Koruma Amacıyla Özgürlüğün Kısıtlanması (TMK 432): Kuruma Yerleştirme ve İtiraz

Türk hukukunda bir kişinin rızası dışında bir sağlık kuruluşuna yerleştirilebilmesi mümkündür — ancak bu, ailenin veya hekimin kararıyla değil, mahkeme kararıyla olur. İlgili düzenleme Türk Medeni Kanunu’nda “koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması” başlığı altında yer alır.

Uygulamada bu kurumun iki yönlü sorun ürettiği görülür. Bir yanda yakınlar, gerçekten korunmaya muhtaç bir kişi için hangi yolu izleyeceklerini bilemez. Diğer yanda kararın muhatabı olan kişi, kendisine tanınan itiraz hakkından ve sürelerinden habersiz kalır.

Bu rehber; kararın şartlarını, usulünü, sürelerini ve kurumdan çıkarılma yolunu, kanun metnine bağlı kalarak açıklıyor.

Kanunun Aradığı Üç Unsur

Kanun, tedbirin şartlarını tek maddede toplamıştır ve üç unsurun birlikte gerçekleşmesini arar:

Kişi ergin olmalıdır. Ayrıca kanun, kararda dikkate alınacak bir ölçüt daha ekler: kişinin çevresine getirdiği külfet de göz önünde tutulur.

Kamu Görevlileri İçin Bildirim Zorunluluğu

Kanun, tedbirin harekete geçmesini yalnızca yakınların inisiyatifine bırakmaz:

Görevlerini yaparlarken bu sebeplerden birinin varlığını öğrenen kamu görevlileri, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadırlar.

Kısıtlama bakımından da benzer bir yükümlülük vardır: görevlerini yaparlarken vesayet altına alınmayı gerekli kılan bir durumun varlığını öğrenen idari makamlar, noterler ve mahkemeler, durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür.

Sağlık personeli bakımından bu yükümlülük, suç belirtisini bildirme yükümlülüğünden ayrıdır ve onunla birlikte değerlendirilir; sır saklama ile bildirim yükümlülüğü arasındaki denge için hasta sırrı ve kişisel sağlık verileri rehberine bakınız.

Yetkili Makam: Vesayet Makamı

Karar verme yetkisi idarede değil, mahkemededir:

Ayrıca bir bildirim kuralı daha vardır: kısıtlı bir kişi bir kuruma yerleştirildiği veya alıkonulduğu ya da ergin bir kişi hakkında vesayete ilişkin diğer önlemlerin alınmasına gerek görüldüğü takdirde; kişinin bulunduğu yer vesayet makamı veya özel kanunlarda öngörülen ilgililer, durumu yerleşim yeri vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür.

Usul: Rapor Olmadan Karar Verilemez

Kanun, koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanmasını yargılama usulüne bağlar ve saklı tuttuğu kuralları tek tek sayar. Bunların en önemlisi rapor şartıdır:

Raporun temini için öngörülen imkânlar

2019 yılında yapılan değişiklikle, raporun alınabilmesini sağlamak amacıyla somut yetkiler düzenlenmiştir:

• Kişinin vücudundan kan veya benzeri biyolojik örneklerle kıl, tükürük, tırnak gibi örnekler alınabilir,
• Kişiye gerekli tıbbi müdahaleler yapılabilir,
• Gerektiğinde kişi, hekim ön raporu üzerine en fazla yirmi gün süreyle sağlık kuruluşuna yerleştirilebilir.

Aynı değişiklikle ayrıca; bu madde kapsamında alınan kararların icrası için gerektiğinde ilgili kişi hakkında zor kullanılabileceği ve sağlık görevlilerinden gerekli tıbbi yardım alınabileceği düzenlenmiştir.

Bilgilendirme ve dinlenme

Kanun, kişinin usulî güvencelerini ayrıca sayar:

• Karar verilirken ilgilinin sebepleri hakkında bilgilendirilmesi ve karara karşı denetim makamına itiraz edebileceğine yazılı olarak dikkatinin çekilmesi zorunludur.
• Bir kuruma yerleştirilen kişiye; alıkonulma kararına veya kurumdan çıkarılma isteminin reddine karşı en geç on gün içinde denetim makamına itiraz edebileceği derhal yazılı olarak bildirilir.
• Mahkeme kararını gerektiren her istem, gecikmeksizin yetkili hâkime ulaştırılır.
• Hâkim basit yargılama usulüne göre karar verir; ilgili kişiyi dinler ve gecikmeksizin kararını verir.
• Gerektiğinde ilgili kişiye adli yardım sağlanır.

