Eşdeğer ilaçta ürünün güvenli ve etkili olduğu ayrı bir klinik programla değil, çoğu zaman tek bir biyoeşdeğerlik çalışmasıyla gösterilir. Biyoyararlanım ve Biyoeşdeğerlik Çalışmalarının Yürütüldüğü Merkezler Hakkında Kılavuzun giriş bölümü bunu açıkça söyler: BY/BE çalışması eşdeğer bir tıbbi ürünün etkililiği ve güvenliliğine dair dolaylı kanıt sağlar ve genellikle ürünün güvenli ve etkili olduğunun tek kanıtı olacaktır. Ruhsat bu tek çalışmaya dayandığından, referans ürün seçimindeki, merkez izni veya GCP belgesindeki bir kusur doğrudan ruhsatı tartışmalı hâle getirir. Bu rehber alanı yürürlükteki yönetmelik ve kılavuz hükümleriyle, madde numaralarıyla ele alır.
Biyoeşdeğerlik dosyanız ve referans ürün stratejiniz için hukuki destek
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Mevzuat çerçevesi ve kılavuz sürümleri
- Biyoeşdeğerlik neyi kanıtlar?
- Eşdeğer, referans, test ve hibrit: tanımlar
- Eşdeğer başvuru ve veri imtiyazı
- Referans ürün seçimi: 2022 kuralı
- 2017 kılavuzundan 2022’ye ne değişti?
- Kılavuzun kapsamı ve biyolojik ürünler
- BY/BE merkezleri ve faaliyet izin belgesi
- GCP belgesi, denetim raporu ve GLP
- Etik kurul ve Kurum başvurusu: süreler
- BY/BE etik kurulu: kuruluş ve üye yapısı
- Gönüllüler, etkilenebilir gruplar ve sorumluluk
- Dosyada denetlenecek belgeler
- Hukuki yollar
- Sıkça sorulan sorular
Mevzuat Çerçevesi ve Kılavuz Sürümleri
Alan iki yönetmelik ve birden çok kılavuzun birlikte uygulanmasıyla işler. Ürün ekseninde Beşerî Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği (RG 11/12/2021, S. 31686) eşdeğer ürünü ve kısaltılmış başvuruyu düzenler; çalışma ekseninde Beşeri Tıbbi Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmelik biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik çalışmalarını açıkça kapsamına alır (m.2/1). Teknik ayrıntı kılavuzlardadır; kılavuzların doküman ve revizyon numarası, dosyanın hangi sürüme göre değerlendirileceğini belirler.
| Kaynak | Sürüm / tarih | İşlevi |
|---|---|---|
| Ruhsatlandırma Yönetmeliği | RG 11/12/2021, S. 31686; değişiklikleriyle | Eşdeğer ve referans tıbbi ürün tanımı (m.4), kısaltılmış başvuru ve veri imtiyazı (m.9) |
| Klinik Araştırmalar Yönetmeliği | RG 27/5/2023, S. 32203; 29/12/2023 (S. 32414) ve 5/6/2025 (S. 32921) değişiklikleri | Başvuru, süreler, merkez ve etik kurul rejimi |
| BY/BE Kılavuzu | İRD-KLVZ-11; ilk yayın 28/04/2022, Revizyon 01: 15/11/2022 | Tasarım, referans ve test ürün, GCP belgesi, rapor |
| Merkezler Kılavuzu | DSÖ Teknik Rapor Serisi No. 996 (2016) uyarlaması | BY/BE merkezlerinin asgari standartları |
| Etik Kurul SÇY Esasları | KAD-KLVZ-18, Revizyon 07, 22/03/2024 | Kuruluş, üye yapısı, toplantı ve süreler |
| İKU Denetimleri Başvuru Kılavuzu | İDD-KLVZ-14; 08/03/2022, konsolide sürüm 01/08/2023 | Açılış denetimi, faaliyet izin belgesi ve uygunluk belgesi başvurusu |
| Biyobenzer Tıbbi Ürünler Hakkında Kılavuz | Biyobenzerlerde ilave olarak | BY/BE Kılavuzu m.2/2 uyarınca birlikte uygulanır |
Biyoeşdeğerlik Neyi Kanıtlar?
