Psikiyatri Servisinde Hasta Güvenliği: İntihar, Kaçma, Yatağa Bağlama (Kısıtlama), Hastalar Arası Şiddet ve Taburculuk; Hastane ve Hekimin Sorumluluğu (TMK 432, Yargıtay HGK, AİHM)

Psikiyatri servisine yatırılan hastada hastanenin borcu yalnızca tedavi etmek değildir; hastayı kendisine ve başkalarına karşı korumak da bu borcun parçasıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, intihar eğilimi bilinen hastanın yakın gözlem altında tutulmamasını ve asılmaya elverişli bir kablonun hastanın erişimine bırakılmasını hastanenin organizasyon kusuru saymış ve hastaneyi sorumlu tutmuştur. Sağlık Bakanlığının kalite standartları psikiyatri kliniklerinde kaçma, intihar ve saldırganlık risklerinin değerlendirilmesini, fiziki ortamın buna göre düzenlenmesini, hastaların sürekli gözetim altında tutulmasını ve hastanın yatağa bağlanmasının (kısıtlama) hekim kararı, süre ve izlem kurallarına bağlanmasını ister. İsteği dışında yatırma ise Türk Medeni Kanununun 432 ve devamı maddelerine, resmî sağlık kurulu raporuna ve mahkeme denetimine tabidir. Bu rehberde intihar, kaçma, hastalar arası şiddet, kısıtlama, elektrokonvülsif tedavi ve taburculuk sonrası zararlarda sorumluluğu; istenecek kayıtları, bilirkişi heyetini ve süreleri mevzuat ve yargı kararları ışığında anlatıyoruz.

Psikiyatride Hasta Güvenliği Neden Ayrı Bir Konudur?

Genel cerrahi veya dahiliye servisinde hastanın güvenliği çoğu zaman tıbbi işlemin doğru yapılmasıyla sağlanır. Psikiyatri servisinde ise tehlikenin önemli bir kısmı hastanın kendi davranışından gelir: intihar girişimi, servisten kaçma, başka bir hastaya veya personele saldırı. Bu nedenle psikiyatri hastasını kabul eden hastane, hastalığın tedavisinin yanında hastayı bu risklere karşı koruma borcunu da üstlenir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, özel bir hastaneye intihar eğilimiyle yatırılan hastanın intiharına ilişkin kararında, yatışla birlikte tam bir hastaneye kabul sözleşmesinin kurulduğunu, bu sözleşmedeki bakım yükümlülüklerine vekâlet hükümlerinin kıyasen uygulanacağını ve hastanenin artırılmış bir özen borcu altında olduğunu kabul etmiştir. Bugün yürürlükte olan Türk Borçlar Kanununa göre vekil, üstlendiği işi vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür (TBK m.506/3); hastane, yardımcı kişilerinin fiillerinden de sorumludur (TBK m.116).

Hasta Hakları Yönetmeliğinin 37. maddesi bu borcun yönetmelikteki karşılığıdır: herkesin sağlık kurum ve kuruluşlarında güvenlik içinde olmayı bekleme ve bunu isteme hakkı vardır ve bütün sağlık kurum ve kuruluşları, hastaların ve ziyaretçi ile refakatçi gibi yakınlarının can ve mal güvenliğinin korunması ve sağlanması için gerekli tedbirleri almak zorundadır. Hasta yakınlarının hakları için hasta yakını hakları rehberimize bakabilirsiniz.

Türkiye’de ruh sağlığı alanını bütünüyle düzenleyen, yürürlüğe girmiş ayrı bir kanun bulunmamaktadır. 2023 yılında TBMM’ye sunulan Ruh Sağlığı Kanunu Teklifi (27. Dönem, 2/5039) yasalaşmadan hükümsüz kalmıştır. Bu nedenle psikiyatri hastasının güvenliğine ilişkin kurallar; Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu, Hasta Hakları Yönetmeliği ve Sağlık Bakanlığının kalite standartları birlikte okunarak belirlenir.

Mevzuat Haritası

Kalite standartları bir kanun veya yönetmelik maddesi değildir; ancak Sağlık Bakanlığının psikiyatri kliniklerinden beklediği asgari düzeni gösterdiği için bilirkişi incelemesinde mesleki standardın belirlenmesinde güçlü bir ölçüttür. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da 2009 tarihli kararında, olay tarihinde yürürlükte olan özel hastane mevzuatındaki psikiyatri binalarına ilişkin kuralları hastanenin kusurunu belirlemede esas almıştır.

İntihar: Risk Değerlendirmesi, Yakın Gözlem ve Fiziki Ortam

Psikiyatri servisindeki intihar dosyalarında hukuki tartışma üç soruya indirgenebilir: Risk biliniyor muydu veya bilinmesi gerekir miydi? Riske uygun önlem alındı mı? Ortam, alınan önlemi boşa çıkaracak bir açık bırakıyor muydu?

