Klinik Araştırma İzinleri ve Etik Kurul: 2023 Yönetmeliği, Kapsam ve Cezai Sorumluluk
İnsan üzerinde yapılacak her araştırma iki ayrı onay zincirinden geçer: bağımsız bir etik kurulun olumlu görüşü ve Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun izni. Bu zincirin bir halkasının eksik kalması yalnızca idari bir usulsüzlük değildir; Türk Ceza Kanununun 90. maddesi kapsamında insan üzerinde deney suçu gündeme gelir. Alanın çerçeve düzenlemesi 2023'te baştan yenilenmiş, kapsam ve kavram seti değişmiştir. Bu rehber, güncel izin rejimini, gönüllü haklarını ve ihlal hâlindeki sonuçları mevzuat dayanaklarıyla ele alır.
Klinik araştırma izin sürecinizde hukuki destek
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Anayasal çerçeve ve Helsinki Bildirgesi
- Mevzuat çerçevesi ve amaç
- Kapsam: düşük riskli bilimsel çalışmalar dâhil
- Kapsam dışı: müdahalesiz ve retrospektif çalışmalar
- Etik kurul ve Kurum izni
- Başvuru, inceleme süreleri ve karar
- Gönüllü hakları ve hassas gruplar
- Belge asıllarını saklama yükümlülüğü
- Kurumun dış karar ve raporlardan yararlanması
- Başlama, durdurma ve erken sonlandırma bildirimleri
- Güvenlilik bildirimleri: SUSAR, ciddi ihlal ve acil tedbir
- Ana dosyanın gizliliği, arşivlenmesi ve devri
- Destekleyici, yasal temsilci ve görev devri
- Faz I ve biyoeşdeğerlik merkezlerinde geçiş
- Cezai boyut: TCK m. 90
- Ret ve durdurma kararlarına karşı dava
- Sıkça sorulan sorular
Anayasal Çerçeve ve Helsinki Bildirgesi
Zincirin en üstünde Anayasa vardır. Anayasanın 17. maddesinin ikinci fıkrası; tıbbî zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamayacağını ve rızası olmadan bilimsel ve tıbbî deneylere tâbi tutulamayacağını düzenler. Klinik araştırma mevzuatının tamamı bu anayasal güvencenin uygulanmasıdır.
Mevzuat Çerçevesi ve Amaç
Yönetmeliğin 1. maddesi amacı şöyle belirler: taraf olunan uluslararası anlaşmalar ile Avrupa Birliği standartları ve iyi klinik uygulamaları çerçevesinde, beşeri tıbbi ürünler ile yapılan klinik araştırmaların yürütülmesi ve gönüllülerin haklarının korunmasına dair usûl ve esaslar ile Klinik Araştırmalar Danışma Kurulu ve etik kurulların teşkili, görevleri, çalışma usûl ve esaslarını düzenlemek.
3. maddesine göre Yönetmelik, 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanununun ek 10. maddesi başta olmak üzere ilgili mevzuata dayanılarak hazırlanmıştır.
Klinik araştırma mevzuatının katmanları
| Konu | Düzenleme |
|---|---|
| Çerçeve düzenleme | Beşeri Tıbbi Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik (RG 27/5/2023, S. 32203) |
| Değişiklikler | RG 29/12/2023, S. 32414 (m. 8/12 ve geçici m. 1) ile RG 5/6/2025, S. 32921 (m. 35/4, m. 36, m. 53, m. 61) |
| Mülga metin | İlaç ve Biyolojik Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik (RG 13/4/2013, S. 28617) — m. 72 ile kaldırılmıştır |
| Temel kanun | 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu ek m. 10 |
| Anayasal güvence | Anayasa m. 17/2 |
| Cezai sorumluluk | 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 90 |
| Bilimsel danışma | TİTCK Bilimsel Danışma Komisyonları ile Kurullarının Teşkili ve Görevleri Hakkında Yönetmelik (RG 1/8/2019, S. 30849) |
| Tıbbi cihaz araştırmaları | Tıbbi Cihaz Klinik Araştırmaları Yönetmeliği (RG 8/7/2022, S. 31890) |
| Gönüllü hakları | Hasta Hakları Yönetmeliği |
| Yargı yolu | 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu |
| Kişisel veriler | 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (Yönetmelik m. 20/9-10 ve m. 42) |
| Klinik dışı veriler | İyi Laboratuvar Uygulamaları Prensipleri, Test Birimlerinin Uyumlaştırılması, İyi Laboratuvar Uygulamalarının ve Çalışmaların Denetlenmesi Hakkında Yönetmelik (RG 9/3/2010, S. 27516) — Yönetmelik m. 18/2 |
| Araştırma ürünü imalatı | Beşeri Tıbbi Ürünler İmalathaneleri Yönetmeliği (RG 21/10/2017, S. 30217) ve İyi İmalat Uygulamaları Kılavuzu — Yönetmelik m. 45/1 |
Kapsam: Düşük Riskli Bilimsel Çalışmalar Dâhil
Yönetmeliğin 2. maddesinin birinci fıkrası kapsamı geniş tutar: Yönetmelik, biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik çalışmaları dâhil, ruhsat veya izin alınmış olsa dahi tüm beşeri tıbbi ürünlerin klinik araştırmalarını, düşük riskli bilimsel çalışmaları, araştırma yerlerini ve bu araştırmaları gerçekleştirecek gerçek veya tüzel kişileri kapsar.