Klinik Araştırmalar Yönetmeliğine göre biyoyararlanım, etkin maddenin sistemik dolaşıma ulaşma hızı ve miktarını; biyoeşdeğerlik ise aynı etkin maddeyi içeren iki ürünün biyoyararlanımlarının önceden belirlenmiş kabul sınırları içinde kalmasını ifade eder (m.4). Ruhsatlandırma Yönetmeliği de eşdeğer tıbbi ürünü, referans ürünle aynı etkin maddeleri aynı kalitatif ve kantitatif terkip ve farmasötik şekilde içeren ve biyoeşdeğerliği uygun biyoyararlanım çalışmalarıyla kanıtlanmış ürün olarak tanımlar (m.4/1-i).
| Unsur | İçeriği | Dayanak |
|---|---|---|
| Biyoyararlanım | Etkin maddenin sistemik dolaşıma ulaşma hızı ve miktarı | Klinik Araştırmalar Yön. m.4 |
| Biyoeşdeğerlik | İki ürünün biyoyararlanımının önceden belirlenmiş kabul sınırları içinde kalması | Klinik Araştırmalar Yön. m.4 |
| Eşdeğer tıbbi ürün | Aynı etkin madde, terkip ve farmasötik şekil; biyoeşdeğerlik kanıtlanmış | Ruhsatlandırma Yön. m.4/1-i |
| Tuz, ester, izomer | Güvenlilik veya etkililikte belirgin fark yoksa aynı etkin madde sayılır | Ruhsatlandırma Yön. m.4/1-i |
| Beklenen sonuç | Referans ürünle terapötik eşdeğerlik ve değiştirilebilirlik | Merkezler Kılavuzu, Giriş |
| Kanıt niteliği | Sistemik konsantrasyon ölçümüne dayalı dolaylı kanıt | Merkezler Kılavuzu, Giriş |
Eşdeğer, Referans, Test ve Hibrit: Tanımlar
BY/BE Kılavuzu çalışmanın taraflarını, Ruhsatlandırma Yönetmeliği ise ruhsat ilişkisini tanımlar. Kılavuzdaki “referans ürün” çalışmada kullanılan karşılaştırma ürününü, Yönetmelikteki “referans tıbbi ürün” ise ruhsat dosyasında verilerine atıf yapılan ürünü anlatır; dosyada her iki ilişki de ayrı ayrı belgelenmelidir.
| Kavram | Tanım | Dayanak |
|---|---|---|
| Referans ürün | Test ürünün kıyaslanacağı referans kabul edilen ürün | BY/BE Kılavuzu m.4/1-n |
| Test ürün | Karşılaştırmalı çalışmada referansla kıyaslanan ürün | BY/BE Kılavuzu m.4/1-o |
| Referans tıbbi ürün | Kurum, ICH kurucu veya daimî üye otoritesi, TGA ya da MHRA tarafından tam dosya ile ruhsatlandırılmış ürün | Ruhsatlandırma Yön. m.4/1-çç |
| Hibrit başvuru | Kısmen referans verisi, kısmen yeni çalışma verisi | BY/BE Kılavuzu m.4/1-h |
| Hibrit yolu | Eşdeğer tanımı tam karşılanmıyorsa, biyoeşdeğerlik biyoyararlanım çalışmasıyla gösterilemiyorsa veya etkin madde, endikasyon, yitilik, farmasötik şekil ya da uygulama yolu değişiyorsa | Ruhsatlandırma Yön. m.9/1-b |
Eşdeğer Başvuru ve Veri İmtiyazı
Biyoeşdeğerlik çalışmasının hukuki işlevi, eşdeğer ürünü referans ürünün preklinik ve klinik verilerine bağlamaktır. Ruhsatlandırma Yönetmeliğine göre başvuru sahibi, veri imtiyazı süresi dolmuş bir referans tıbbi ürüne temelde benzer olduğunu gösterdiğinde toksikolojik ve farmakolojik test ile klinik çalışma sonuçlarını sunmak zorunda değildir (m.9/1-a-4). Veri imtiyazı süresi, referans ürünün Gümrük Birliği alanında ilk defa ruhsatlandırıldığı tarihten başlayarak altı yıldır; kural Gümrük Birliği alanında 1/1/2005 tarihinden sonra ilk defa ruhsatlandırılan referans ürünlere uygulanır ve Türkiye’de patent koruması bulunan ürünlerde altı yıllık süre patent süresiyle sınırlıdır.
