Bir ilacın güvenliliği, ruhsatın verildiği anda tamamlanmış bir dosya değildir; ürün piyasada kaldığı sürece izlenmesi gereken canlı bir yükümlülüktür. Bu izleme sistemi farmakovijilans adını taşır ve İlaçların Güvenliliği Hakkında Yönetmelik ile ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Yükümlülük yalnızca ruhsat sahibine değil, sağlık meslek mensuplarına da yüklenmiştir; ihlali ise idari yaptırımdan tazminat sorumluluğuna uzanan sonuçlar doğurur. Bu rehber, sistemin işleyişini, sürelerini ve hukuki sonuçlarını mevzuat dayanaklarıyla ele alır.
Farmakovijilans denetiminde savunma ve uyum desteği
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Mevzuat çerçevesi ve dayanak
- Farmakovijilans sistemi ve ana dosya
- Farmakovijilans yetkilisi ve dış kaynak
- Bildirim yükümlülüğü ve on beş günlük süre
- Kayıt, arşiv ve periyodik raporlar
- Risk yönetim planı ve ek izleme
- Kısa ürün bilgisi ve kullanma talimatındaki zorunlu metinler
- Denetim ve yaptırımlar
- Tazminat sorumluluğuyla bağlantısı
- Firmalar için kontrol listesi
- Sıkça sorulan sorular
Mevzuat Çerçevesi ve Dayanak
Alanın çerçeve düzenlemesi, 15 Nisan 2014 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanan İlaçların Güvenliliği Hakkında Yönetmeliktir. Yönetmelik, 21 Temmuz 2022 tarihli ve 31899 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle önemli ölçüde güncellenmiştir; bu değişiklik hem dayanak maddesini hem de periyodik raporlama ve yaptırım hükümlerini etkilemiştir.
2022 değişikliğiyle yenilenen 3. maddenin birinci fıkrasının (a) bendine göre Yönetmelik; 14/5/1928 tarihli ve 1262 sayılı İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanununa, 7/5/1987 tarihli ve 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanununun 3. maddesinin birinci fıkrasının (k) bendine ve 4 sayılı Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 508 inci ve 796 ncı maddelerine dayanılarak ve Avrupa Birliğinin 2010/84/EC sayılı direktifine paralel olarak hazırlanmıştır.
Sistemin amacı Yönetmelikte şöyle ifade edilir: halk sağlığının korunmasına katkıda bulunulması amacıyla advers reaksiyonların ve yarar/risk dengelerinin sistematik bir şekilde izlenmesi, bu hususta bilgi toplanması, kayıt altına alınması, değerlendirilmesi, arşivlenmesi, taraflar arasında irtibat kurulması ve ilaçların yol açabileceği zararın en az düzeye indirilebilmesi için gerekli tedbirlerin alınması.
| Konu | Düzenleme |
|---|---|
| Farmakovijilans rejimi | İlaçların Güvenliliği Hakkında Yönetmelik (RG 15/4/2014); değişiklik RG 21/7/2022, S. 31899 |
| Temel kanunlar | 1262 sayılı Kanun; 3359 sayılı Kanun m. 3/1-(k) |
| Kurumun teşkilatı | 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi |
| Merkez | Türkiye Farmakovijilans Merkezi (TÜFAM) |
| Ruhsat rejimiyle bağlantı | Beşerî Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği (RG 11/12/2021, S. 31686) m. 21 |
| Ürün sorumluluğu tazminatı | 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu m. 6 |
| Yargı yolu | 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu |
Farmakovijilans Sistemi ve Ana Dosya
Ruhsat sahibinin yükümlülükleri Yönetmeliğin 5. maddesinde sayılır; 8. madde ise Kurumun yapacağı işleri düzenler. m. 5/1’e göre ruhsat sahibi ilaçlarının güvenliliğini garanti eder: güvenliliği sürekli izler, ilacın ruhsatlı olduğu diğer ülkelerin otoritelerince getirilen yasak ve kısıtlamalar dâhil yarar/risk değerlendirmesini etkileyebilecek her değişikliği Kuruma bildirir ve ilaç bilgilerini güncel tutar. m. 5/2-4 uyarınca sistem kurulur, MedDRA terminolojisi kullanılır ve düzenli yoklama yapılarak düzeltici eylem planı uygulanır.
Kurumla ilişkide iki hüküm öne çıkar: m. 5/11 uyarınca Kurumun taleplerine gecikmeksizin ve tam olarak cevap verilir; m. 5/12 uyarınca ruhsat sahibi sunduğu bilgi ve belgelerin doğruluğunu ve güncelliğini taahhüt eder ve bunlarda gerçeğe aykırılık tespit edilirse 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu hükümleri uyarınca işlem yapılır. Bildirimleri teşvik etmek ve ciddi advers reaksiyon raporlarını on beş gün içinde ruhsat sahibine iletmek ise m. 8 uyarınca Kurumun görevidir.