Kapsam maddesindeki "ruhsat veya izin alınmış olsa dahi" ibaresi de korunmuştur. Bu, uygulamada en çok karıştırılan noktayı çözer: "ilacımız zaten ruhsatlı, izne gerek yok" değerlendirmesi hatalıdır. Ayrıca araştırma yerleri de kapsamda olduğundan, merkezlerin kendi izin durumu ayrıca değerlendirilir.
Kapsam Dışı: Müdahalesiz ve Retrospektif Çalışmalar
Yönetmeliğin 2. maddesinin ikinci fıkrası kapsam dışını belirler: beşeri tıbbi ürünlerin gözlemsel çalışmaları dâhil tüm müdahalesiz çalışmalar ve retrospektif çalışmalar bu Yönetmeliğin kapsamı dışındadır.
Kapsam içi ve kapsam dışı çalışmalar
| Çalışma türü | Durum | Belirleyici ölçüt |
|---|---|---|
| Girişimsel klinik araştırma | Kapsamda | Gönüllüye protokole bağlı müdahale |
| Biyoyararlanım / biyoeşdeğerlik | Kapsamda | Açıkça sayılmıştır |
| Düşük riskli bilimsel çalışma | Kapsamda | Yeni rejimle eklenmiştir |
| Gözlemsel çalışma | Kapsam dışı | Müdahalesiz olması |
| Diğer müdahalesiz çalışmalar | Kapsam dışı | Müdahalesizlik |
| Retrospektif çalışma | Kapsam dışı | Geriye dönük kayıt incelemesi |
Etik Kurul ve Kurum İzni
Etik kurul görüşü ile Kurum izni birbirinin yerine geçmez; ikisi ayrı ve tamamlayıcı aşamalardır. Etik kurul, araştırmayı bilimsel ve etik yönden değerlendirir; özellikle gönüllünün bilgilendirilmesinde kullanılacak yöntem ve belgeler ile alınacak olurlar hakkında görüş verir. Kurum izni ise araştırmanın başlatılabilmesinin şartıdır.
Yönetmelik, etik kurulların ve Klinik Araştırmalar Danışma Kurulunun teşkilini, görevlerini ve çalışma usul ve esaslarını da düzenler. Danışma Kurulu; etik kurul kararlarına yapılacak itirazlar, etik kurullarla ilgili şikâyetler ve uzmanlık görüşü gerektiren hususlarda görüş bildirir.
Gönüllü oluru bakımından değişmeyen ilke şudur: olur yazılı olarak, işlemden önce ve gönüllünün bizzat kendisinden ya da kanunî temsilcisinden alınır. Olur formunun denetiminde bilgilendirmenin kapsamı, anlaşılabilirliği, katılımın serbestliği, baskı unsurunun bulunmaması, karar için makul süre tanınması ve imzalanan formun etik kurulca onaylanan sürümle aynı olması incelenir.
Protokol ve olur formunuzu güncel yönetmeliğe göre denetleyelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
Başvuru, İnceleme Süreleri ve Karar
Yönetmelik izin sürecini sürelere bağlamıştır. 8 inci maddeye göre başvuruyu destekleyici yapar ve etik kurula ve Kuruma eş zamanlı başvurulabilir. Başvurular, Kurumun gerekli gördüğü hâller ile mücbir sebep ve zorunlu hâller dışında yalnızca elektronik olarak kabul edilir; yazışmalar da elektronik ortamda yürütülür. Çok merkezli araştırmalarda tek etik kurul kararı yeterlidir. Bu karar kural olarak koordinatör merkezin bulunduğu yerdeki etik kuruldan veya o ildeki il sağlık müdürlüğüne bağlı etik kurullardan birinden alınır; orada etik kurul yoksa araştırmaya dahil diğer merkezlerin bulunduğu yerlerdeki, o da yoksa koordinatör merkeze en yakın yerdeki etik kurula gidilir.
Araştırma, 26 ncı maddenin birinci fıkrası uyarınca ilk uygunluk başvurusundan önce kişisel verilerin gizliliğine uyularak kamuya açık bir veri tabanına kaydedilmelidir. Başvuru dosyasında, varsa ICH kurucu veya daimi üyesi otoriteler, Avustralya İlaç Otoritesi (TGA) veya İngiltere İlaç Otoritesi (MHRA) tarafından araştırmaya ilişkin verilmiş tavsiye mektubu, değerlendirme raporu, onay veya izin belgeleri de sunulur (m. 18/4). Bu belge, Kurumun 9 uncu madde uyarınca dış kararlardan yararlanma imkânıyla birlikte okunduğunda başvuruyu güçlendiren en somut delildir.