Referans Ürün Seçimi: 2022 Kuralı
Referans ürün seçimi BY/BE Kılavuzunun “Referans ve test ürün” başlıklı 7. maddesinde düzenlenmiştir. Kural üç bentten oluşur ve 2017 düzenindeki ülke ve satış verisi sıralamasının yerini almıştır.
| Hüküm | Kural | Şart |
|---|---|---|
| m.7/2-a | Türkiye’de, ICH kurucu veya daimî üye ülkelerinden herhangi birinde ya da İngiltere veya Avustralya’da ruhsatlandırılmış, piyasaya arz edilmiş ve temin edilen referans tıbbi ürün | Esas kural |
| m.7/2-b | (a) bendine uygun ürün yoksa başka bir referans önerilebilir | Yokluğun kanıtlanması, tercih gerekçesinin belgelenmesi, ürünün (a) bendindeki ülkelerden temin edilmesi ve Kurum onayı |
| m.7/2-c | (a) bendindeki ülkelerden temin edilemeyen ürünlerde, Kurumun ruhsat başvurusu öncesinde uygun bulduğu ülkeden temin edilen referans | Yalnızca nadir hastalıkların tedavisinde kullanılan ürünler |
| m.7/1 | Referans ve test ürünlerin üretim tarihleri mümkün olduğunca yakın olmalıdır | Seri seçimi |
| m.7/3 | Sistemik etkili oral katı dozaj şekillerinde test ürün, üretim ölçeğinin en az onda biri veya 100.000 ünite (hangisi büyükse) olan seriden alınır; 100.000 üniteden küçük serilerde tam üretim serisi | Test serisi |
| m.19/1 | Çalışma raporunda referans ürün temin belgesi bulunur | İspat |
| m.20/4 | Eşdeğer veya hibrit ürün değişikliklerinde genellikle referans ürünün güncel bir serisi kullanılır | Varyasyon |
Referans ürün seçiminizi başvuru öncesinde birlikte değerlendirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
2017 Kılavuzundan 2022’ye Ne Değişti?
28.07.2017 tarihli Beşerî Tıbbi Ürünlerin Biyoyararlanım ve Biyoeşdeğerlik Çalışmalarında Kullanılacak Referans Ürünün Seçimine İlişkin Kılavuz, 27/5/1994 tarihli ve 21942 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Farmasötik Müstahzarların Biyoyararlanım ve Biyoeşdeğerliliğinin Değerlendirilmesi Hakkında Yönetmeliğin 9. maddesine dayanıyordu. Bu Yönetmelik bugün mülgadır; 2017 kılavuzu ise BY/BE Kılavuzunun 22. maddesiyle açıkça yürürlükten kaldırılmıştır. Eski düzen hâlâ birçok kaynakta anlatılmaktadır.
| Konu | 2017 kılavuzu (mülga) | 2022 BY/BE Kılavuzu |
|---|---|---|
| İlk basamak | Ülkemiz piyasasındaki orijinal ürün | Türkiye, ICH kurucu veya daimî üye ülke, İngiltere ya da Avustralya’da ruhsatlı, piyasada ve temin edilen ürün (m.7/2-a) |
| Yurt dışı | Önce piyasaya ilk çıktığı ülke, sonra diğer AB ülkeleri, İngiltere, İsviçre ve ABD | İlk çıkış ülkesi sırası yok; ülke listesi m.7/2-a |
| Yurt içi satış ölçütü | Bir önceki takvim yılında kutu bazında en yüksek kullanım (üretici-hastane, depo-hastane, eczane-hasta toplamı) | Yok |
| Uygun ürün yoksa | Ruhsat öncesinde Kurumca uygun bulunan, ilk pazara sunulduğu ülkede tam değerlendirmeden geçmiş ürün | Gerekçe ve belgeyle önerilen, (a) ülkelerinden temin edilen ürün; Kurum onayı (m.7/2-b) |
| Ön başvuru | AB, İngiltere, İsviçre ve ABD ile sınırlı; ithal ve imal jenerikler için ruhsat öncesi başvuru | m.7’de bu biçimde yer almaz; nadir hastalık ürünlerinde ruhsat öncesi ülke uygunluğu (m.7/2-c) |
| Biyoteknolojik ürünler | Referans seçimi kapsam dışı | Karşılaştırma çalışmaları kapsamda (m.2/2) |
ICH’nin kurucu üyeleri Avrupa Birliği, ABD ve Japonya otoriteleri; daimî üyeleri ise Kanada ve İsviçre otoriteleridir. Bu nedenle İsviçre’de ruhsatlı bir ürün 2022 kuralında da referans olabilir; yeni olan, Japonya, Kanada ve Avustralya’nın da listeye girmesi ve Türkiye’deki satış verisine dayanan ölçütün kaldırılmasıdır.