Risk değerlendirmesi. Kalite standartları, kendine ve başkalarına zarar verme riski olan yatan hastaların belirlenmesini ve ilgili çalışanların bilgilendirilmesini (SHB20.01), bu hastalar için gerekli önlemlerin alınmasını (SHB20.02) ister. Psikiyatri kliniklerinde kaçma, intihar ve saldırganlık risklerinin değerlendirilmesi ayrıca çekirdek standarttır (SPS04). Hastanın servise her girişinde kendisine veya çevresine zarar verebileceği nesneler yönünden kontrol edilmesi de süreç kuralları arasında sayılmıştır (SPS01). Kemer, bağcık, kesici alet ve kablo gibi malzemeler bu kontrolün tipik konusudur.

Yakın gözlem. Standart, yakın gözlem gerektiren hastaların ve durumların tanımlanmasını, bu hastaların nasıl gözlemleneceğini ve gözlemin ne zaman başlayıp biteceğini gösteren bir plan yapılmasını, gözlemin kaydedilmesini ve sonuçlarının değerlendirilmesini ister (SPS08). İntihar girişimi, sonuçlanmış intihar veya ajite hasta gibi öngörülemeyen durumlarda izlenecek yolun belirlenmesi ve tüm çalışanlarca bilinmesi de ayrıca istenir (SPS12).

Fiziki ortam. Çekirdek standarda göre tavan tek parça olmalı; tavana monte teçhizat emniyetli veya gizli olmalı; pencereler yarı açılır ya da açılmaz olmalı; hasta odalarındaki eşyalar sabitlenmeli; odadaki malzemeler hasta güvenliğini sağlayacak özellikte olmalı; serum askısı gibi taşınabilir cihazlar sabitlenmeli ve sıhhi tesisat açıkta olmamalıdır. Hastalar ilgili sağlık çalışanlarının sürekli gözetimi altında olmalı, ilaç odalarına girişler kontrol edilmeli, klinik giriş-çıkışları ve ortak alanlar kamerayla izlenmelidir (SPS04.01–SPS04.04).

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de intihar dosyalarında aynı soruyu sorar: yetkililer hayata yönelik gerçek ve yakın bir riskin varlığını biliyor muydu veya bilmeleri gerekir miydi; biliyorlarsa, makul olarak beklenebilecek önlemleri aldılar mı? Mahkemenin Büyük Dairesi, gönüllü olarak yatan bir psikiyatri hastasının hastaneden ayrılarak intihar ettiği dosyada, somut olayda gerçek ve yakın bir riskin bilindiği gösterilemediği için esas yönünden ihlal bulmamış; ancak tazminat yargılamasının uzunluğu nedeniyle yaşam hakkının usul yönünden ihlal edildiğine karar vermiştir (Fernandes de Oliveira/Portekiz [BD], no. 78103/14, 31.01.2019). Bu ölçüt, her intiharda hastanenin sorumlu olmadığını; sorumluluğun riskin bilinip bilinmediğine ve alınan önlemlerin yeterliliğine bağlı olduğunu gösterir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Kararı: Anten Kablosu ve Gözetimsiz Kalan Hasta

Bu alandaki en açıklayıcı karar, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 21.10.2009 tarihli ve 2009/13-393 E., 2009/452 K. sayılı kararıdır.

Kararda, olay tarihinde yürürlükte olan özel hastane mevzuatının, akıl ve ruh hastalıklarına ayrılan binalarda duvar, pencere, kapı, karyola ve yatak takımları ile diğer bölümlerin hastaların kaçmalarına, kazaya veya zarara uğramalarına engel olacak şekilde yapılmasını; kendisine ve başkasına zarar verebilecek hastalara durumlarına uygun ayrı odalar verilmesini ve bu hastaların odalarında elektrik anahtarı ve prizi bulunmamasını öngören hükümlerine dayanılmıştır. Karar iki önemli ders içerir: Birincisi, “hasta kendi eylemiyle öldü” savunması, önlenmesi gereken risk tam da bu olduğunda illiyet bağını kesmez. İkincisi, hekimin kişisel kusuru bulunmasa bile hastanenin organizasyon kusurundan doğan sorumluluğu devam eder.

Servisten Kaçma: Özgürlük ile Güvenlik Arasındaki Denge

Kaçma riski, kalite standartlarında intihar ve saldırganlık ile birlikte değerlendirilmesi gereken üç riskten biridir (SPS04). Klinik giriş ve çıkışlarının kamerayla izlenmesi, bahçede hasta güvenliği önlemlerinin alınması, bahçe güvenliği için personel görevlendirilmesi ve gün içinde düzenli aralıklarla kontrol yapılması da standartlar arasındadır (SPS03, SPS04.04).

