Bulaşıcı Hastalıkta Bildirim, Tecrit ve Karantina: Yükümlülükler ve Yaptırımlar

Bulaşıcı hastalık hukuku, Türkiye’de 1930 tarihli Umumi Hıfzıssıhha Kanunu üzerine kuruludur. Dili eskidir, ancak hükümleri yürürlüktedir ve son yıllarda hem bildirim hem tecrit tarafında fiilen uygulanmıştır.

Bu alan iki yönlü bir gerilim taşır. Bir yanda hekimin sır saklama yükümlülüğü ile ihbar zorunluluğu, diğer yanda kişi özgürlüğü ile kamu sağlığı karşı karşıya gelir. Kanun bu gerilimi, yükümlülükleri ve tedbirleri tek tek sayarak çözer.

Bu rehber; kimin, ne zaman, nereye bildirim yapacağını, hangi tedbirlerin uygulanabileceğini ve tedbirlere uymamanın cezai sonucunu açıklıyor.

Bildirimi Zorunlu Hastalıklar

Kanun, bildirimi zorunlu hastalıkları tek tek sayar. Listede; kolera, veba, lekeli humma, karahumma ve paratifo, her nevi gıda maddesi zehirlenmesi, çiçek, difteri, salgın beyin zarı iltihabı, uyku hastalığı, dizanteri, lohusa humması, ruam, kızıl, şarbon, çocuk felci, kızamık, cüzam, dönek humma ve malta humması yer alır.

Bildirim yükümlülüğü yalnızca kesin teşhisle sınırlı değildir. Kanun üç hâli birlikte sayar:

Ayrıca kanun ayrı bir hâli daha sayar: kuduz veya kuduz şüpheli bir hayvan tarafından ısırılmalar, kuduza yakalanan hastalar ve kuduzdan ölenlerin ihbarı da zorunludur.

Kim Bildirir? — Üç Katmanlı Yükümlülük

1. Hekim: yirmi dört saat

Kanun hekim için somut bir süre öngörür:

İki nokta dikkat çekicidir. Birincisi, muhtemel teşhis de süreyi başlatır; kesin tanı beklenmez. İkincisi, bildirim hastanın ismi ve adresiyle yapılır — yani burada sır saklama yükümlülüğüne kanunla getirilmiş açık bir istisna vardır.

Polis ve jandarma daireleri, öğrendikleri bu vakaları hiç vakit kaybetmeden ilgili makamlara bildirmekle yükümlüdür.

2. Diğer sağlık meslek mensupları ve kurumlar

Yükümlülük hekimle sınırlı değildir. Kanun, sanatlarını icra sebebiyle bu vakalardan haberdar olan eczacılar, diş tabipleri, ebeler, hasta bakıcılar ile ölü tabutlayan ve yıkayanların; ayrıca hastane baştabipleri, okul, fabrika, imalathane, hayır müessesesi, ticarethane ve mağaza, otel, pansiyon, han, hamam ve cezaevi sahip, kiracı veya müdürleri ile apartman kapıcıları ve köy ihtiyar heyetlerinin derhâl bildirimde bulunmasını arar.

Bir bildirim yükümlülüğü daha vardır: hastalığa yakalanan kişinin ikametgâhının değiştiğini öğrenen yükümlüler, bu nakli de ihbar etmek zorundadır.

3. Ceza kanunundaki paralel yükümlülük

Sağlık mesleği mensubu bakımından ayrıca genel bir ceza hükmü işler: görevini yaptığı sırada bir suçun işlendiği yönünde bir belirtiyle karşılaşmasına rağmen durumu yetkili makamlara bildirmeyen veya gecikme gösteren sağlık mesleği mensubu cezalandırılır. Bu hükmün kapsamı ve sır saklama yükümlülüğüyle ilişkisi için hasta sırrı ve kişisel sağlık verileri rehberine bakınız.