Kılavuzun Kapsamı ve Biyolojik Ürünler
BY/BE Kılavuzu BY/BE çalışmalarını, yeni etkin maddede formülasyon karşılaştırmalarını ve farklı dozaj şekillerindeki bağıl biyoyararlanım çalışmalarını kapsar (m.2/1). Eski düzenle en belirgin fark biyolojik ürünlerdedir. 2017 kılavuzu biyoteknolojik ürünlerde referans seçimini kapsam dışında bırakıyordu; 2022 Kılavuzu ise biyolojik/biyoteknolojik tıbbi ürünlerin referans tıbbi ürünlerle yapılan karşılaştırma çalışmalarını kapsamına alır ve biyobenzer ürünler için Biyobenzer Tıbbi Ürünler Hakkında Kılavuz hükümlerine ilave olarak bu kılavuzun uygulanacağını belirtir (m.2/2).
| Ürün / durum | Uygulanacak düzen |
|---|---|
| Kimyasal eşdeğer ürün | BY/BE Kılavuzu m.2/1-a; referans seçimi m.7 |
| Yeni etkin maddede formülasyon geliştirme | Karşılaştırmalı biyoyararlanım çalışması (m.2/1-b) |
| Farklı dozaj şekli | Bağıl biyoyararlanım çalışması (m.2/1-c); gerekirse hibrit başvuru (Ruhsatlandırma Yön. m.9/1-b) |
| Biyolojik/biyoteknolojik üründe karşılaştırma | BY/BE Kılavuzu kapsamında (m.2/2) |
| Biyobenzer | Biyobenzer Kılavuzu ile birlikte BY/BE Kılavuzu (m.2/2) |
BY/BE Merkezleri ve Faaliyet İzin Belgesi
Merkez rejimi Yönetmelik düzeyindedir. Faz I ve BY/BE çalışmaları, acil tıbbi tedaviye uygun imkânlara sahip ve Kurumca onaylanmış merkezlerde yapılır ve bu merkezlere Faaliyet İzin Belgesi düzenlenir (m.36/2). Yönetmelik bu belgeyi, BY/BE çalışmalarının klinik veya biyoanalitik kısımlarının yürütüldüğü merkezleri de kapsayan belge olarak tanımlar (m.4/1-dd). Araştırma ekibinde ise uzmanlık veya doktora sahibi tıp doktoru bir farmakolog bulunması zorunludur (m.35/3).
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Merkez onayı | Faz I ve BY/BE çalışmaları Kurumca onaylanan, acil tıbbi tedaviye uygun merkezlerde yapılır | Yön. m.36/2 |
| Faaliyet İzin Belgesi | BY/BE’nin klinik veya biyoanalitik kısmının yürütüldüğü merkez için | Yön. m.4/1-dd |
| Asgari koşullar | Personel, ürün saklama, acil bakım, sevk ve arşiv | Yön. m.36/3 |
| Ekip bildirimi | Araştırmacılar etik kurul ve Kuruma, yardımcı personel etik kurula bildirilir; Kurum isterse ona da sunulur | Yön. m.35/4 (5/6/2025 değişik) |
| Eski belgeler | 27/5/2023 öncesi uygunluk belgeli Faz I ve BY/BE merkezleri 1/1/2024’e kadar Kuruma başvurmakla yükümlüydü | Yön. geçici m.1/1 |
| Merkez tanımı | Klinik ve/veya biyoanalitik kısımların yürütüldüğü, Kurumca izin verilen yer | Merkezler Kılavuzu m.4/j |
| Başvuru kanalı | Açılış denetimi, faaliyet izin belgesi ve uygunluk belgesi başvuruları EBS üzerinden | İDD-KLVZ-14 m.6-8 |
5/6/2025 tarihli ve 32921 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle 36. maddenin birinci fıkrası, Kurumca belirlenen standartlara sahip sağlık kurum ve kuruluşları ile araştırma ve geliştirme merkezlerini kapsayacak biçimde yeniden yazılmıştır. Aynı değişiklikle ikinci fıkradaki “Bakanlık veya üniversitelere bağlı olan” ibaresi yürürlükten kaldırılmıştır. İDD-KLVZ-14’ün 01/08/2023 tarihli konsolide sürümü merkezlerin kurumsal bağlılığını önceki dille anlattığından, bu konuda güncel Yönetmelik metni esas alınmalıdır.