Ancak psikiyatri hastasının özgürlüğü de korunan bir değerdir. Gönüllü olarak yatan ve hakkında koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması kararı bulunmayan bir hasta, kural olarak hastaneden ayrılma hakkına sahiptir. Bu hastanın tehlikeli olduğu düşünülüyorsa yapılacak şey, kişiyi kanuni dayanak olmadan kapalı tutmak değil, TMK m.432’deki usulü işletmektir; görevi nedeniyle bu durumu öğrenen kamu görevlileri durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür (TMK m.432). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de psikiyatri servisinden ayrılarak intihar eden bir hastaya ilişkin dosyada ihlal bulmamıştır (Hiller/Avusturya, no. 1967/14, 22.11.2016). Bu nedenle kaçma dosyalarında soru, hastanenin hastanın bilinen risk düzeyine uygun gözetim düzenini kurup kurmadığıdır; her kaçma kendiliğinden kusur değildir.

İsteği dışında yerleştirilen veya yakın gözlem altında tutulması gereken bir hastanın gözetimsiz bir çıkıştan kolayca ayrılabilmesi ise hastanenin aleyhine güçlü bir göstergedir. Kaçan hastanın yakınlarına ve kolluğa ne zaman haber verildiği de ayrıca incelenmelidir; geç bildirim, hastanın kendisine veya başkalarına zarar vermesi hâlinde sorumluluğun ayrı bir dayanağı olabilir.

Hastalar Arası Şiddet ve Saldırgan Hasta

Psikiyatri servisinde bir hastanın başka bir hastaya, personele veya ziyaretçiye zarar vermesi de hastanenin güvenlik yükümlülüğü kapsamındadır. Hasta Hakları Yönetmeliği m.37, güvenlik yükümlülüğünü yalnızca hastalar için değil, ziyaretçi ve refakatçi gibi yakınlar için de öngörür.

Kalite standartları, odalardaki yatak sayısının bakım ihtiyacı ile kendine ve başkalarına zarar verme riski dikkate alınarak belirlenmesini (SPS02.03), saldırganlık riskinin değerlendirilip önlem alınmasını (SPS04), eksite veya ajite hasta gibi durumlarda izlenecek yolun önceden belirlenmesini (SPS12) ve personele psikiyatri hastasına yaklaşım, iletişim, kriz yönetimi ve ekip çalışması konularında eğitim verilmesini (SPS14) ister. Saldırgan olduğu bilinen bir hastanın, korunmasız bir hastayla aynı odada gözetimsiz bırakılması bu standartlar bakımından ciddi bir eksikliktir.

Saldırıya uğrayan hastanın yakınları, zararı doğrudan veren hastanın ayırt etme gücü bulunmasa bile hastaneye karşı kendi gözetim ve organizasyon kusuru nedeniyle başvurabilir. Saldıran hastanın ceza sorumluluğu ayrı bir konudur; akıl hastalığı nedeniyle cezalandırılamayan kişiye güvenlik tedbiri uygulanır. Ayrıntılar için akıl sağlığı ve ceza ehliyeti yazımıza bakabilirsiniz.

Hastanın Bağlanması ve İlaçla Sakinleştirilmesi (Kısıtlama)

Ajite veya saldırgan hastanın kendisine ya da başkalarına zarar vermesini önlemek için yatağa bağlanması (fiziksel kısıtlama) veya ilaçla sakinleştirilmesi (kimyasal kısıtlama) psikiyatride başvurulan, ancak kişinin vücut bütünlüğüne ve özgürlüğüne en ağır müdahalelerden biri olan uygulamalardır. Bu nedenle sıkı kurallara bağlanmıştır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, paranoid şizofreni tanılı bir hastanın yaklaşık 23 saat yatağa bağlı tutulduğu dosyada, kısıtlamanın başlangıçta son çare olarak kullanıldığını kabul etmiş; ancak “potansiyel tehlike”nin yakın ve doğrudan bir tehlikeyle bir tutulamayacağını, gece boyunca hekim değerlendirmesi yapılmadığını ve hekimin serbest bırakılmasını uygun bulmasından sonra gerekçesiz bir gecikme yaşandığını belirterek insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağının (AİHS m.3) ihlal edildiğine karar vermiştir (Aggerholm/Danimarka, no. 45439/18, 15.09.2020). Karar, kısıtlamanın yalnızca başlarken değil, sürdüğü her an gerekçelendirilmesi gerektiğini gösterir.