İnceleme Yetkisi

İhbar üzerine süreç kendiliğinden işler. Hükümet tabipleri veya bulunmadığı yerlerde belediye tabipleri, mahallinde gerekli incelemeyi yapar, hastalığın gerçek olup olmadığını ve sebeplerini araştırarak üst makama bildirir. Kanun ayrıca bütün Devlet kuvvetlerinin bu tabiplere yardım etmeye mecbur olduğunu düzenler.

İnceleme, ihbar bulunmasa dahi yapılabilir: bulaşıcı ve yayılmacı bir hastalık ihbar edilmediği hâlde Hükümetçe şüphelenilmesi durumunda da inceleme yürütülebilir ve sağlık memurları gerekli gördükleri yerlerde hastaları veya hastalık etkenlerini araştırmaya yetkilidir.

Kanun, inceleme yapan tabibe hastanın yanına girme ve hastayı ve gerektiğinde evi inceleme yetkisi de tanır. Bu yetkiye muhalefet edenler hakkında ceza hükmü uygulanır.

Uygulanabilecek Yedi Tedbir

Sayılan hastalıklardan biri ortaya çıktığında veya ortaya çıkmasından şüphelenildiğinde uygulanacak tedbirler kanunda yedi başlıkta sayılmıştır:

Evde tecrit: kural ve istisna

Kanun, tecridin yerini de ayırır. Kolera, veba ve ruam dışındaki hastalarda evlerinde tecrit edilmelerine izin verilir — ancak bunun için ilgili sağlık memurlarınca tecridin etkili olmasını sağlayacak şartların mevcut olduğunun kabul edilmiş olması gerekir. Bu hâlde hastaların evlerine özel bir işaret konularak dışarıyla teması engellenir.

Kolera, veba ve ruam hastaları ile bulundukları yerde tecridi mümkün ve yeterli görülmeyen diğer hastalar bakımından ise farklı bir düzen öngörülmüştür.

Toplantı ve Ulaşım Kısıtlamaları

Kanun, salgın hâlinde daha geniş tedbirlere de imkân tanır: bulaşıcı ve salgın hastalıklardan birinin hüküm sürdüğü veya tehdit ettiği yerlerde, Bakanlığın onayıyla bütün umumi mahallerde yapılacak toplantılar sınırlandırılabilir veya menedilebilir.

Ayrıca hastalarla hastalığı şüpheli olanların ve hastalığın yayılmasına vasıta olabilecek eşyanın; dezenfeksiyon yapılmaksızın nakline ve bütün kara, deniz ve hava nakil vasıtalarının dezenfeksiyona tabi tutulmadan seyrüseferine engel olunur.

Suyla bulaşan hastalıkların salgın hâlinde hüküm sürdüğü yerlerde ve çevresinde; umumi banyolar, kuyular, tuvaletler, şehir ve köylere gelen sular ile çamaşır yıkamaya mahsus umumi yerlerin ve şüpheli görülen dere, nehir ve göl sularının kullanılması yasaktır.

Meslekten Geçici Men

Bireysel sonuç doğuran, az bilinen bir tedbir daha vardır:

Sağlık kuruluşları bakımından enfeksiyon kontrolüne ilişkin organizasyon sorumluluğu ayrı bir konudur; bunun tazminat boyutu için hastane enfeksiyonu ve organizasyon kusuru rehberine bakınız.

Aşı Yükümlülüğü

Kanun, çiçek aşısı bakımından açık bir zorunluluk düzenlemiştir ve bu hükümler yürürlüktedir:

Çiçek salgını meydana geldiğinde ise sağlık memurlarınca lüzum görülecek bütün şahıslara çiçek aşısı uygulanması zorunludur. Aşı, Hükümetçe hazırlanır ve ücretsiz dağıtılır ve uygulanır.

Tedaviyi reddetme hakkının bu noktadaki sınırı için tedaviyi reddetme hakkı ve rızanın sınırları rehberine bakınız: Hasta Hakları Yönetmeliği reddetme hakkını “kanunen zorunlu olan hâller dışında” tanımıştır.