Sistemin belgesel omurgası farmakovijilans sistemi ana dosyasıdır. Ana dosyaya ilişkin kurallar 10-15. maddelerde toplanmıştır:
| Hüküm | Kural |
|---|---|
| m. 10 | Ana dosya uygulanan sistemi eksiksiz ve doğru yansıtır; farklı ilaç kategorileri için ayrı sistem ve ayrı ana dosya kurulabilir. |
| m. 11-12 | Asgari içerik: yetkilinin sorumlulukları, özgeçmişi, iletişim bilgileri ve vekâlet düzeni; faaliyet yerleri; bilgisayarlı sistemler; süreçler; kalite sistemi; sözleşmeli kuruluş faaliyetleri. Ekte ürün listesi, sözleşmeler, yoklamalar ve elektronik kayıt defteri bulunur. |
| m. 13 | Dosya güncel tutulur; her güncellemeye tarih ve numara verilir; süreç sapmaları çözülene kadar etkisi ve yönetimiyle belgelenir. |
| m. 14/4 | Son beş yıldaki içerik değişiklikleri; tarih, sorumlu kişi ve gerekiyorsa nedeniyle elektronik kayıt defterine işlenir. |
| m. 15 | Dosya faaliyetlerin yürütüldüğü yerde bulunur, yetkilinin sürekli erişimi sağlanır ve her an denetime açıktır; elektronik tutuluyorsa doğrudan erişilebilir olmalıdır. Kurum kayıt defterini düzenli aralıklarla isteyebilir. |
| m. 8/12 | Kurum ana dosyayı isterse bir örneği yedi gün içinde teslim edilir. |
Farmakovijilans Yetkilisi ve Dış Kaynak
m. 4/1-ı farmakovijilans yetkilisini, ruhsat sahibinin veya sözleşmeli farmakovijilans hizmet kuruluşunun ulusal düzeyde istihdam ettiği hekim veya eczacı olarak tanımlar. Yetkiliye ilişkin kurallar m. 5/5 ve 5/6’dadır:
| Hüküm | Kural |
|---|---|
| m. 5/5-a | En az bir yetkili sürekli ve kesintisiz istihdam edilir; yokluğunda aynı nitelikte bir vekil görevleri yürütür. Yetkili ve vekil pazarlama ve satış bölümlerinde görev ve sorumluluk alamaz. |
| m. 5/5-b | Aynı ana ortaklık altındaki ruhsat sahipleri ortak sistem yürütüyorsa ortak yetkili ve vekil atanabilir; bu kişiler başka görev yürütemez. |
| m. 5/5-c | Yetkili ve vekilin isimleri, özgeçmişleri ve 24 saat geçerli iletişim bilgileri atamadan itibaren en geç yedi gün içinde Kuruma bildirilir. |
| m. 5/5-ç | Yetkili veya vekil değişirse en geç üç ay içinde yeni atama yapılır ve yedi günlük bildirim tekrarlanır. |
| m. 5/5-d ve ğ | Yetkili ve vekilin Kurumun temel eğitim programına katılımı sağlanır; personelin eğitim kayıtları tutulur. |
| m. 5/6 | Görevlerin tamamı sözleşmeli kuruluş aracılığıyla yürütülüyorsa bünyede yetkili istihdam edilmeyebilir; yalnızca bir kısmı devredilmişse bünyede sürekli ve kesintisiz yetkili zorunludur. |
Dış kaynak ancak Kurumca onaylanmış bir yapıya devredilebilir: m. 4/1-ş sözleşmeli farmakovijilans hizmet kuruluşunu, görevlerin yazılı olarak devredildiği, en az bir yetkili ve bir vekili tam zamanlı istihdam eden ve Kurumca denetlenerek onaylanmış kuruluş olarak tanımlar. Dış kaynak kullanımının sınırı da nettir: farmakovijilans sistemi ana dosyası dâhil olmak üzere sistemin noksansız ve doğru işlemesine ilişkin tüm sorumluluk her zaman ruhsat sahibindedir. m. 27/2 uyarınca devredilen görevler için etkili bir kalite sisteminin uygulanmasını sağlama sorumluluğu da ruhsat sahibindedir. Sözleşme idareye karşı bir savunma aracı değildir; yalnızca iç ilişkide rücu imkânı sağlar.
Bu nedenle sözleşmelerde şu hususların açıkça düzenlenmesi gerekir: hangi görevlerin devredildiği, bildirim sürelerine uyumun nasıl güvence altına alındığı, verilere erişim ve veri sahipliği, denetim hâlinde iş birliği yükümlülüğü, kusur hâlinde rücu ve sözleşmenin sona ermesinde kayıtların devri.