Kurallara uyulmadan yapılan kısıtlama iki ayrı sorumluluk doğurabilir. Kısıtlama sırasında bağlanan uzuvda dolaşım bozukluğu, düşme, boğulma veya hareketsizliğe bağlı zatürre gibi bir bedensel zarar oluşursa malpraktis hükümleri uygulanır. Bedensel zarar olmasa bile tıbbi gerekçesi ve kayıtları bulunmayan ya da gereğinden uzun süren bir kısıtlama kişilik hakkına saldırı oluşturabilir (TMK m.24) ve manevi tazminat istenebilir (TBK m.58). Düşme ve bası yarası gibi bakım kusurları için hastanede düşme ve bası yarası rehberimize, ilaç uygulama hataları için ilaç uygulama hataları rehberimize bakabilirsiniz.

İsteği Dışında Yatırma ve Hastanede Tutma

Türk Medeni Kanununun 432. maddesine göre akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, ağır tehlike arz eden bulaşıcı hastalık veya serserilik sebebiyle toplum için tehlike oluşturan ergin kişi, kişisel korunmasının başka şekilde sağlanamaması hâlinde tedavisi, eğitimi veya ıslahı için elverişli bir kuruma yerleştirilebilir veya alıkonulabilir; kişi durumu elverir elvermez kurumdan çıkarılır. Akıl hastalığı, akıl zayıflığı veya bağımlılık gibi hâllerde karar ancak resmî sağlık kurulu raporu alındıktan sonra verilebilir; kuruma yerleştirilen kişiye itiraz süresinin on gün olduğu derhâl yazılı olarak bildirilir (TMK m.436).

Kalite standartları da istemli ve istem dışı yatış ile taburculuk kurallarının tanımlanmasını ister (SPS05.01). Standardın açıklamasına göre 18 yaşından büyük hastanın rızası kendisinden, 18 yaşından küçük veya vasi atanmış hastada vasiden alınır; istem dışı yatışlarda yatış kararı hastayı gören hekim tarafından verilir, sağlık kurulunca onaylanır ve karar mahkemeye sevk edilir; istem dışı yatışlar ilgili mahkeme kararıyla onaylanır (SPS05.02). İstem dışı yatırılan hastanın taburculuk kararı da mahkemeye bildirilir ve mahkeme kararıyla onaylandıktan sonra taburculuk gerçekleştirilir (SPS05.03).

Yargıtay 18. Hukuk Dairesi, TMK m.432 uyarınca kuruma yerleştirme talebinin dosya üzerinden karara bağlanamayacağını, tarafların duruşmaya çağrılması, delillerin toplanması ve gerektiğinde re’sen araştırma yapılması gerektiğini belirtmiştir (20.06.2016, 2016/6467 E., 2016/9883 K.). Öğretide ise TMK’da acil durumda isteği dışında yatırılan kişinin ne kadar süre içinde hâkim önüne çıkarılacağına ilişkin açık bir süre bulunmamasının bir boşluk olduğu ve bunun hekimin sorumluluğunu artırdığı vurgulanmaktadır (Sert, Özçelik, Yıldırım, Lokman Hekim Dergisi, 2019).

Kanuni usul izlenmeden ve gerekli rapor ile mahkeme denetimi olmadan bir kişinin isteği dışında hastanede tutulması, kişilik hakkı ihlali nedeniyle manevi tazminat talebine konu olabileceği gibi ceza hukuku bakımından kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu (TCK m.109) tartışmasını da doğurabilir; ayrıntılar için kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu yazımıza bakabilirsiniz. Kuruma yerleştirmenin şartları, yetkili makam ve itiraz için TMK 432 rehberimize, bağımlılık durumunda izlenecek yol için madde bağımlısı yakın ve TMK 432 yazımıza bakabilirsiniz.

Elektrokonvülsif Tedavi (EKT)

Elektrokonvülsif tedavi, genel anestezi altında uygulanan ve kendine özgü riskleri olan bir tedavidir. Kalite standartlarında EKT çekirdek standart olarak düzenlenmiştir (SPS10): endikasyonların ve işlem öncesi hazırlık kurallarının tanımlanması, her uygulamanın gerekçesinin kaydedilmesi, ünitenin ortak alanlardan ayrı ve hazırlık, işlem ile derlenme bölümlerini içerecek şekilde düzenlenmesi, EKT ve anestezi cihazı, aspiratör, defibrilatör, monitör ve acil ilaçların bulunması, genel anestezi öncesi açlığın kontrol edilmesi, işlem öncesinde hastanın risk oluşturabilecek malzemeler yönünden kontrol edilmesi, hasta ve yakınlarının tedavinin amacı ve kullanımı hakkında bilgilendirilmesi ve işlem sonrasında komplikasyonların izlenmesi.