GCP Belgesi, Denetim Raporu ve GLP
BY/BE Kılavuzunun 5. maddesinin üçüncü fıkrası 01/01/2023 tarihinde yürürlüğe giren bir belge zorunluluğu getirir (Kılavuzun yürürlük maddesi). Çalışmalar için Kurum, ICH kurucu veya daimî üye ülkeleri, İngiltere veya Avustralya yetkili otoritelerince ya da bu otoritelerce yetki verilmiş bağımsız kuruluşlarca düzenlenmiş İyi Klinik Uygulamaları (GCP) belgesinin Kuruma sunulması zorunludur; belge bağımsız kuruluşça düzenlenmişse kuruluşun yetki belgesi de dosyada sunulur (m.5/3).
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Düzenleyen | Kurum, ICH kurucu veya daimî üye ülke, İngiltere ya da Avustralya otoritesi veya bunlarca yetkilendirilmiş bağımsız kuruluş | m.5/3 |
| Geçerlilik | Belgede aksi belirtilmedikçe iki yıl | m.5/3 |
| Belge yoksa | Sunulamadığının kanıtlanması hâlinde yetkili otorite veya kuruluşun denetim raporu | m.5/3 |
| Denetim raporu süresi | Çalışma tarihi, rapor tarihinden itibaren en fazla iki yıllık süreyi kapsayabilir | m.5/3 |
| Güncellik | Belgelerin güncelliğinden başvuru sahibi sorumludur; değişiklikler Kuruma bildirilir | m.5/4 |
| GLP | Biyoanalitik kısım GLP ilkelerine uygun yürütülür; tesisin ayrıca GLP uygunluk programında izlenmesi gerekmez | m.12/1 |
Etik Kurul ve Kurum Başvurusu: Süreler
BY/BE çalışması diğer klinik araştırmalarla aynı başvuru rejimine tabidir, ancak inceleme süreleri kısadır. Etik kurul ve Kurum başvuruları eş zamanlı yapılabilir (m.8/1); başvurular ve yazışmalar kural olarak elektronik ortamda yürür (m.8/6).
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Tek etik kurul | Çok merkezli araştırmada koordinatör merkezin etik kurulu; yoksa il sağlık müdürlüğüne bağlı, o da yoksa en yakın etik kurul | Yön. m.8/3-5 |
| Etik kurul süresi | BY/BE’de 7 iş günü (diğer araştırmalarda 12) | Yön. m.8/9 |
| Kurum süresi | BY/BE’de 12 iş günü (diğer araştırmalarda 22) | Yön. m.8/9 |
| Ek bilgi | Eksiklikler başvuru sahibine tek seferde bildirilir | Yön. m.8/10 |
| Belge asılları | Kuruma sunulan tüm belgelerin asılları saklanır ve istenince sunulur | Yön. m.8/12 (29/12/2023 ek) |
| Başlama | Kurum izni olmadan başlanamaz; araştırma kamuya açık veri tabanına kaydedilir | Yön. m.26 |
| İznin düşmesi | Ülkede iki yıl içinde hiç gönüllü alınmazsa, uzatma istenmedikçe izin iptal edilir | Yön. m.26/3 |
BY/BE Etik Kurulu: Kuruluş ve Üye Yapısı
Yönetmelik etik kurulu, Kurumca onaylanan bağımsız klinik araştırmalar etik kurulları ile biyoyararlanım ve biyoeşdeğerlik etik kurulları olarak tanımlar (m.4/1-cc). Kuruluş ve işleyişin ayrıntısı TİTCK’nın Klinik Araştırmalar ve Biyoyararlanım/Biyoeşdeğerlik Çalışmaları Etik Kurullarının Standart Çalışma Yöntemi Esasları belgesindedir (KAD-KLVZ-18, Revizyon 07, 22/03/2024). Dayanakları arasında Helsinki Bildirgesinin 23. maddesi ve 3359 sayılı Kanunun ek 10. maddesi yer alır.