Bu güvenceler, dosyada denetlenmesi gereken kontrol noktalarıdır: bilgilendirme yapıldı mı, itiraz hakkı yazılı olarak bildirildi mi, kişi dinlendi mi, rapor alındı mı?

İtiraz: On Günlük Süre

Kanun itiraz hakkını hem ilgiliye hem yakınlarına tanır:

İki nokta önemlidir. Birincisi, itiraz hakkı yalnızca ilgiliye değil yakınlarına da tanınmıştır. İkincisi, süre bildirim tarihinden işler; bu nedenle kararın ve bildirimin tarihi dosyada mutlaka belgelenmelidir.

Kurumdan Çıkarılma

Tedbir süresiz değildir. Kanun bunu tek cümleyle bağlar: ilgili kişi durumu elverir elvermez kurumdan çıkarılır.

Kurumdan çıkarma yetkisi, yerleştirme veya alıkoymaya karar veren vesayet makamına aittir. Bu nedenle çıkarılma talebi kuruma değil, karar veren mahkemeye yöneltilir.

Talebin reddi hâlinde ise yine on günlük itiraz yolu açıktır. Uygulamada en sık yapılan hata, çıkarılma talebinin yalnızca kuruma sözlü olarak iletilmesi ve bunun sonucunda hiçbir sürenin işlememesidir.

Bu Tedbir Neyle Karıştırılmamalıdır?

Kanun, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her erginin kısıtlanacağını ayrıca düzenler. Ayrıca bir kimse dinlenilmeden; savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz.

Vesayet ve kısıtlama tarafındaki usul ve talepler ayrı bir konudur; bu ayrımın kurulmadığı dosyalarda talep yanlış mahkemeye ve yanlış kuruma dayandırılır.

Dosyada Kontrol Edilecekler

• Sebep: Olay, maddede sayılan beş sebepten hangisine giriyor?
• Tehlike: Toplum için tehlike unsuru somut olarak ortaya konmuş mu?
• Son çare: Kişisel korunmanın başka şekilde sağlanamadığı gösterilmiş mi?
• Rapor: Resmî sağlık kurulu raporu alınmış mı; tarihi ve düzenleyen kurul?
• Yirmi gün: Ön rapor üzerine yerleştirme yapıldıysa süre aşılmış mı?
• Dinlenme: Hâkim ilgili kişiyi dinlemiş mi?
• Bilgilendirme: Sebepler bildirilmiş, itiraz hakkı yazılı olarak hatırlatılmış mı?
• Adli yardım: Gerekli görülmüş mü?
• Yetki: Karar yerleşim yeri vesayet makamınca mı verilmiş; gecikmede sakınca gerekçesi var mı?
• Süre: Kararın ve bildirimin tarihi belgelenmiş mi?

Dilekçe Örneği 1 — Kuruma Yerleştirme Talebi

Dilekçe Örneği 2 — Karara İtiraz

Dilekçe Örneği 3 — Kurumdan Çıkarılma Talebi

Sık Yapılan Beş Hata

Sonuç

Koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması, istisnai ve son çare niteliğinde bir tedbirdir. Kanun bunu üç unsura bağlamıştır: sayılan sebeplerden biri, toplum için tehlike ve kişisel korunmanın başka şekilde sağlanamaması. Sebep listesi kapalıdır.

Usul tarafında en güçlü güvence resmî sağlık kurulu raporu şartıdır; buna kişinin dinlenmesi, sebeplerin bildirilmesi ve itiraz hakkının yazılı olarak hatırlatılması eklenir. Rapor alınabilmesi için öngörülen yerleştirme ise süreyle sınırlı ve amaca bağlıdır.

Tedbir kalıcı değildir: durum elverir elvermez kurumdan çıkarılma gerekir ve bu talep, kuruma değil karar veren mahkemeye yöneltilir. Hem karara hem de çıkarılma isteminin reddine karşı on günlük itiraz yolu açıktır.

Tedbirin Karıştırıldığı Kurumlar

Koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması, kısıtlama (vesayet) ve kayyımlıktan farklı bir tedbirdir. Bu ayrım, hangi makama başvurulacağını ve hangi sonucun doğacağını belirler.

Dördüncü ve altıncı satırlar, uygulamada sıkça birlikte gündeme gelir: kuruma yerleştirilen kişinin malvarlığına ilişkin bir işlem yapılacaksa, bu tedbir tek başına yeterli değildir. Temsil ve izin rejimi ayrıca işletilmeli; menfaat çatışması varsa kayyım atanması istenmelidir.

Dosyada Denetlenecek Usul Unsurları

Bu tedbirde esasa girmeden önce usulün denetlenmesi, itirazın en verimli yoludur.