Bildirim Yükümlülüğü ve On Beş Günlük Süre
Sistemin kalbi bildirim yükümlülüğüdür ve mevzuat burada iki ayrı muhataba yükümlülük getirir.
| Kim | Ne bildirir | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Sağlık meslek mensubu | İlaç kullanımı ile ortaya çıkan ve ilaca bağlı olabileceği düşünülen advers reaksiyonlar; doğrudan veya görev yapılan sağlık kuruluşundaki farmakovijilans irtibat noktası aracılığıyla | On beş gün içinde TÜFAM’a | Yönetmelik m. 21/1 |
| Ruhsat sahibi | Türkiye’de meydana gelen tüm şüpheli ciddi advers reaksiyonlar | Bilginin alınmasını takiben on beş gün içinde TÜFAM’a | Yönetmelik m. 22/2 |
| Ruhsat sahibi | Bu raporlara ilişkin takip bilgileri | On beş gün içinde TÜFAM’a | Yönetmelik m. 22/2 |
| Ruhsat sahibi | Güvenliğe ilişkin endişeler esas alınarak ilacın piyasaya sürülmesine ara verilmesi, ruhsat başvurusunun geri çekilmesi ya da bu yönde bir niyet | Derhal Kuruma | Yönetmelik m. 5/10 |
| Ruhsat sahibi | İlacın pazarlandığı diğer ülkelerden gelen ve bilinen yarar/risk dengesini değiştiren bildirimler | Bilginin alınmasını takiben derhal TÜFAM’a | Yönetmelik m. 22/3 |
| Ruhsat sahibi | Literatürde yer alan ve Türkiye’de meydana gelen ciddi advers reaksiyonlar; makale sureti ve yabancı dildekiler için Türkçe özet | On beş gün içinde TÜFAM’a | Yönetmelik m. 17, m. 22/4 |
| Ruhsat sahibi | Enfeksiyon ajanının ilaç aracılığıyla bulaştığı şüphesi | Bilginin alınmasını takiben derhal Kuruma | Yönetmelik m. 22/6 |
| Ruhsat sahibi | Farmakovijilans endişelerine ilişkin kamuoyu açıklaması | Kuruma önceden veya eş zamanlı | Yönetmelik m. 22/12 |
Sürenin başlangıcı ruhsat sahibi bakımından “bilginin alınması” anıdır. Bu, uygulamadaki en kritik noktadır: bilgi tıbbi tanıtım temsilcisine, çağrı merkezine, kalite birimine veya sosyal medya hesabına ulaşmış olabilir. Kurum içinde bilginin farmakovijilans birimine ne zaman ulaştığı değil, şirkete ne zaman ulaştığı esas alınır. Bu nedenle şirket içi bilgi akışının tarih damgalı olarak kurgulanması, hem uyum hem de savunma bakımından zorunludur.
“Şüpheli ciddi” nitelemesi de ayrı bir değerlendirme gerektirir. m. 4/1-d ciddi advers reaksiyonu; ölüme, hayati tehlikeye, hastaneye yatmaya veya hastanede kalma süresinin uzamasına, kalıcı veya belirgin sakatlığa veya iş göremezliğe, doğumsal anomaliye veya doğumsal kusura neden olan reaksiyon olarak tanımlar ve bu niteleme bildirim süresini doğrudan etkiler. m. 16/2 uyarınca bildirimde asgari olarak tanımlanabilir raportör, hasta, şüpheli reaksiyon ve şüpheli ilaç bulunur. Ciddiyet değerlendirmesinin gerekçesiyle birlikte kayda geçirilmesi, sonradan yapılacak bir denetimde tartışmanın zeminini oluşturur.
Bildirim süreniz hangi tarihten işliyor? Akışınızı denetleyelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
Aşılarda ayrıca ASİE bildirimi: Aşılarda farmakovijilans bildirimine ek olarak Sağlık Bakanlığının 2023/03 sayılı Aşı Sonrası İstenmeyen Etkiler Genelgesi uygulanır: hekim, bildirim ve inceleme formuyla 24 saat içinde İl ASİE İzlem Sorumlusuna bildirimde bulunur ve vaka il kurulunda nedensellik yönünden sınıflandırılır. Ayrıntılar için aşı yan etkisi tazminatı rehberimize bakabilirsiniz.
Kayıt, Arşiv ve Periyodik Raporlar
Yönetmeliğin 22. maddesinin birinci fıkrası, kayıt yükümlülüğünü ülke sınırıyla kısıtlamaz: ilaca ilişkin Türkiye’de veya ilacın pazarlandığı herhangi bir ülkede hastalar ya da sağlık meslek mensupları tarafından spontan olarak bildirilmiş veya ruhsatlandırma sonrası güvenlilik çalışması sırasında meydana gelmiş olan tüm şüpheli advers reaksiyonlara dair ayrıntılı kayıtlar tutulur ve arşivlenir.