Yaptırımlar

Sağlık kuruluşu bakımından ise ayrıca idari denetim hattı işler; denetim, savunma süreleri ve yaptırım merdiveni için hastane ve sağlık kuruluşu şikâyeti rehberine bakınız.

Bulaşıcı Hastalık ve Diğer Kurumlarla Kesişme

Kuruma yerleştirme usulü ve itiraz süreleri için koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması, prim şartının aranmadığı hâller için SGK sağlık giderini ödemiyorsa rehberlerine bakınız.

Dilekçe Örneği 1 — Tedbire İtiraz ve Kaldırılma Talebi

Dilekçe Örneği 2 — İdari Para Cezasının İptali

Dilekçe Örneği 3 — Bildirim Yükümlülüğünün Yerine Getirilmesi

Sık Yapılan Beş Hata

Sonuç

Bulaşıcı hastalık hukukunun omurgası bildirimdir. Hekim için süre yirmi dört saattir ve muhtemel teşhis de bu süreyi başlatır; yükümlülük eczacıdan apartman kapıcısına kadar geniş bir kesime yayılmıştır. Bildirim, sır saklama yükümlülüğünün kanunla tanınmış istisnasıdır.

Tedbir tarafında kanun, tecritten umumi mahallerin kapatılmasına ve meslekten geçici mene kadar uzanan yedi başlıklı bir set öngörür. Bu tedbirlerin ortak sınırı aynıdır: geçicidirler, fennen gereken süreyle bağlıdırlar ve şartları ortadan kalkınca sona ererler.

Yaptırım tarafında ise ayrım nettir: kanundaki genel aykırılıklar idari para cezası, karantina tedbirlerine uymamak ise doğrudan hapis cezası doğurur. Bu nedenle bir tedbirin “karantina tedbiri” niteliğinde olup olmadığı, savunmanın ilk kurulacağı noktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hangi hastalıkların bildirimi zorunludur?

Kanunda kolera, veba, lekeli humma, karahumma ve paratifo, gıda zehirlenmeleri, çiçek, difteri, salgın beyin zarı iltihabı, uyku hastalığı, dizanteri, lohusa humması, ruam, kızıl, şarbon, çocuk felci, kızamık, cüzam, dönek humma ve malta humması sayılmıştır. Ayrıca kuduz şüpheli hayvan ısırmaları ile kuduz hastaları ve ölümlerinin ihbarı da zorunludur.

Bildirim listesi genişletilebilir mi?

Genişletilebilir. Sayılanlar dışında herhangi bir hastalık istilai şekil aldığında veya böyle bir tehlike baş gösterdiğinde, o hastalığın bildiriminin zorunlu olduğunu ilan etmeye ve kanunda yazılı tedbirlerin tamamını veya bir kısmını uygulamaya Bakanlık yetkilidir.

Hekimin bildirim süresi ne kadardır?

Sanatını icra eden her tabip, kesin veya muhtemel teşhis koymasını takiben ilk yirmi dört saat içinde bildirim yapar. Bildirim sıhhiye dairesine, hükümet veya belediye tabibi yoksa polis veya jandarma karakoluna, hastanın ismi ve adresiyle birlikte yazılı veya sözlü olarak yapılır.

Kesin tanı yoksa bildirim yapılmalı mı?

Yapılmalıdır. Kanun kesin teşhisin yanında muhtemel teşhis hâlini de saymıştır. Ayrıca hastalıktan şüphe edilmesi ve hastalık sebebiyle ölüm ya da ölümün bu sebeple olduğundan şüphe edilmesi hâlleri de bildirim zorunluluğu doğurur.

Bildirim yapmak hasta sırrının ihlali midir?

Değildir. Hasta Hakları Yönetmeliği, sağlık hizmetinin verilmesi sebebiyle edinilen bilgilerin kanun ile müsaade edilen hâller dışında açıklanamayacağını düzenler. Bildirimi zorunlu hastalık ihbarı, kanunla müsaade edilen bir hâldir.