Başvuru ve karar süreleri
| Aşama | Süre | Madde |
|---|---|---|
| Etik kurul incelemesi (eksiksiz başvuru) | On iki iş günü; biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik çalışmalarında yedi iş günü | m. 8/9 |
| Kurum incelemesi (eksiksiz başvuru) | Yirmi iki iş günü; biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik çalışmalarında on iki iş günü | m. 8/9 |
| Genetiği değiştirilmiş organizma, hücresel tedavi veya gen tedavisi ürünleri ile tıbbi cihaz araştırmasıyla birlikte yürütülen araştırmalar | İnceleme süresine otuz iş günü eklenebilir | m. 8/11 |
| Eksiklik ve ek bilgi talebinin karşılanması | En geç otuz iş günü; sunulmazsa başvuru geri çekilmiş sayılarak iptal edilir | m. 13/2 |
| Olumsuz karara karşı | Bir kereye mahsus değişiklikle tekrar başvuru veya otuz iş günü içinde gerekçeli itiraz | m. 13/3 |
| İstisnai durumdaki araştırma tespiti | Kurum üç iş günü içinde inceler; ek bilgi üç iş günü içinde sunulur | m. 16/3 |
| İstisnai durumdaki araştırmada inceleme | Etik kurul ve Kurum süreleri yedi iş günü | m. 16/4 |
Kurum ve etik kurul, inceleme sırasında ihtiyaç duyduğu tüm ek bilgi ve açıklama taleplerini tek seferde başvuru sahibine iletmek zorundadır (m. 8/10). Parça parça gelen eksiklik yazıları bu hükümle bağdaşmaz ve ret kararına karşı yapılacak itirazda ileri sürülebilir. Olumsuz karar da gerekçeli olarak bildirilmelidir. Başvuru sahibi, 13 üncü maddenin üçüncü fıkrası uyarınca ya kararda gösterilen hususları düzelterek bir kereye mahsus yeniden başvurur ya da otuz iş günü içinde gerekçeli itirazda bulunur; başvuru değerlendirme sürecinde her zaman geri çekilebilir ve reddedilen, iptal edilen veya geri çekilen başvuru üst yazıda belirtilerek yeni başvuru olarak sunulabilir (m. 14-15). Yaşamı tehdit eden veya ciddi engellilik yaratan hastalıklarda karşılanmamış tıbbi ihtiyacı giderecek ürünler ile halk sağlığını ciddi olarak tehdit eden durumlarda kullanılacak ürünler için 16 ncı maddedeki hızlandırılmış istisnai durum yolu ayrıca değerlendirilmelidir. Hücresel ve gen tedavisi ürünlerinin ruhsat ve izlenebilirlik boyutu için ileri tedavi tıbbi ürünler rehberimize bakabilirsiniz.
Araştırma yürütülürken yapılacak değişikliklerde de ayrım vardır. Bilgilendirme niteliğindeki değişiklikler bilgilendirme tarihinden itibaren uygulanabilir; ancak etik kurul veya Kurum bunlarda düzeltme isteyebilir ya da gerekçeli olarak iptal edebilir. Onay ve izin gerektiren değişikliklerde ise etik kurul onayı olmadan Kurum izin veremez ve Kurum izni alınmadan değişiklik uygulanamaz (m. 17/2). Protokol değişikliğinin izin alınmadan uygulanması, izinli araştırmanın fiilen izinsiz bir araştırmaya dönüşmesi sonucunu doğurabilir.
Gönüllü Hakları ve Hassas Gruplar
Yönetmeliğin 5 inci maddesi, gönüllülerin haklarının, güvenliğinin, onurunun ve esenliğinin diğer tüm çıkarlardan üstün tutulmasını esas alır. 6 ncı madde ise TCK m. 90'daki şartlara paralel olarak; araştırma ürününün önce insan dışı ortamda veya yeterli sayıda deney hayvanında araştırılmış olmasını, bilimsel faydanın gönüllü sağlığının önüne geçmemesini, germ hücrelerinin genetik yapısını bozmaya yönelik araştırma yapılmamasını ve araştırmanın bu şartlar devam ettiği sürece yürütülmesini arar. Şartlardan biri araştırma sürerken ortadan kalkarsa araştırmanın devamının hukuki dayanağı da sorgulanır hâle gelir.
Gönüllü, araştırmaya alınmadan önce amaç, yöntem, beklenen yarar, öngörülebilir risk ve istediği anda çekilme hakkı konusunda sorumlu araştırmacı veya onun görevlendirdiği bir araştırmacı tarafından anlayabileceği şekilde bilgilendirilir (m. 20/1). Gönüllü gerekçe göstermeden araştırmadan ayrılabilir ve bu yüzden sonraki tedavisinde hiçbir hak kaybına uğratılamaz (m. 20/6). Katılımı sağlamak için ikna edici teşvik veya mali teklifte bulunulamaz; sigorta teminatı bu yasağın dışındadır. Katılımdan doğan masraflar ile sağlıklı gönüllülerin çalışma günü kaybından doğan gelir azalması ise araştırma bütçesinde gösterilerek karşılanır (m. 20/7). Gönüllünün okuma yazma bilmemesi veya görme engeli gibi nedenlerle formu imzalayamadığı hâllerde olur görüşmesinin tamamı araştırma ekibinden olmayan tarafsız bir tanık huzurunda yapılır ve tanık da formu imzalar (m. 21/1-c). Verilerin protokol dışında gelecekteki bilimsel araştırmalarda kullanılabilmesi için ayrıca olur alınması ve bu olurun her zaman geri çekilebilmesi gerekir (m. 20/9).