Bu hüküm, çok uluslu şirketlerin Türkiye iştirakleri bakımından pratik bir sonuç doğurur: yurt dışındaki bir bildirim, Türkiye’deki ruhsat sahibinin kayıt yükümlülüğünün kapsamındadır. Global veri tabanı ile yerel kayıt sistemi arasındaki bağlantının kesilmesi, denetimde eksik kayıt tespitine yol açar.
Periyodik yarar/risk değerlendirme raporları (PYRDR) bakımından 2022 değişikliğiyle yenilenen düzenleme şu takvimi kurar: raporlar Türkiye’de ruhsat alınmasını takiben Avrupa Birliği referans tarih ve sunum sıklıkları listesi ile uyumlu olarak hazırlanır. İlacın etkin maddesi bu listede yer almıyorsa:
| Dönem | Sunum sıklığı |
|---|---|
| İlk iki yıl | Altı ayda bir |
| Sonraki iki yıl | Yılda bir kez |
| Ruhsat geçerlilik süresinin uzatılmasını takiben | Üç yılda bir |
| Kurumun talebi hâlinde | Derhal sunulur |
Bu takvim, ruhsat yenileme süreciyle doğrudan bağlantılıdır. Beşerî Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliğinin 21. maddesi, yenileme dosyasında şüpheli advers reaksiyon raporlarının ve periyodik yarar/risk değerlendirme raporlarının değerlendirmesini de içeren etkililik, güvenlilik ve kaliteye ilişkin tüm güncel bilgilerin sunulmasını arar. Yani farmakovijilans dosyasındaki bir eksiklik, beş yıl sonra ruhsat yenilemesinde karşınıza çıkar. Yönetmeliğin 22/9. maddesi de raporların ruhsat geçerlilik süresinin uzatılması sırasında Ruhsatlandırma Yönetmeliğindeki takvime göre sunulacağını düzenler. Ruhsat sahibi değiştiğinde sunum periyotları ilk ruhsat tarihinden devam eder (m. 22/10).
Kalite sistemi, yoklama ve saklama süreleri
Yönetmeliğin 25-29. maddeleri farmakovijilansı eğitim kayıtları, izlenebilir kayıt yönetimi ve bağımsız kişilerce yürütülen riske dayalı yoklamalardan oluşan bir kalite sistemine bağlar. Saklama süreleri açıkça belirlenmiştir: m. 28/4’e göre ilaçlara ilişkin farmakovijilans verileri ve belgeleri ruhsat geçerli olduğu sürece ve ruhsat sona erdikten sonra en az on yıl; sisteme resmen son verilmesi hâlinde ana dosya unsurları en az beş yıl saklanır.
Bildirimin hasta açısından önemi: Ağır bir yan etkinin TÜFAM’a bildirilmiş olması, hastanın açacağı tazminat davasında olayın resmî kayda geçtiğini gösteren önemli bir delildir; bildirimin hiç yapılmaması ise yan etkinin ciddiye alınmadığının işareti olarak değerlendirilebilir. İlaç yan etkisinde hekim, eczacı ve üreticinin sorumluluğu için ilaç yan etkisi tazminatı rehberimize bakabilirsiniz.
Risk Yönetim Planı ve Ek İzleme
Risk yönetim planı, ürünün bilinen ve potansiyel risklerinin nasıl izleneceğini ve azaltılacağını gösteren belgedir. Yönetmeliğin 20. maddesi, ruhsat sahibinin risk yönetim planını güncellediğinde, planın güncellenmiş hâline ayrı bir versiyon numarası ve tarih vererek işlem yapmasını öngörür. 2022 değişikliğiyle getirilen düzenlemeye göre yapılan güncellemeler ilave farmakovijilans veya ilave risk minimizasyon faaliyeti ya da mevcut faaliyetlerde değişiklik gerektiriyorsa Kuruma derhal sunulur.
Versiyon ve tarih zorunluluğu biçimsel bir ayrıntı değildir: bir advers olay ortaya çıktığında, o tarihte hangi versiyonun yürürlükte olduğu ve o versiyonun ilgili riski öngörüp öngörmediği, hem idari hem de tazminat dosyasının merkezindeki sorudur.
m. 22/7 uyarınca risk yönetim planı; yeni etkin madde, biyoteknolojik ve biyobenzer ilaç başvurularında, yeni üretim işleminde, Kurum istediğinde ve güvenlilik sorunu tespit edildiğinde sunulur.