EKT de bir tıbbi müdahale olduğundan hastanın bilgilendirilmesi ve rızası gerekir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.15, m.24); kalite standartları EKT’de hasta ve yakınının bilgilendirilmesini ve onam gereken durumların tanımlanmasını süreç kuralları arasında sayar (SPS01). Hastanın karar verme yeterliliği yoksa rızanın kanuni temsilcisinden alınması gerekir. Aydınlatmanın ispat yükü hekim ve hastanededir; ayrıntılar için aydınlatılmış onam rehberimize, anesteziye bağlı riskler için anestezi malpraktisi rehberimize bakabilirsiniz.

Taburculuk, Acil Servis ve Sonrası

Taburculuk. Kalite standartları, taburculuk öncesinde hasta ve yakınlarının kontrol zamanları, ilaç kullanımı ve rehabilitasyon faaliyetleri hakkında yüz yüze bilgilendirilmesini ve hastanın ikamet adresine göre ilgili Toplum Ruh Sağlığı Merkezine bildirilmesini ister (SPS13, çekirdek standart). Tehlike oluşturduğu bilinen bir hastanın bu adımlar atılmadan taburcu edilmesi, taburculuk sonrası doğan zararlarda kusur tartışmasının merkezine oturur.

Basına yansıyan bir Danıştay kararında, ruh ve sinir hastalıkları hastanesinde defalarca kronik psikoz tanısıyla tedavi edilen bir hastanın taburcu edilmesinden on gün sonra bir kişiyi öldürmesi üzerine, hastanenin hastanın yaşadığı yerdeki güvenlik birimlerini bilgilendirmemesi ağır hizmet kusuru sayılmış; hekimlerin ceza davasında beraat etmesinin idarenin hizmet kusurunu ortadan kaldırmadığı kabul edilmiştir (Danıştay 10. Dairesi; Anadolu Ajansının 22.09.2008 ve 23.06.2010 tarihli haberlerine göre, esas ve karar numaraları haberlerde yer almamaktadır). Bu karar, psikiyatri hastasının taburculuğunda hastanenin sorumluluğunun üçüncü kişilere uzanabileceğini gösterir.

Acil servis. Kalite standartları, acil serviste kritik hasta grupları için tanı, tedavi ve izlem algoritmaları oluşturulmasını ister; örnek gruplar arasında psikiyatrik aciller ve intihar girişimi açıkça sayılmıştır (SAS07). Gözlem odalarının sağlık çalışanının hastaları izleyebileceği şekilde planlanması ve gözlemdeki hastaların düzenli takibi de ayrıca istenir (SAS09). İntihar girişimiyle başvuran bir hastanın fiziksel tedavisi tamamlandıktan sonra psikiyatrik değerlendirme yapılmadan veya konsültasyon istenmeden taburcu edilmesi, sonrasında tekrarlanan girişimde kusur tartışmasının konusu olur. Acil servis süreçleri için acil serviste malpraktis rehberimize, konsültasyonun gecikmesi için konsültasyon ve icap nöbeti rehberimize bakabilirsiniz.

Kim Sorumludur?

Danıştay, hizmet kusurunu kamu hizmetinin kuruluşunda veya işleyişindeki objektif aksaklık, gecikme veya hiç işlememe olarak tanımlar ve özel hukuktaki kusur kavramından ayırır (10. D., 13.12.2021, 2019/6753 E., 2021/6169 K.; Danıştay Dergisinde aktarıldığı şekliyle). Personel sayısının yetersizliği veya pencerelerin güvenli olmaması gibi eksiklikler bu nedenle tek bir kişinin kusuru belirlenemese de hizmet kusuru olarak değerlendirilebilir. Kamu hastanesinde çalışan hekime doğrudan tazminat davası açılamaz; dava idareye açılır (Anayasa m.129/5). Yolun seçimi için kamu mu özel mi rehberimize ve kamu hastanesine karşı tam yargı davası yazımıza bakabilirsiniz.

Hukuk hâkimi, kusurun bulunup bulunmadığına karar verirken ceza hâkiminin verdiği beraat kararıyla bağlı değildir (TBK m.74). Bu nedenle hekim veya hemşire hakkında takipsizlik ya da beraat kararı verilmiş olması tazminat davasını kendiliğinden sonuçsuz bırakmaz; özellikle organizasyon kusuru iddialarında kurumun sorumluluğu ayrıca incelenir.

Deliller: Hangi Kayıtlar İstenmelidir?

Hasta veya kanuni temsilcisi, sağlık durumuyla ilgili dosya ve kayıtları inceleyebilir ve suretini alabilir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.16); hastanın ölümünden sonra yasal mirasçıların kayıtlara erişim yolu için hasta dosyası ve delil toplama rehberimize bakabilirsiniz. Psikiyatri dosyalarında epikriz tek başına yeterli değildir; gözetim ve güvenlik kayıtları ayrıca istenmelidir.