Hassas gruplarda araştırma şartları
| Grup | Olur | Ek güvence | Madde |
|---|---|---|---|
| Çocuk (18 yaşını doldurmamış) | Rıza açıklama yetisi varsa çocuğun rızası ile birlikte ana ve babanın veya vasinin yazılı oluru | Çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının müspet görüşü olmadan etik kurul onay veremez; çocuk reddederse araştırmadan çıkarılır; olur yaşına gelen çocuktan ayrıca olur alınır | m. 10/1, m. 23 |
| Kısıtlı | Rıza açıklama yetisi varsa kısıtlının rızası ile birlikte vasinin yazılı oluru | Etik kurul, alanında uzman bir hekim ile psikiyatri uzmanı hekim tarafından bilgilendirilir; reddeden kısıtlı derhal araştırmadan çıkarılır | m. 22 |
| Gebe, lohusa, emziren kadın | Kadının kendi yazılı oluru | Fetüs veya bebek üzerinde bilinen bir risk bulunmadığına dair genel tıbbi kanaat aranır | m. 24 |
| Yoğun bakımdaki ve bilinci kapalı kişi | Varsa kanuni temsilcinin, yoksa yakınlarının yazılı oluru | Ulaşılamazsa yalnızca etik kurulun önceden değerlendirdiği protokolde ve kardiyak arrest, kafa travması gibi mevcut tedavi seçeneklerinin tükendiği acil durumlarda dahil edilebilir | m. 25 |
| Diğer etkilenebilir gruplar | Genel kurallar | Zorunlu askerlik hizmetindeki, özgürlüğünden mahrum edilmiş veya bakım evlerindeki kişiler için uzmanlık görüşü alınabilir ve Kurum ilave tedbir alabilir | m. 10/4 |
Bütün hassas gruplarda ortak kural, zorunlu masrafların karşılanması dışında hiçbir ikna edici teşvik veya mali teklifte bulunulamamasıdır (m. 22/1-d, m. 23/1-f, m. 24/1-d, m. 25/1-d). Çocuklarda olurun ayrıca TCK m. 90'ın üçüncü fıkrasındaki ana-baba veya vasi muvafakati şartını da karşılaması gerektiğinden, olur formunun her iki metne göre birlikte denetlenmesi gerekir.
Belge Asıllarını Saklama Yükümlülüğü
29 Aralık 2023 tarihli ve 32414 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle Yönetmeliğin 8. maddesine eklenen fıkra, somut bir arşiv yükümlülüğü getirmiştir: başvuru sahipleri Kuruma sunduğu tüm belgelerin asıllarını saklamakla ve talep edildiğinde Kuruma sunmakla sorumludur.
Kurumun Dış Karar ve Raporlardan Yararlanması
Yönetmeliğin 9. maddesi, değerlendirme sürecini uluslararası kaynaklara açan iki imkân tanır.
Birinci fıkraya göre Kurum; araştırmaların incelenmesi ve değerlendirilmesi sırasında ve yetkilerini kullanırken, karşılaştırılabilir standartlara sahip diğer ilaç otoriteleri veya bölgesel ya da uluslararası kuruluşlar tarafından verilmiş ilgili kararlardan ve/veya yayımlanmış raporlardan yararlanabilir.
İkinci fıkraya göre Kurum; aynı süreçlerde, 1/8/2019 tarihli ve 30849 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Bilimsel Danışma Komisyonları ile Kurullarının Teşkili ve Görevleri Hakkında Yönetmeliğe istinaden kurulan bilimsel danışma komisyonlarından ve üyelerinden görüş alabilir.
Yönetmelik m. 9: dış kaynakların kullanımı
| Kaynak | Kullanım | Savunmadaki karşılığı |
|---|---|---|
| Diğer ilaç otoritelerinin kararları | Kurum yararlanabilir | Olumlu yabancı otorite kararları dosyaya sunulabilir |
| Yayımlanmış raporlar | Kurum yararlanabilir | Bilimsel literatür desteği ileri sürülebilir |
| Bilimsel danışma komisyonları | Kurum görüş alabilir | Görüş alınmadan verilen kararlarda değerlendirme eksikliği tartışılabilir |
Bu hükümler, başvuru sahibi bakımından da bir strateji imkânı doğurur: karşılaştırılabilir standartlara sahip bir otoritenin aynı protokole verdiği olumlu karar, başvuru dosyasında ileri sürülebilir. Kurum bu kararla bağlı olmasa da, aksi yöndeki değerlendirmesini gerekçelendirmesi beklenir.
Başlama, Durdurma ve Erken Sonlandırma Bildirimleri
Yönetmelik, araştırmanın yaşam döngüsü boyunca bildirim yükümlülükleri öngörür. 26. madde araştırmanın başlamasının ve gönüllü alımının sona erdirilmesinin bildirilmesini; 27. madde ise araştırmanın tamamlanması, geçici olarak durdurulması, erken sonlandırılması ve sonuçlarının sunulmasını düzenler.