Ek izleme ise ayrı bir rejimdir. Ek izlemeye tabi ilaç listesinde bulunan ilaçlar için ruhsat sahibi, kısa ürün bilgisine ters eşkenar siyah üçgen bir sembol ekler ve bu sembolü takiben şu ibareyi yazar: bu ilacın ek izlemeye tabi olduğu, üçgenin yeni güvenlilik bilgisinin hızlı olarak belirlenmesini sağlayacağı ve sağlık meslek mensuplarının şüpheli advers reaksiyonları TÜFAM’a bildirmelerinin beklendiği. Benzer bir cümle kullanma talimatına ve tanıtım malzemelerine de eklenir; ilacın ek izlemeye tabi olduğuna dair bilgi elektronik reçete modülünde de yer alır.
Kısa Ürün Bilgisi ve Kullanma Talimatındaki Zorunlu Metinler
Yönetmelik, bildirim kültürünü ürün bilgilerine de yerleştirir. Ruhsat sahibi:
- Sağlık meslek mensuplarının şüpheli advers reaksiyonları TÜFAM’a bildirmeleri yönünde standart bir metni ilaçların kısa ürün bilgilerine ekler,
- Tüketicilerin şüpheli advers reaksiyonları sağlık meslek mensuplarına veya doğrudan TÜFAM’a bildirmelerini isteyen standart bir metni ilacın kullanma talimatına ekler.
Bu metinler, ambalaj ve kullanma talimatı mevzuatıyla birlikte değerlendirilir. Beşeri Tıbbi Ürünlerin Ambalaj Bilgileri, Kullanma Talimatı ve Takibi Yönetmeliği (RG 25/4/2017, S. 30048) çerçevesinde hazırlanan belgelerle farmakovijilans metinlerinin uyumsuz olması, ruhsat başvuru ve varyasyon süreçlerinde eksiklik sebebidir.
Uygulamada gözden kaçan nokta, bu metinlerin güncelliğidir. Kısa ürün bilgisinde yapılan bir güncelleme kullanma talimatına yansıtılmadığında ya da tersi durumda, iki belge arasında çelişki doğar. Denetimde bu çelişki, sistemin bütününün işleyişine dair bir gösterge olarak değerlendirilir.
Denetim ve Yaptırımlar
m. 32’ye göre ruhsat sahipleri, sağlık kurum ve kuruluşları ve sözleşmeli farmakovijilans hizmet kuruluşları Yönetmelik kapsamındaki faaliyetleri yönünden Kurum tarafından denetlenir; Kurum ruhsatlandırma öncesinde de denetim yapabilir ve denetlenen kuruluş her türlü bilgi ve belgeyi sunar. 2022 değişikliğiyle yenilenen m. 33 yaptırımı iki aşamaya bağlar: Aykırılık tespit edildiğinde önce, aykırılığın niteliğine uygun olarak eksikliklerin giderilmesi için süre verilir. Verilen süre sonunda aykırılık giderilmezse aşağıdaki yaptırımlar uygulanabilir:
| Muhatap | Uygulanabilecek Yaptırım | Dayanak |
|---|---|---|
| Ruhsat sahibi | Aykırılığın niteliğine göre ilaç takip sistemi bildirimi yapılmasının engellenmesi, ürün hareketlerinin durdurulması, ruhsatın askıya alınması veya iptali | m. 33/1-b |
| Sözleşmeli farmakovijilans hizmet kuruluşu | Faaliyetlerin kısıtlanması, izin belgesinin askıya alınması veya iptali | m. 33/1-a |
| Sağlık kurum ve kuruluşu | Tespit edilen eksikliklerin Kurum talimatları doğrultusunda giderilmesi | m. 33/2 |
Bu yaptırımlar, m. 24 uyarınca güvenlilik değerlendirmesi sonrasında alınan tedbirlerden (ruhsatın askıya alınması, tedarik yasağı, endikasyon kısıtlaması gibi) ayrıdır: birincisi uyum eksikliğine, ikincisi yarar/risk dengesine dayanır ve savunma buna göre kurulur. Denetimde incelenen başlıklar tipik olarak şunlardır:
| Denetim başlığı | Sorulacak soru |
|---|---|
| Farmakovijilans yetkilisi | Sürekli ve kesintisiz istihdam sağlanmış mı; boşluk dönemleri var mı? |
| Sistem ana dosyası | Güncel mi, doğrudan erişilebilir mi, versiyon yönetimi yapılıyor mu? |
| Bildirim süreleri | Şüpheli ciddi advers reaksiyonlar bilginin alınmasından itibaren on beş gün içinde bildirilmiş mi? |
| Bilgi akışı | Şirkete ulaşan bilginin farmakovijilans birimine intikali tarih damgalı olarak izlenebiliyor mu? |
| Kayıt ve arşiv | Yurt dışı kaynaklı bildirimler dâhil tüm şüpheli advers reaksiyonlar kayıtta mı? |
| PYRDR | Raporlar öngörülen sıklıkta hazırlanmış ve talep hâlinde derhal sunulabilir durumda mı? |
| Risk yönetim planı | Güncellemeler versiyon ve tarihle yapılmış, gerektiğinde derhal sunulmuş mu? |
| Zorunlu metinler | KÜB, kullanma talimatı ve tanıtım malzemelerindeki ibareler güncel ve tutarlı mı? |
| Sözleşmeli kuruluş | Dış kaynak sözleşmesi kapsam, erişim ve rücu bakımından yeterli mi? |
Bu kararlar idari işlem niteliğindedir. 2577 sayılı Kanunun 2. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca iptal davasına konu edilir; dava açma süresi 7. madde gereğince altmış gündür. Yetkili mahkeme, 32. madde uyarınca işlemi yapan idari merciin bulunduğu yer idare mahkemesidir. Dava öncesinde 11. madde kapsamında idareye başvurulabilir; bu başvuru süreyi durdurur ve otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (7331 sayılı Kanunla değişik).
