği m.20, kemoterapi ve radyoterapi gibi üreme hücrelerine zarar veren tedavilerden önce erkeklerde (m.20/2-b) ve kadınlarda (m.20/3-a) saklamayı tıbbi zorunluluk hâli olarak sayar.

Onam formu imzaladım; yine de dava açabilir miyim?

Açabilirsiniz. Onam, kusurlu uygulamadan doğan zararı kapsamaz; ayrıca formun içeriğinin yeterli olup olmadığı incelenir. Anayasa Mahkemesi imzalı formun içeriği incelenmeden karar verilmesini yaşam hakkının usul boyutunun ihlali saymıştır (B. No: 2021/56334).

Radyoterapi hatasında kim sorumludur?

Hatanın kaynağına göre radyasyon onkoloğu, medikal fizikçi, radyoterapi teknikeri veya kurum. Özel hastane yardımcı kişilerinin fiilinden sorumludur (TBK m.116); kamu hastanesinde dava idareye açılır. Cihaz veya kalite sistemi kaynaklı hatalarda kurumun organizasyon ya da hizmet kusuru öne çıkar.

Kamu hastanesinde kemoterapi hatası olursa doktora dava açabilir miyim?

Hayır. Kamu görevlisinin görevinden doğan zararlar için dava idareye açılır (Anayasa m.129/5). Önce idareye, zararın öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde eylemden itibaren beş yıl içinde başvurulmalıdır (İYUK m.13).

Hasta kanserden öldü; tedavi hatası ileri sürülebilir mi?

Ölümün kanserin ilerlemesinden mi, tedavinin bilinen zehirleyici etkisinden mi, yoksa bir hatadan mı kaynaklandığı belirlenmelidir. Otopsi ve tüm tedavi kayıtları belirleyicidir; ölüm hâlinde Adli Tıp Kurumunda 8. İhtisas Kurulu görüş verir.

Radyoterapinin yan etkisi yıllar sonra çıktı; süre geçmiş olabilir mi?

Özel hastanede süreler kural olarak zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden işler (TBK m.72/1); sözleşmeye dayalı istemde beş yıllık süre de vardır (TBK m.147/5). Kamu hastanesinde ise eylemden itibaren beş yıllık mutlak süre bulunduğundan gecikmeden hukuki destek alınmalıdır.

Hangi kayıtları istemeliyim?

Kemoterapide istem formu, hazırlama kaydı ve etiket, uygulama ve infüzyon pompası kayıtları, varsa ekstravazasyon formu; radyoterapide tedavi planı, doz-hacim histogramları, seans ve konumlandırma kayıtları ile kalibrasyon ve kalite kontrol kayıtları. Onam ve eğitim formları da istenmelidir.

Bilirkişi heyetinde kimler bulunmalı?

Kemoterapi dosyasında tıbbi onkoloji uzmanı, doku kaybında plastik cerrah; radyoterapi dosyasında radyasyon onkoloğu ve plan veya cihaz hatası iddiası varsa medikal fizik uzmanı. Danıştay, ilgili dalın uzmanı bulunmayan raporlara dayanan kararları bozmuştur.

Endikasyon dışı ilaç kullanıldı; bu hukuka aykırı mı?

Tek başına değil. Endikasyon dışı kullanım Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun iznine ve hastanın ayrıca yazılı onamına bağlıdır. İzin alınmadan veya hasta bilgilendirilmeden yapılan kullanım sorumluluk doğurabilir.

Özel hastanede kemoterapi için fark ücreti alınabilir mi?

Sağlık Uygulama Tebliği, kanser tedavisinde radyoterapi, kemoterapi ve radyoizotop tedavilerini ilave ücret alınamayacak sağlık hizmetleri arasında sayar. Ayrıntılar için kanser hastası hakları rehberimize bakabilirsiniz.

Hemşire ilacı çok hızlı verdi; sorumluluk kimde?

Uygulama hızı istemde ve etikette belirtilir; hızın uygulanması hemşirenin, istemin doğru yazılması hekimin sorumluluğundadır. Özel hastane hemşirenin fiilinden sorumludur (TBK m.116); kamu hastanesinde dava idareye açılır. İnfüzyon pompası kayıtları istenmelidir.

Doktor hakkında şikâyet süresi ne kadar?

Taksirle yaralama kural olarak şikâyete bağlıdır; şikâyet fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır (TCK m.73/1). Soruşturma için Mesleki Sorumluluk Kurulunun izni gerekir. Ölüm hâlinde taksirle öldürme şikâyete bağlı değildir.