Bu iki madde, Yönetmeliğin 17 nci maddesindeki yıllık ilerleme raporu yükümlülüğüyle birlikte okunduğunda süreler şöyle sıralanır:
Başlama, tamamlama ve sonlandırma bildirimleri
| Aşama | Süre | Madde |
|---|---|---|
| Araştırmanın kamuya açık veri tabanına kaydı | İlk uygunluk başvurusundan önce | m. 26/1 |
| Başlama, ilk gönüllü ilk vizit, gönüllü alımının sona ermesi veya yeniden başlaması | Gerçekleştiği tarihten itibaren on beş gün | m. 26/2 |
| Hiç gönüllü alınmaması | İzin bildiriminden itibaren iki yıl içinde gönüllü alınmazsa, uzatma onaylanmadıkça izin iptal edilir | m. 26/3 |
| İlerleme raporu | Yılda en az bir kez | m. 17/5 |
| Ara veri analizi sonuç özeti | Ara analiz tarihinden itibaren bir yıl | m. 27/1 |
| Türkiye'de tamamlanma bildirimi | Tamamlanmadan itibaren on beş gün | m. 27/2 |
| Tüm ülkelerde tamamlanma bildirimi | Otuz gün; sonuç raporu özeti ve gönüllülerin anlayacağı özet bir yıl içinde | m. 27/3 |
| Geçici durdurma veya erken sonlandırma | Gerekçe ve gönüllülerin tedavisinin idamesine ilişkin bilgi yazısıyla on beş gün | m. 27/5 |
| Geçici durdurulan araştırmanın akıbeti | İki yıl içinde yeniden başlatılmazsa sona ermiş kabul edilir | m. 27/7 |
Güvenlilik Bildirimleri: SUSAR, Ciddi İhlal ve Acil Tedbir
Araştırma başladıktan sonraki en ağır yükümlülükler Yönetmeliğin onuncu ve on birinci bölümlerindedir. Sorumlu araştırmacı tüm advers olayları kaydeder; protokolde aksi belirtilmedikçe ciddi advers olayları gecikmeksizin ve öğrendikten sonra en geç 24 saat içinde destekleyiciye bildirir (m. 29). Destekleyici ise şüpheli beklenmeyen ciddi advers reaksiyonları (SUSAR) etik kurula ve Kuruma sürelere bağlı olarak raporlar (m. 30).
Güvenlilik ve ihlal bildirim süreleri
| Olay | Kim, kime | Süre | Madde |
|---|---|---|---|
| Ciddi advers olay | Sorumlu araştırmacı, destekleyiciye | Öğrenmeden itibaren en geç 24 saat | m. 29/3 |
| Ölümle sonuçlanan veya hayatı tehdit eden SUSAR | Destekleyici, etik kurul ve Kuruma | Yedi gün; ek bilgileri içeren izleme raporu sekiz gün içinde | m. 30/3-a |
| Diğer SUSAR | Destekleyici, etik kurul ve Kuruma | İlk bilginin edinilmesinden itibaren en geç on beş gün | m. 30/3-b |
| Sonradan ağırlaşan SUSAR | Destekleyici, etik kurul ve Kuruma | Ağırlaştığı anlaşıldığında en geç yedi gün | m. 30/3-c |
| Geliştirme güvenlilik güncelleme raporu (DSUR) | Destekleyici, etik kurul ve Kuruma | Yıllık | m. 31 |
| Ciddi ihlal | Destekleyici, etik kurul ve Kuruma | Farkına varılmasından itibaren en geç yedi gün | m. 38 |
| Fayda-risk dengesini etkileyen diğer beklenmeyen olaylar | Destekleyici, etik kurul ve Kuruma | Haberdar olunmasından itibaren en geç on beş gün | m. 39/1 |
| Yabancı otoritelerin Türkiye'deki araştırmaya ilişkin denetim raporları | Destekleyici, tercümesiyle etik kurul ve Kuruma | Raporun iletilmesinden itibaren en geç otuz gün | m. 39/2 |
| Acil güvenlik tedbiri | Sorumlu araştırmacı veya destekleyici, etik kurul ve Kuruma | Tedbirin alınmasından itibaren en geç yedi gün; bildirilmezse Kurum araştırmayı durdurur | m. 40/2 |
| Durdurma hâlinde ürünlerin geri çekilmesi | Destekleyici, etik kurul ve Kuruma rapor | Ürünler derhal geri çekilir; rapor on beş gün içinde sunulur | m. 47/1 |
Ciddi ihlal kavramı 4 üncü maddede tanımlanmıştır: gönüllülerin güvenliğini, haklarını veya verilerin güvenilirliğini ve kalitesini önemli ölçüde etkilemesi muhtemel olan, onaylı protokolden, iyi klinik uygulamalarından veya Yönetmelikten her türlü sapma. Bu tanım geniştir; olurun işlemden sonra alınması veya onaylanmamış form sürümünün kullanılması gibi usul hataları da ciddi ihlal olarak nitelendirilebilir. Yedi günlük süre ihlalin farkına varıldığı tarihten başladığından, iç prosedürlerde bu tarihin yazılı olarak kayda alınması ve bildirimin bu kayda bağlanması önemlidir. Ruhsat sonrası güvenlilik izlemi için farmakovijilans rehberimize bakabilirsiniz.
Ana Dosyanın Gizliliği, Arşivlenmesi ve Devri
Yönetmeliğin 44. maddesi, klinik araştırma ana dosyasının ve araştırma kayıtlarının gizliliği, arşivlenmesi ve devri konularını düzenler. Bu üç başlık, araştırma sona erdikten sonra ortaya çıkan uyuşmazlıkların merkezindedir.
- Gizlilik. Gönüllü verilerinin korunması; kişisel verilerin işlenmesinde 6698 sayılı Kanun çerçevesindeki yükümlülükler de birlikte değerlendirilir.
- Arşivleme. Araştırma ana dosyası ve araştırmaya ilişkin kayıtların tamamı, araştırmanın bütün merkezlerde sona ermesinden sonra en az on dört yıl saklanır (m. 44/1). Arşiv ortamı içeriğin bu süre boyunca eksiksiz ve okunaklı kalmasını sağlamalı, dosyada yapılan her değişiklik izlenebilir olmalıdır (m. 44/6-7).
- Devir. Araştırmanın destekleyici tarafından herhangi bir sebeple devri etik kurula ve Kuruma bildirilir; Kurum uygun görürse devre onay verir. Ana dosyanın mülkiyeti devredilmişse veri ve belgelerin muhafazasından yeni sahibi sorumludur (m. 44/2).