Savunmada öne çıkan başlıklar şunlardır: bildirim süresinin başlangıç tarihinin doğru tespit edilip edilmediği, ciddiyet nitelemesinin hangi ölçüte dayandığı, tespitin tek bir vakaya mı yoksa sistemik bir eksikliğe mi dayandığı, m. 33/1’in zorunlu kıldığı giderme süresinin verilip verilmediği ve süre sonunda aykırılığın gerçekten devam edip etmediği, uygulanan yaptırımın aykırılığın niteliğiyle orantılı olup olmadığı. İlaç takip sistemi bildiriminin engellenmesi veya ürün hareketlerinin durdurulması firmanın bütün satışını durdurabileceğinden, bu kararlarda yürütmenin durdurulması talebi dava dilekçesiyle birlikte hazırlanmalıdır.
Kemoterapide ağır yan etki: ürün mü, uygulama mı? Kemoterapi ilaçlarının ağır yan etkileri çoğu zaman bilinen risklerdir ve kullanma talimatında yer alır. Zararın kaynağı ürün değil doz hesabı, uygulama yolu veya izlem eksikliği ise sorumluluk hekim ve sağlık kuruluşuna yönelir. Bu ayrım için kemoterapi ve radyoterapi hataları rehberimize bakabilirsiniz.
Tazminat Sorumluluğuyla Bağlantısı
Farmakovijilans yükümlülüğünün ihlali yalnızca idari bir sorun değildir; zarar gören kişinin tazminat talebinde de doğrudan rol oynar. 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanununun 6. maddesi, ürünün bir kişiye veya bir mala zarar vermesi hâlinde imalatçı veya ithalatçının zararı gidermekle yükümlü olduğunu düzenler. Sorumluluğun doğması için zarar görenin uğradığı zararı ve uygunsuzluk ile zarar arasındaki nedensellik bağını ispat etmesi zorunludur. İlaçlar bakımından 1262 sayılı özel kanun bulunduğundan, 7223 sayılı Kanunun 2/3. maddesi uyarınca bu Kanun hükümleri özel kanunda hüküm bulunmayan hâllerde uygulanır; Türk Borçlar Kanununun genel hükümleri de ayrıca değerlendirilir.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Sorumlu | İmalatçı veya ithalatçı | 7223 s.K. m. 6/1 |
| İspat yükü | Zarar ve nedensellik bağı zarar görende | m. 6/2 |
| Birden fazla sorumlu | Müteselsil sorumluluk | m. 6/3 |
| Sorumluluğu kaldıran sözleşme | İlgili maddeler hükümsüz | m. 6/4 |
| Tazminatın hesabı | 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümleri | m. 6/5 |
| Zamanaşımı | Öğrenmeden itibaren üç yıl; her hâlde zararın doğduğu tarihten itibaren on yıl | m. 6/6 |
Bu davalarda farmakovijilans kayıtları iki yönlü işler. Düzenli tutulmuş, riski öngörmüş ve gerekli güncellemeleri zamanında yapmış bir sistem, firmanın en güçlü savunma belgesidir. Buna karşılık bildirimi geciktirilmiş veya hiç kayda geçirilmemiş bir sinyal, “riski biliyordu ya da bilmesi gerekirdi” değerlendirmesinin dayanağı hâline gelir.
Aynı ilkeyi ürün güvenliği mevzuatı da paylaşır: 7223 sayılı Kanunun 7. maddesinin birinci fıkrasının (h) bendi ve 9. maddesinin birinci fıkrasının (ğ) bendi, ürünün uygun olmadığını öğrendiği veya bilmesinin gerektiği hâllerde düzeltici önlemlerin ivedilikle alınmasını emreder. “Bilmesinin gerektiği” ölçütü, kayıt tutmayan firmayı korumaz.
Firmalar İçin Kontrol Listesi
- Farmakovijilans yetkilisinin istihdamında boşluk oluşmadığını ve vekâlet düzenini belgeleyin; atama ve değişiklikleri yedi gün içinde Kuruma bildirin.