Dördüncü satır, itirazın en güçlü başlığıdır: özgürlüğü kısıtlayan bir tedbirde, aynı amaca daha hafif bir önlemle ulaşılıp ulaşılamayacağının tartışılmamış olması ölçülülük denetimi bakımından eksikliktir. Bu husus, itiraz dilekçesinde somut alternatiflerle birlikte ileri sürülmelidir.

Vesayet ve izin için vasi, izin ve kayyım işlemleri rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Bir kişi rızası olmadan tedavi kurumuna yerleştirilebilir mi?

Kanunda sayılan sebeplerden biriyle toplum için tehlike oluşturan ergin kişi, kişisel korunmasının başka şekilde sağlanamaması hâlinde tedavisi, eğitimi veya ıslahı için elverişli bir kuruma yerleştirilebilir veya alıkonulabilir. Karar mahkemeye aittir.

Hangi sebepler sayılmıştır?

Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, ağır tehlike arzeden bulaşıcı hastalık ve serserilik sayılmıştır. Bu liste sınırlıdır; listede olmayan bir hâl bu maddeye dayanılarak yerleştirme sebebi yapılamaz.

Kumar bağımlılığı bu kapsama girer mi?

Maddede sayılan sebepler arasında yer almaz. Buna karşılık savurganlık, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetme gibi hâller, kişinin kısıtlanmasına ilişkin ayrı hükümler bakımından değerlendirilebilir. Kısıtlama ile özgürlüğün kısıtlanması farklı kurumlardır.

Karara hangi mahkeme yetkilidir?

Yerleştirme veya alıkoymaya karar verme yetkisi, ilgilinin yerleşim yeri; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise bulunduğu yer vesayet makamına aittir.

Rapor olmadan karar verilebilir mi?

Verilemez. Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı ve ağır tehlike arzeden bulaşıcı hastalığı olanlar hakkında ancak resmî sağlık kurulu raporu alındıktan sonra karar verilebilir.

Rapor için kişi hastaneye yatırılabilir mi?

Kanun, resmî sağlık kurulu raporunun alınabilmesini temin amacıyla; kişinin vücudundan biyolojik örnekler alınabileceğini, gerekli tıbbi müdahaleler yapılabileceğini ve gerektiğinde kişinin hekim ön raporu üzerine en fazla yirmi gün süreyle sağlık kuruluşuna yerleştirilebileceğini düzenlemiştir.

Kararın icrasında zor kullanılabilir mi?

Kanunda, bu madde kapsamında alınan kararların icrası için gerektiğinde ilgili kişi hakkında zor kullanılabileceği ve sağlık görevlilerinden gerekli tıbbi yardım alınabileceği düzenlenmiştir.

Kişi mahkemede dinlenir mi?

Hâkim basit yargılama usulüne göre karar verir; ilgili kişiyi dinler ve gecikmeksizin kararını verir. Ayrıca gerektiğinde ilgili kişiye adli yardım sağlanır.

Karara kimler itiraz edebilir?

Kuruma yerleştirilen kişi veya yakınları, verilen karara karşı kendilerine bildirilmesinden başlayarak on gün içinde denetim makamına itiraz edebilir. Bu hak, kurumdan çıkarılma isteminin reddi hâlinde de kullanılabilir.

İtiraz süresi ne zaman başlar?

Kararın ilgililere bildirildiği tarihten başlar. Bu nedenle kararın ve bildirimin tarihi belgelenmelidir. Ayrıca kuruma yerleştirilen kişiye, itiraz edebileceği en geç on gün içinde derhal yazılı olarak bildirilir.

Kişi ne zaman kurumdan çıkarılır?

Kanun açıktır: ilgili kişi durumu elverir elvermez kurumdan çıkarılır. Tedbir süresiz değildir.

Çıkarılma talebi nereye yapılır?

Yerleştirme veya alıkoymaya karar veren vesayet makamı, kurumdan çıkarmaya da yetkilidir. Bu nedenle talep kuruma değil, kararı veren mahkemeye yöneltilmelidir.

Kamu görevlilerinin bildirim yükümlülüğü var mı?

Vardır. Görevlerini yaparlarken bu sebeplerden birinin varlığını öğrenen kamu görevlileri, durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır. Vesayet bakımından da idari makamlar, noterler ve mahkemeler için benzer bir yükümlülük öngörülmüştür.

Bu tedbir kısıtlama (vasi atanması) ile aynı mı?

Değildir. Koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması, tedavi, eğitim veya ıslah amacıyla kuruma yerleştirme sonucunu doğurur. Kısıtlama ise fiil ehliyetinin sınırlanması ve vasi atanmasıyla ilgilidir. Her ikisi isteniyorsa ayrı ayrı talep edilmelidir.