Devir başlığı, sözleşmelerde mutlaka düzenlenmelidir. Destekleyici ile araştırma yeri ve sözleşmeli araştırma kuruluşu arasındaki sözleşmelere; kayıt sahipliği, veri erişimi, sözleşme sona erdiğinde dosyanın devri, arşiv süresi boyunca saklama sorumluluğu ve denetim hâlinde iş birliği yükümlülüğü açıkça yazılmalıdır.
Destekleyici, Yasal Temsilci ve Görev Devri
Sorumluluğun kimde toplandığı, uyuşmazlık çıktığında ilk bakılacak sorudur. Yönetmeliğin 49 uncu maddesine göre bir araştırmanın birden fazla destekleyicisi olabilir; aralarında yazılı sözleşmeyle aksi kararlaştırılmadıkça hepsi destekleyici sorumluluklarını birlikte taşır ve Kuruma yapılacak başvurulardan tek bir destekleyici sorumlu olur. Destekleyici Türkiye'de yerleşik değilse, Türkiye'de yerleşik bir gerçek veya tüzel kişiyi yasal temsilci olarak belirlemek zorundadır; yasal temsilciyle yapılan her iletişim destekleyiciyle yapılmış sayılır (m. 50).
Destekleyici görevlerinin bir kısmını veya tamamını yazılı sözleşmeyle bir sözleşmeli araştırma kuruluşuna devredebilir. Ancak 51 inci maddenin birinci fıkrası açıktır: devir, özellikle gönüllü güvenliği ve verinin güvenilirliği bakımından destekleyicinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; destekleyici ve görev devralan taraf sözleşme konusu işlerin sonuçlarından birlikte sorumludur. Görev devri sözleşmeleri ile destekleyici ve yasal temsilci arasındaki sözleşme başvuru dosyasının parçasıdır (m. 51/3). Bu nedenle sözleşmeli araştırma kuruluşuyla yapılan sözleşmedeki sorumluluk sınırlaması, Kuruma karşı sorumluluğu değil ancak taraflar arasındaki iç ilişkiyi ve rücu imkânını düzenleyebilir.
Araştırma ekibi ve merkez yönünden de somut şartlar vardır. Faz I ve biyoyararlanım-biyoeşdeğerlik çalışmalarında ekipte uzmanlığını veya doktorasını yapmış tıp doktoru bir farmakolog bulunması zorunludur (m. 35/3). 5/6/2025 tarihli değişiklikle araştırmacılara ait bilgilerin görevlendirmeden önce etik kurula ve Kuruma, yardımcı klinik araştırma personeline ait bilgilerin ise etik kurula bildirilmesi öngörülmüştür (m. 35/4). Aynı değişiklikle 36 ncı madde de yeniden düzenlenmiştir. Klinik araştırmaların esas olarak üniversite sağlık uygulama ve araştırma merkezleri ile Bakanlık eğitim ve araştırma hastanelerinde yapılmasını öngören birinci fıkra değiştirilmiş; araştırmaların asgari nitelikleri taşıyan ve Kurumca belirlenen standartlara sahip sağlık kurum ve kuruluşları ile araştırma ve geliştirme merkezlerinde yapılabileceği hükme bağlanmıştır. Faz I ve biyoeşdeğerlik merkezlerine ilişkin ikinci fıkradaki 'Bakanlık veya üniversitelere bağlı olan' ibaresi de yürürlükten kaldırılmıştır. Araştırma ürünlerinin ithali için Kurum izni gerekir ve her seriye ait numuneler ile belgeler en az on dört yıl saklanır (m. 45).
Faz I ve Biyoeşdeğerlik Merkezlerinde Geçiş
Yeni rejim, merkezlerin belge düzenini de değiştirmiştir. 29/12/2023 tarihli değişiklikle yenilenen geçici 1. maddeye göre; 27/5/2023 tarihinden önce adına uygunluk belgesi düzenlenmiş olan Faz I merkezleri ile biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik merkezlerinin, 1/1/2024 tarihi itibarıyla izin belgelerini bu Yönetmeliğe uygun hâle getirmek için Kuruma başvuru yapmaları gerekmektedir.
Aynı maddenin ikinci fıkrası etik kurulları da kapsar: 72. madde ile yürürlükten kaldırılan İlaç ve Biyolojik Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik kapsamında kurulan klinik araştırma etik kurullarının ve biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik etik kurullarının, 1/1/2024 tarihine kadar etik kurul üye yapılarını yeni Yönetmeliğe uygun hâle getirmesi öngörülmüştür.
Cezai Boyut: TCK m. 90
Klinik araştırma mevzuatının usul kurallarını yalnızca idari yükümlülük sanmak en tehlikeli yanılgıdır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 90. maddesinin birinci fıkrası, insan üzerinde bilimsel bir deney yapan kişiyi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırır. Fiil, ancak ikinci fıkradaki şartların eksiksiz sağlanması hâlinde ceza sorumluluğunu gerektirmez.