- Sistem ana dosyasını güncel tutun; elektronik tutuluyorsa doğrudan erişilebilirliğini test edin.
- Şirkete ulaşan her advers olay bilgisini tarih damgasıyla kayda geçirin; süre buradan işler.
- Ciddiyet değerlendirmesini gerekçesiyle birlikte kaydedin.
- Şüpheli ciddi advers reaksiyonlarda on beş günlük süreyi ve takip bilgisi süresini ayrı ayrı izleyin.
- Yurt dışı kaynaklı bildirimlerin yerel kayda aktarıldığından emin olun.
- PYRDR takvimini etkin maddenin AB listesinde yer alıp almamasına göre kurun.
- Risk yönetim planı güncellemelerinde versiyon numarası ve tarih verin; gerektiğinde derhal sunun.
- Ek izlemeye tabi ürünlerde KÜB, kullanma talimatı ve tanıtım malzemelerindeki ibareyi kontrol edin.
- Sözleşmeli farmakovijilans kuruluşuyla sözleşmeye erişim, denetim iş birliği ve rücu hükümleri koyun.
Sıkça Sorulan Sorular
Farmakovijilans hangi mevzuata tabi?
İlaçların Güvenliliği Hakkında Yönetmelik (RG 15/4/2014) düzenler; Yönetmelik 21/7/2022 tarihli ve 31899 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle güncellenmiştir. Dayanağı 1262 sayılı Kanun, 3359 sayılı Kanun m. 3/1-(k) ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 508 ve 796. maddeleridir.
Advers reaksiyon kaç gün içinde bildirilir?
Sağlık meslek mensupları, ilaca bağlı olabileceği düşünülen advers reaksiyonları doğrudan veya farmakovijilans irtibat noktası aracılığıyla on beş gün içinde TÜFAM’a bildirir (m. 21/1). Ruhsat sahibi ise Türkiye’de meydana gelen tüm şüpheli ciddi advers reaksiyonları, bilginin alınmasını takiben on beş gün içinde TÜFAM’a bildirir (m. 22/2).
Süre hangi tarihten başlar?
Ruhsat sahibi bakımından süre, bilginin alınmasını takiben işler. Bilginin şirketin hangi biriminden geldiği değil, şirkete ulaştığı an esastır; bu nedenle iç bilgi akışının tarih damgalı olması gerekir.
Farmakovijilans yetkilisi bulundurmak zorunlu mu?
Evet, kural olarak. m. 5/5-a uyarınca en az bir hekim veya eczacı yetkili sürekli ve kesintisiz istihdam edilir, yokluğunda aynı nitelikte vekil görev yapar; yetkili ve vekil pazarlama ve satış bölümlerinde görev alamaz. Atama bilgileri yedi gün içinde Kuruma bildirilir. Görevlerin tamamı Kurumca onaylı sözleşmeli kuruluşa devredilmişse bünyede yetkili istihdam edilmeyebilir; bir kısmı devredilmişse bünyede yetkili zorunludur (m. 5/6).
Sözleşmeli kuruluşla çalışırsam sorumluluk bana ait olmaz mı?
Sorumluluk yine ruhsat sahibindedir. Yönetmelik, farmakovijilans sistemi ana dosyası dâhil olmak üzere sistemin noksansız ve doğru işlemesine ilişkin tüm sorumluluğun her zaman ruhsat sahibine ait olduğunu açıkça belirtir.
Periyodik yarar/risk raporları ne sıklıkla sunulur?
Raporlar, Türkiye’de ruhsat alınmasını takiben Avrupa Birliği referans tarih ve sunum sıklıkları listesi ile uyumlu hazırlanır. Etkin madde bu listede yer almıyorsa ilk iki yıl altı ayda bir, sonraki iki yıl yılda bir, ruhsat geçerlilik süresinin uzatılmasını takiben üç yılda bir hazırlanır ve Kurumun talebi hâlinde derhal sunulur.
Ek izlemeye tabi ilaçta ne yapılmalı?
Ek izlemeye tabi ilaç listesinde bulunan ilaçlar için kısa ürün bilgisine ters eşkenar siyah üçgen sembolü ve buna ilişkin standart ibare eklenir. Benzer bir cümle kullanma talimatına ve tanıtım malzemelerine de eklenir; bilgi elektronik reçete modülünde de yer alır.
Yurt dışındaki bildirimleri de kayda almak zorunda mıyım?
Yönetmeliğin 22. maddesinin birinci fıkrası, Türkiye’de veya ilacın pazarlandığı herhangi bir ülkede spontan bildirilmiş ya da ruhsatlandırma sonrası güvenlilik çalışması sırasında meydana gelmiş tüm şüpheli advers reaksiyonlara dair ayrıntılı kayıtların tutulmasını ve arşivlenmesini öngörür.