Kamera kayıtları birçok sistemde belirli bir süre sonra kendiliğinden silinir. Bu nedenle olaydan hemen sonra kayıtların korunması hastaneden yazılı olarak istenmeli, gerekirse dava açılmadan önce delil tespiti talep edilmelidir (HMK m.400 vd.). Ölüm hâlinde otopsinin yapılması ve olay yerinin savcılıkça tespit edilmesi, odanın fiziki durumunu belgeleyen en önemli delillerdir; otopsi süreci için otopsi yazımıza bakabilirsiniz. Kayıtların sonradan tamamlandığı şüphesi varsa tıbbi kayıtların sonradan değiştirilmesi yazımıza bakabilirsiniz.

İlliyet Bağı: “Hasta Kendi İsteğiyle Yaptı” Savunması

İntihar ve kaçma dosyalarında hastanenin en sık savunması, zararı hastanın kendi eyleminin doğurduğudur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu savunmayı, önlenmesi gereken risk tam olarak hastanın kendine zarar vermesi olduğunda kabul etmemiş ve organizasyon kusuru ile intihar arasında uygun illiyet bağı bulunduğuna karar vermiştir. Ruhsal hastalığı nedeniyle kendini koruyamayan bir kişiyi koruma borcu üstlenen hastane, bu borcun konusunu oluşturan riskin gerçekleşmesini hastanın kusuru olarak gösteremez.

Bununla birlikte risk hiç bilinmiyor ve bilinmesi de gerekmiyorsa sorumluluk doğmayabilir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Fernandes de Oliveira kararı bu sınırı gösterir: yetkililerin gerçek ve yakın bir riski bilmediği veya bilmesinin gerekmediği durumda esas yönünden ihlal bulunmamıştır. Bu nedenle dosyada asıl tartışma, hastanın önceki girişimleri, yatış nedeni, yakınlarının uyarıları ve hekim notlarındaki ifadeler üzerinden riskin öngörülebilir olup olmadığıdır.

Bilirkişi Heyetinde Kimler Olmalı?

Psikiyatri hasta güvenliği dosyalarında heyette mutlaka psikiyatri uzmanı bulunmalıdır; çocuk ve ergen hastalarda çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı aranmalıdır. Kısıtlama sırasında bedensel zarar oluşmuşsa ilgili dalın uzmanı da gerekir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, yetersiz bilirkişi raporuna dayanılarak davanın reddedilmesini isabetsiz bulmuştur. Danıştay da ilgili dalın uzmanı bulunmayan raporlara dayanan kararları bozmuştur (10. D., 17.02.2020, 2019/6257 E., 2020/543 K.; 2019/3481 E., 2021/3574 K.). Adli Tıp Kurumunda ölümle sonuçlanmayan dosyalar 7. İhtisas Kurulunda, ölüm hâlinde 8. İhtisas Kurulunda incelenir; üniversitelerden oluşturulan heyetlerden de rapor alınabilir. İtiraz ve ek rapor için adli tıp raporuna itiraz rehberimize ve heyette ilgili uzman yoksa rapor geçerli mi yazımıza bakabilirsiniz.

Bilirkişiye sorulması gereken başlıca sorular şunlardır:

1. Hastanın yatış sırasında ve sonrasında intihar, kaçma veya saldırganlık riski değerlendirilmiş midir; değerlendirme hangi bulgulara dayanmaktadır?
2. Bu risk düzeyine göre yakın gözlem gerekli midir; gerekli ise gözlem planı yapılmış ve uygulanmış mıdır?
3. Hastanın servise girişinde ve olay öncesinde eşya kontrolü yapılmış mıdır?
4. Oda ve servisin fiziki düzeni, psikiyatri kliniklerinden beklenen güvenlik özelliklerine uygun mudur?
5. Olay saatinde serviste hasta sayısına göre yeterli personel bulunmakta mıdır?
6. Kısıtlama uygulanmışsa kararı kim vermiş, ne kadar sürmüş, hangi aralıklarla izlenmiş ve ne zaman gözden geçirilmiştir?
7. Taburculuk kararı hastanın risk düzeyine uygun mudur; taburculuk öncesi bilgilendirme ve bildirimler yapılmış mıdır?
8. Belirtilen eksiklikler olmasaydı zararın önlenmesi muhtemel miydi?

Zarar ve Tazminat

Asılma gibi girişimler sonrasında beyin oksijensiz kalırsa hasta bitkisel hayata girebilir; bu durumda vasi atanması, bakım giderleri ve manevi tazminat için tıbbi hata sonrası bitkisel hayat rehberimize bakabilirsiniz. Destekten yoksun kalma hesabı için destekten yoksun kalma tazminatı hesaplama yazımıza, kalemlerin hesabı için tazminat hesabı rehberimize, manevi tazminatın ölçütleri için malpraktiste manevi tazminat rehberimize bakabilirsiniz.