TCK m. 90/2: rızaya dayalı bilimsel deneyin şartları
| Rızaya dayalı bilimsel deneyde aranan şartlar | Fıkra |
|---|---|
| Deneyle ilgili olarak yetkili kurul veya makamlardan gerekli iznin alınmış olması | m. 90/2-a |
| Deneyin öncelikle insan dışı deney ortamında veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmış olması | m. 90/2-b |
| Ulaşılan bilimsel verilerin, hedefe ulaşmak açısından insan üzerinde yapılmasını gerekli kılması | m. 90/2-c |
| Deneyin insan sağlığı üzerinde öngörülebilir zararlı ve kalıcı bir etki bırakmaması | m. 90/2-d |
| İnsan onuruyla bağdaşmayacak ölçüde acı verici yöntemlerin uygulanmaması | m. 90/2-e |
| Amacın, kişiye yüklediği külfete ve sağlığı üzerindeki tehlikeye göre daha ağır basması | m. 90/2-f |
| Mahiyet ve sonuçlar hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı yazılı rızanın bulunması | m. 90/2-g |
Maddenin üçüncü fıkrası çocuklar bakımından ek güvenceler getirir: rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasının yanı sıra ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakatinin alınması ve izin verecek yetkili kurullarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının bulunması gerekir.
Dördüncü fıkra ayrı bir suç tipi düzenler: hasta olan insan üzerinde rıza olmaksızın tedavi amaçlı denemede bulunan kişi bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Bilinen tıbbî müdahale yöntemlerinin sonuç vermeyeceğinin anlaşılması üzerine yapılan, rızaya dayalı ve bilimsel yöntemlere uygun tedavi amaçlı deneme ise ceza sorumluluğunu gerektirmez; bunun için rızanın yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak yazılı olması ve tedavinin uzman hekim tarafından bir hastane ortamında yapılması gerekir.
Ret ve Durdurma Kararlarına Karşı Dava
Başvurunun reddi, iznin verilmemesi, araştırmanın askıya alınması veya durdurulması, merkez izin belgesine ilişkin işlemler ve etik kurul onayının kaldırılması — bunların tamamı kesin ve yürütülmesi zorunlu idari işlemdir.
Merci ve süreler
| Adım | Merci / süre | Dayanak |
|---|---|---|
| İptal davası | İdare mahkemesi, altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Yetkili mahkeme | İşlemi yapan idari merciin bulunduğu yer | İYUK m. 32 |
| İdareye başvuru | Dava açma süresi içinde | İYUK m. 11/1 |
| Zımni ret | Otuz gün | İYUK m. 11/2 (7331 s.K. ile değişik) |
| Yürütmenin durdurulması | Dilekçeyle veya sonradan | İYUK m. 27 |
| Tam yargı davası | Zararın tazmini | İYUK m. 2/1-b, m. 12, m. 13 |
| Olumsuz etik kurul veya Kurum kararına itiraz | Gerekçeli olarak otuz iş günü; alternatif olarak bir kereye mahsus değişiklikle tekrar başvuru | Yönetmelik m. 13/3 |
Dilekçede ileri sürülecek başlıca iptal sebepleri:
- Mülga metne dayanma. Kararın, 2013 tarihli mülga Yönetmelik hükmüne dayandırılması.
- Nitelendirme. Çalışmanın müdahalesiz veya retrospektif olduğu hâlde kapsama alınması ya da tersi.
- Değerlendirme eksikliği. Sunulan yabancı otorite kararlarının ve raporların hiç ele alınmaması.
- Kurul teşkili. Kararı veren etik kurulun üye yapısının geçiş hükmüne uygun hâle getirilmemiş olması.
- Gerekçesizlik. Ret kararında hangi verinin yetersiz bulunduğunun gösterilmemesi.
- Ölçülülük. Düzeltilebilir bir eksiklikte doğrudan durdurmaya gidilmesi.
Yürütmenin durdurulması talebinde İYUK m. 27 uyarınca işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır. Bu dosyalarda telafisi güç zarar ticari kayıptan ibaret değildir: devam eden gönüllülerin tedavi sürekliliğinin kesilmesi, çalışma takviminin ve kör tasarımın bozulması ve toplanan verinin bilimsel değerini yitirmesi somut olarak ortaya konmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Klinik araştırmalar hangi yönetmeliğe tabi?
27 Mayıs 2023 tarihli ve 32203 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Beşeri Tıbbi Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik uygulanır. Bu Yönetmeliğin 72. maddesi, 13/4/2013 tarihli ve 28617 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İlaç ve Biyolojik Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır.
Ruhsatlı bir ilaçla yapılacak çalışma için izin gerekir mi?
Evet. Kapsam maddesi; biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik çalışmaları dâhil, ruhsat veya izin alınmış olsa dahi tüm beşeri tıbbi ürünlerin klinik araştırmalarını kapsar.
Düşük riskli çalışmalar kapsamda mı?
Evet. Yeni Yönetmeliğin kapsam maddesinde düşük riskli bilimsel çalışmalar açıkça sayılmıştır; riskin düşük olması çalışmayı Yönetmeliğin dışına çıkarmaz.
Gözlemsel ve retrospektif çalışmalar kapsamda mı?
Hayır. Yönetmeliğin 2. maddesinin ikinci fıkrasına göre beşeri tıbbi ürünlerin gözlemsel çalışmaları dâhil tüm müdahalesiz çalışmalar ve retrospektif çalışmalar kapsam dışındadır.
Elektronik başvuruda belge asıllarını saklamak gerekir mi?
Evet. 29/12/2023 tarihli değişiklikle 8. maddeye eklenen fıkraya göre başvuru sahipleri Kuruma sunduğu tüm belgelerin asıllarını saklamakla ve talep edildiğinde Kuruma sunmakla sorumludur.