Farmakovijilans eksikliği ruhsatımı etkiler mi?
Evet. Beşerî Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliğinin 21. maddesi, yenileme değerlendirmesinde şüpheli advers reaksiyon raporları ile periyodik yarar/risk değerlendirme raporlarının değerlendirmesini de içeren güncel bilgilerin sunulmasını arar. Eksik farmakovijilans dosyası yenileme aşamasında sorun doğurur.
Denetim sonrası verilen karara itiraz edebilir miyim?
Evet. m. 33 kapsamındaki yaptırımlar ve m. 24 kapsamındaki tedbirler idari işlemdir; 2577 sayılı Kanunun 2. maddesi uyarınca idare mahkemesinde altmış gün içinde iptal davası açılabilir. Uygulamanın durması için İYUK m. 27 kapsamında yürütmenin durdurulması talep edilmelidir; özellikle ilaç takip sistemi bildiriminin engellenmesi veya ürün hareketlerinin durdurulması kararlarında bu talep dava dilekçesiyle birlikte sunulmalıdır.
Denetimde eksiklik çıkarsa hemen yaptırım uygulanır mı?
Hayır. m. 33/1 uyarınca önce aykırılığın niteliğine uygun olarak eksikliklerin giderilmesi için süre verilir. Süre sonunda aykırılık giderilmezse ruhsat sahibi için ilaç takip sistemi bildiriminin engellenmesi, ürün hareketlerinin durdurulması, ruhsatın askıya alınması veya iptali; sözleşmeli kuruluş için faaliyet kısıtlaması, izin belgesinin askıya alınması veya iptali uygulanabilir.
Farmakovijilans kayıtları ne kadar süre saklanır?
m. 28/4 uyarınca ilaçlara ilişkin farmakovijilans verileri ve belgeleri ruhsat geçerliliğini koruduğu sürece ve ruhsat sona erdikten sonra en az on yıl saklanır. Farmakovijilans sistemine resmen son verilmesi hâlinde ana dosya unsurları en az beş yıl muhafaza edilir.
Dosyanızı Değerlendirelim
Farmakovijilans, denetim geldiğinde hazırlanabilecek bir dosya değildir; günlük işleyişin içinde üretilen kayıtlardan oluşur. Bir advers olay bilgisinin şirkete hangi tarihte ulaştığı, ciddiyetinin neye göre belirlendiği ve on beş günlük sürenin nereden hesaplandığı — bu üç soru hem idari yaptırım hem de tazminat dosyasının kaderini belirler. Bürom, ilaç firmalarının farmakovijilans uyum süreçlerinde, denetim savunmalarında ve yaptırım kararlarına karşı dava işlerinde hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.
Denetim yazısı geldiyse kayıt zincirinizi birlikte gözden geçirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — Kurum kararlarına karşı yolların tamamı ve süre tablosu
- İlaç Ruhsatlandırma Süreçleri — yenileme dosyasında farmakovijilans verisi
- Klinik Araştırma İzinleri ve Etik Kurul Süreci — ruhsat öncesi güvenlilik verisi
- İlaç Tanıtım Faaliyetleri — tanıtım malzemelerindeki zorunlu ibareler
- Ürünü Geri Çağırmayan Firmanın Hukuki Durumu — düzeltici önlem zinciri
- TİTCK Kararlarına İtiraz Yolları — merci ve süre ayrımı
- Malpraktis Rehberleri — ilaç kaynaklı zararlarda tazminat boyutu
- İdare Hukuku Rehberi — iptal davasının genel çerçevesi
- Kemoterapi ve radyoterapi hataları: yanlış doz, ekstravazasyon, radyasyon yanığı
- Aşı yan etkisi tazminatı: ASİE, soğuk zincir, Covid-19 aşısı
- İlaç yan etkisi tazminatı: hekim, eczacı ve üretici sorumluluğu
- İlaç Ruhsatının Devri (Ruhsat Satışı) — devir sözleşmesi, TİTCK onayı ve vergi
- İlaç Ruhsatının Geçerlilik Süresi ve Yenilenmesi — beş yıl, dokuz ay, askı ve itiraz
- İlaç Firmasında Sorumlu Müdür — yetkili kişi, mesul müdür ve farmakovijilans yetkilisi
- Klinik Araştırma Sözleşmesi — sponsor, merkez ve araştırmacı arasında ödeme, sigorta ve sorumluluk
- İlaç ve Medikal Firmalarında KVKK — sağlık verisi, hasta destek programları ve yurt dışına aktarım
- TİTCK’ye Şikâyet Nasıl Yapılır? — ilaç, kozmetik ve tıbbi cihaz için başvuru yolları
- İlaç, Tıbbi Cihaz ve Kozmetik Firmalarında Uyum Programı — TİTCK denetimine hazır olmak