Ceza Boyutu, Dava Yolu ve Süreler

Gözetim eksikliği sonucunda hastanın ölümü taksirle öldürme (TCK m.85), yaralanması taksirle yaralama (TCK m.89) suçlarının konusu olabilir. Taksirle yaralama kural olarak şikâyete bağlıdır (m.89/5); şikâyet, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır (TCK m.73/1). Taksirle öldürme şikâyete bağlı değildir. Sağlık meslek mensupları hakkında soruşturma için Mesleki Sorumluluk Kurulunun izni gerekir (3359 s.K. ek m.18). Ayrıntılar için doktor hakkında suç duyurusu rehberimize bakabilirsiniz.

Özel hastaneye karşı açılacak davada arabuluculuk dava şartı için malpraktiste arabuluculuk rehberimize, sürelerin ne zaman başladığı için malpraktiste zamanaşımı rehberimize, masraflar için malpraktis davasında harç ve giderler yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Savunmalar ve Cevapları

Adım Adım: Psikiyatri Servisinde Zarar Olduğunda

1. Ölüm hâlinde savcılığa haber verilmesini ve otopsi yapılmasını sağlayın; olay yerinin tespit edilmesini isteyin.
2. Kamera kayıtlarının korunmasını hastaneden derhâl yazılı olarak isteyin; gerekirse delil tespiti talep edin (HMK m.400 vd.).
3. Yatış, risk değerlendirmesi, yakın gözlem, eşya kontrolü, kısıtlama ve hemşire gözlem kayıtlarının suretini isteyin (Hasta Hakları Yönetmeliği m.16).
4. Olay saatindeki nöbet çizelgesini ve servisteki hasta sayısını isteyin.
5. Hastanenin kamu mu özel mi olduğunu belirleyin; yolu ve süreyi buna göre seçin.
6. Kamu hastanesinde İYUK m.13 sürelerini, özel hastanede arabuluculuk dava şartını gözetin.
7. Bilirkişi heyetinde psikiyatri uzmanı bulunmasını ve gözetim düzeninin ayrıca incelenmesini isteyin.
8. Yakınınız isteği dışında tutuluyorsa on günlük itiraz süresini kaçırmayın (TMK m.435, m.436).

Sık Yapılan Hatalar

• Kamera kayıtlarını zamanında istememek ve kayıtların silinmesine göz yummak.
• Yalnızca hekimin kusuruna odaklanıp hastanenin organizasyon kusurunu ileri sürmemek.
• Hekimin ceza davasında beraat etmesini tazminat davasının sonu sanmak.
• Kamu hastanesinde hekime doğrudan dava açmak.
• Psikiyatri uzmanı bulunmayan bir rapora itiraz etmemek.
• Kısıtlama dosyalarında bedensel zarar yoksa hiçbir talep olamayacağını düşünmek; kişilik hakkı ihlalini ileri sürmemek.

Hukukçular Evi Bu Süreçte Ne Yapar?

Hukukçular Evi Ankara, psikiyatri hasta güvenliği dosyalarında yatıştan olay anına kadar risk değerlendirmesi, gözlem, eşya kontrolü, kısıtlama ve kamera kayıtlarını birlikte inceler; hastanenin gözetim düzenini kalite standartları ve yargı kararları üzerinden değerlendirir. Kayıtların korunması için gecikmeden delil tespiti yoluna başvurur, hastanenin kamu veya özel olmasına göre doğru yolu, doğru davalıyı ve süreyi belirler ve psikiyatri uzmanını içeren bir heyetten rapor alınmasını talep eder. Tüm başlıklar için Malpraktis Rehberleri sayfamıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Yakınım psikiyatri servisinde intihar etti; hastane sorumlu mu?

Riskin bilinip bilinmediğine ve buna uygun önlem alınıp alınmadığına bağlıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, intihar eğilimi kayıtlı olan hastanın gözetimsiz bırakılmasını ve odada asılmaya elverişli bir kablo bulunmasını organizasyon kusuru sayarak hastaneyi sorumlu tutmuştur (2009/13-393 E., 2009/452 K.).

Hasta gönüllü yatıyordu; hastane yine sorumlu olur mu?

Olabilir. Gönüllü yatış, hastanenin gözetim ve güvenlik yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Ancak gönüllü hastanın ayrılma hakkı da vardır; tehlike varsa yapılması gereken TMK m.432 usulünü işletmektir. Sorumluluk, bilinen riske uygun gözetimin kurulup kurulmadığına göre belirlenir.

Psikiyatri servisinden kaçan hasta zarar gördü; kim sorumlu?

Her kaçma kusur değildir. Hastanın bilinen risk düzeyine göre gözetim düzeni kurulmamışsa, istem dışı yatan veya yakın gözlem gereken hasta kolayca ayrılabilmişse ya da yakınlara ve kolluğa geç haber verilmişse hastanenin sorumluluğu gündeme gelir.