Kurum yabancı otorite kararlarını dikkate alır mı?
Yönetmeliğin 9. maddesinin birinci fıkrasına göre Kurum, karşılaştırılabilir standartlara sahip diğer ilaç otoriteleri veya bölgesel ya da uluslararası kuruluşlar tarafından verilmiş ilgili kararlardan ve/veya yayımlanmış raporlardan yararlanabilir.
Araştırmayı erken sonlandırırsak bildirim gerekir mi?
Evet. Yönetmeliğin 27. maddesi; araştırmanın tamamlanması, geçici olarak durdurulması, erken sonlandırılması ve sonuçlarının sunulmasını düzenler.
Faz I merkezlerinin belgeleri ne oldu?
Geçici 1. maddeye göre 27/5/2023 tarihinden önce adına uygunluk belgesi düzenlenmiş Faz I merkezleri ile biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik merkezlerinin, 1/1/2024 tarihi itibarıyla izin belgelerini bu Yönetmeliğe uygun hâle getirmek için Kuruma başvurmaları öngörülmüştür.
İzinsiz araştırmanın cezası nedir?
TCK m. 90/1 uyarınca insan üzerinde bilimsel bir deney yapan kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. İkinci fıkradaki şartların eksiksiz sağlanması hâlinde ceza sorumluluğu doğmaz; suçun işlenmesi sonucunda mağdurun yaralanması veya ölmesi hâlinde kasten yaralama ya da kasten öldürme hükümleri uygulanır.
Ret kararına karşı ne yapabiliriz?
Ret ve durdurma kararları idari işlemdir; idare mahkemesinde altmış gün içinde iptal davası açılabilir. Uygulamanın durması için İYUK m. 27 kapsamında yürütmenin durdurulması talep edilmelidir.
Etik kurul ve Kurum başvuruyu ne kadar sürede inceler?
Yönetmeliğin 8 inci maddesinin dokuzuncu fıkrasına göre eksiksiz bir başvuru etik kurulca on iki iş günü, Kurumca yirmi iki iş günü içinde incelenir. Biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik çalışmalarında bu süreler yedi ve on iki iş günüdür; hücresel tedavi, gen tedavisi veya genetiği değiştirilmiş organizma içeren araştırmalarda otuz iş günü eklenebilir.
Çocuklar klinik araştırmaya katılabilir mi?
Yönetmeliğin 23 üncü maddesine göre araştırma konusu doğrudan çocukları ilgilendiriyorsa ve gönüllü sağlığı açısından öngörülebilir risk yoksa katılım mümkündür. Rıza açıklama yetisi olan çocuğun kendi rızası ile birlikte ana ve babanın veya vasinin yazılı oluru alınır ve çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının müspet görüşü olmadan etik kurul onay veremez.
SUSAR bildirim süreleri nedir?
Yönetmeliğin 30 uncu maddesine göre ölümle sonuçlanan veya hayatı tehdit eden SUSAR'lar yedi gün içinde, diğer SUSAR'lar ilk bilginin edinilmesinden itibaren en geç on beş gün içinde etik kurula ve Kuruma bildirilir. Ciddi ihlaller ise 38 inci madde uyarınca farkına varılmasından itibaren en geç yedi gün içinde bildirilir.
Dosyanızı Değerlendirelim
Klinik araştırmalarda hukuki risk çoğu zaman bilimsel tartışmadan değil usul kayıtlarından doğar: onaylanan sürümle imzalanan formun farklı olması, olurun işlemden sonra alınması, müdahalesiz sanılan bir çalışmanın fiilen müdahaleli olması, elektronik başvuruda belge asıllarının saklanmaması. Üstelik alanın çerçeve yönetmeliği 2023'te değişmiş, kapsam genişlemiş ve merkezler için geçiş takvimi öngörülmüştür. Bürom; destekleyiciler, araştırma yerleri ve araştırmacılar için izin süreçlerinde ve uyuşmazlıklarda hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.
Protokolünüzü güncel mevzuata göre denetleyelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — Kurum kararlarına karşı yolların tamamı ve süre tablosu
- Tıbbi Cihaz Klinik Araştırmaları — cihaz tarafındaki paralel rejim
- İlaç Ruhsatlandırma Süreçleri — araştırma verisinin ruhsat dosyasındaki yeri
- Farmakovijilans ve Advers Etki Bildirimi — ruhsat sonrası güvenlilik izlemi
- TİTCK Kararlarına İtiraz Yolları — merci ve süre ayrımı
- Endikasyon Dışı ve Yurt Dışından İlaç Temini — rıza ve onay şartları
- Malpraktis Rehberleri — aydınlatılmış onam ve ispat yükü
- Yürütmenin Durdurulması — durdurma kararlarında zarar belgelendirmesi
- Biyoeşdeğerlik Çalışmaları — referans ürün seçimi, merkezler ve ruhsat
- İleri Tedavi Tıbbi Ürünler — hücresel ve gen tedavisi ürünlerinde ruhsat ve izlenebilirlik
- İlaç İmalathaneleri — üretim yeri izni ve iyi imalat uygulamaları
- Klinik Araştırma Sözleşmesi — sponsor, merkez ve araştırmacı arasında ödeme, sigorta ve sorumluluk
- Kök Hücre ve Rejeneratif Tedaviler: 2026 Klinik Uygulama Kılavuzu — hasta bazında izin, hastane muafiyeti ve yasak uygulamalar