Hekim dışında kimlerin bildirim yükümlülüğü vardır?

Eczacılar, diş tabipleri, ebeler, hasta bakıcılar, ölü tabutlayan ve yıkayanlar ile hastane baştabipleri; okul, fabrika, imalathane, ticarethane, otel, pansiyon, han, hamam ve cezaevi sahip veya müdürleri, apartman kapıcıları ve köy ihtiyar heyetleri de bildirimle yükümlüdür.

Hangi tedbirler uygulanabilir?

Tecrit ve müşahede altına alma, serum veya aşı uygulaması, kişi ve eşyanın dezenfeksiyonu, hastalık yayan haşere ve hayvanların itlafı, seyahat edenlerin muayenesi, hastalığı yayan gıda maddelerinin satış ve tüketiminin menedilmesi ile umumi mahallerin kapatılması ve tahliyesi sayılmıştır.

Evde tecrit mümkün mü?

Kolera, veba ve ruam dışındaki hastaların evlerinde tecrit edilmelerine izin verilir; ancak sağlık memurlarınca tecridin etkili olmasını sağlayacak şartların mevcut olduğunun kabul edilmiş olması gerekir. Bu hâlde evlere özel bir işaret konularak dışarıyla temas engellenir.

Toplantı ve seyahat yasağı getirilebilir mi?

Bulaşıcı ve salgın hastalıklardan birinin hüküm sürdüğü veya tehdit ettiği yerlerde, Bakanlığın onayıyla umumi mahallerdeki toplantılar sınırlandırılabilir veya menedilebilir. Ayrıca dezenfeksiyon yapılmadan hastaların, şüphelilerin ve bulaşmaya vasıta olabilecek eşyanın nakli ile nakil vasıtalarının seyrüseferi engellenir.

Bir kişi işini yapmaktan menedilebilir mi?

Etrafında bulunanlara hastalığı nakle vasıta olduğu muhakkak olan kimseler, geçici olarak ve bu hâl ortadan kalkıncaya kadar hıfzıssıhha meclisleri kararıyla meslek ve sanatlarının icrasından menolunur. Tedbir geçicidir ve şart ortadan kalkınca sona erer.

Aşı zorunluluğu var mı?

Kanunda çiçek aşısı bakımından açık zorunluluk düzenlenmiştir: Türkiye dâhilinde her fert mükerreren aşılanmaya mecburdur, doğan her çocuk ilk dört ay içinde aşılanır ve otuz yaşına kadar olanlar aşıyı beş senede bir tekrar ettirir. Aşı Hükümetçe ücretsiz olarak dağıtılır ve uygulanır.

Tedbirlere uymamanın cezası nedir?

Bulaşıcı hastalıklardan birine yakalanmış veya bu hastalıklardan ölmüş kimsenin bulunduğu yerin karantina altına alınmasına dair yetkili makamlarca alınan tedbirlere uymayan kişi, iki aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Kanundaki diğer yasak ve zorunluluklara aykırılıklarda ise fiil ayrıca suç oluşturmadığı takdirde idari para cezası uygulanır.

İnceleme yapan hekime engel olunabilir mi?

Olunamaz. Bulaşıcı hastalık incelemesi yapan tabip, incelemeyi kolaylaştırmak üzere hastanın yanına girmeye ve hastayı, gerektiğinde evi incelemeye yetkilidir. Bu yetkiye muhalefet edenler hakkında ceza hükmü uygulanır.

Bulaşıcı hastalıkta sağlık hizmetinden yararlanma şartı aranır mı?

Bildirimi zorunlu bulaşıcı hastalıklar, genel sağlık sigortasında prim ve borç şartlarının aranmadığı hâller arasında sayılmıştır. Bu nedenle prim borcu gerekçesiyle verilen ret kararları bu hâlde tartışmalıdır.