Hastanede yakınımı yatağa bağladılar; bu hukuka uygun mu?

Kendine veya başkasına zarar verme tehlikesi varsa son çare olarak uygulanabilir. Ancak karar hekim tarafından verilmeli, başlangıç ve bitiş saati ile kontrol aralıkları tedavi planına yazılmalı ve hasta düzenli izlenmelidir (SHB20.04, SPS15).

Kısıtlama ne kadar sürebilir?

Kalite standartları sabit bir üst süre koymaz; kısıtlamanın sürüp sürmeyeceğinin en geç 24 saatte bir gözden geçirilmesini ister. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, gerekliliği sürekli gösterilmeyen yaklaşık 23 saatlik bağlamayı AİHS m.3 ihlali saymıştır (Aggerholm/Danimarka).

Yakınımı isteği dışında psikiyatriye yatırabilir miyim?

Ancak TMK m.432’deki şartlar varsa ve yetkili makamın kararıyla. Akıl hastalığı gibi hâllerde karar resmî sağlık kurulu raporu alındıktan sonra verilebilir (TMK m.436). Ayrıntılar için TMK 432 rehberimize bakabilirsiniz.

Hastane beni isteğim dışında tutuyor; ne yapabilirim?

Hakkınızda bir kuruma yerleştirme kararı varsa kararın size yazılı bildirilmesi ve on gün içinde itiraz edebileceğinizin hatırlatılması gerekir (TMK m.436). Kanuni dayanak olmadan tutulma kişilik hakkı ihlali ve hürriyetten yoksun kılma tartışması doğurabilir; gecikmeden hukuki destek alın.

EKT (elektroşok tedavisi) için rıza gerekir mi?

Evet. EKT genel anestezi altında yapılan bir tıbbi müdahaledir; hastanın bilgilendirilmesi ve rızası gerekir (Hasta Hakları Yönetmeliği m.15, m.24). Hastanın karar verme yeterliliği yoksa rıza kanuni temsilcisinden alınmalıdır.

Taburcu edilen hasta birine zarar verdi; hastane sorumlu olur mu?

Olabilir. Basına yansıyan bir Danıştay kararında, tehlikeli olduğu bilinen hastanın taburculuğunda güvenlik birimlerinin bilgilendirilmemesi ağır hizmet kusuru sayılmış ve idare öldürülen kişinin yakınlarına karşı sorumlu tutulmuştur.

Acil servise intihar girişimiyle gelen hasta hemen taburcu edildi; kusur var mı?

Kalite standartları psikiyatrik aciller ve intihar girişimi için algoritma oluşturulmasını ister. Fiziksel tedaviden sonra psikiyatrik değerlendirme yapılmadan taburculuk, tekrarlanan girişimde kusur tartışmasının konusu olur.

Başka bir hasta yakınıma saldırdı; tazminat isteyebilir miyim?

Hastane, hastaların ve yakınlarının can güvenliği için gerekli tedbirleri almak zorundadır (Hasta Hakları Yönetmeliği m.37). Saldırganlığı bilinen bir hastanın gözetimsiz bırakılması hâlinde hastaneye karşı başvurulabilir.

Kamera kayıtlarını nasıl isterim?

Olaydan hemen sonra hastaneye yazılı başvuruyla kayıtların korunmasını isteyin; ölüm hâlinde savcılıktan kayıtlara el konulmasını talep edin. Kayıtlar silinebileceğinden dava açılmadan önce delil tespiti istenebilir (HMK m.400 vd.).

Hangi süre içinde dava açmalıyım?

Kamu hastanesinde öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulmalıdır (İYUK m.13). Özel hastanede haksız fiilde iki ve on yıllık, sözleşmede beş yıllık süreler vardır; fiil suç oluşturuyorsa daha uzun ceza zamanaşımı uygulanır.

Doktor ceza davasında beraat etti; tazminat davası etkilenir mi?

Kendiliğinden etkilenmez. Hukuk hâkimi ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir (TBK m.74). Hastanenin organizasyon kusuru veya idarenin hizmet kusuru ayrıca incelenir.

Hangi tazminatlar istenebilir?

Ölüm hâlinde destekten yoksun kalma ve cenaze giderleri (TBK m.53), yaralanmada tedavi giderleri ve çalışma gücü kaybı (TBK m.54), manevi tazminat (TBK m.56); hukuka aykırı tutma veya kısıtlamada kişilik hakkı ihlali nedeniyle manevi tazminat (TBK m.58).

Bilirkişi heyetinde kimler bulunmalı?

Mutlaka psikiyatri uzmanı; çocuk ve ergenlerde çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı; bedensel zarar varsa ilgili dalın uzmanı. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, yetersiz bilirkişi raporuna dayanan ret kararını bozmuştur.