| Konu | Kural | SÇY |
|---|---|---|
| Teklif | Rektör, başhekim veya il sağlık müdürü teklifi TİTCK’ya sunar | 5.3 |
| Faaliyet | Kurul ve üyeler TİTCK onay tarihi itibarıyla göreve başlar | 5.3, 6.1 |
| Görev alanı | BY/BE etik kurulu yalnızca BY/BE çalışmalarını bilimsel ve etik yönden değerlendirir | 9.5 |
| Asgari üyeler | Farmakoloji alanında hekim veya eczacı; biyoistatistik veya halk sağlığı uzmanı; eczacılık bilimlerinden eczacılar; analitik veya farmasötik kimya uzmanı; hukukçu; sağlık mesleği dışından bir kişi | 5.20 |
| Üye sayısı | 7-15 asil üye ve en az aynı sayıda yedek üye | 5.10 |
| Kurum dışı üye | En az üç asil ve üç yedek üye kurum dışından | 5.14 |
| Toplantı nisabı | Asil üyelerin üçte ikisi | 9.12 |
| Görüş süresi | Yedi iş günü | 9.28 |
| Üye belgeleri | İmzalı gizlilik ve çıkar çatışması taahhüdü; son dört yıl içinde alınmış İKU eğitim sertifikası | 5.5.6, 5.5.7 |
| Kurum denetimi | TİTCK gerektiğinde onay kararlarının örneklerini talep edebilir | 9.35.3 |
| Onayın iptali veya askı | Etkilenen araştırmalar için kurul değiştirilir; önceki kararlar geçerli kalır | 12.12 |
Gönüllüler, Etkilenebilir Gruplar ve Sorumluluk
BY/BE çalışmaları çoğunlukla sağlıklı gönüllülerle yürütülür ve Yönetmelik bu gruba özgü bir kural içerir: araştırmaya katılımın doğurduğu masraflar ile sağlıklı gönüllülerin iş günü kaybından doğan gelir kaybı araştırma bütçesinde gösterilir; sigorta teminatı ise gönüllülere yönelik yasaklanan teşvik ve mali teklifler kapsamında sayılmaz (m.20/7). Etkilenebilir gruplar için ayrı maddeler vardır.
| Grup | Temel kural | Madde |
|---|---|---|
| Kısıtlılar | Yalnızca kısıtlılara özgü konu veya tedavi seçeneklerinin tükenmesi hâlinde; vasinin ve rızası yeterliyse kısıtlının yazılı onayı; etik kurul psikiyatri uzmanı hekimin görüşünü alır | m.22 |
| Çocuklar | Çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının olumlu görüşü olmadan etik kurul onay veremez; ana-baba veya vasi ile rızasını açıklayabilen çocuğun onayı | m.23 |
| Gebe, lohusa ve emziren kadınlar | Fetüs veya bebek için öngörülebilir risk bulunmamalı; ilgili uzmanlık alanından hekimin bilgilendirmesi | m.24 |
| Yoğun bakımdaki ve bilinci kapalı kişiler | Kanuni temsilci yoksa yakınların yazılı onayı; bilinç kazanınca araştırmadan derhal çıkarılma | m.25 |
| Diğer gruplar | Zorunlu askerlik yapanlar, özgürlüğü kısıtlananlar ve bakım evi sakinleri için ek koruma | m.10/2-5 |
Zarar hâlinde sorumluluk genel hükümlere de dayanır. Araştırmaya katılım kişilik hakkına yönelen bir müdahaledir ve hukuka uygunluğunu geçerli rızadan alır (TMK m.24); merkezin çalışma düzeninden doğan zararlarda adam çalıştıranın sorumluluğu gündeme gelir (TBK m.66). Gönüllülere ait sağlık verileri özel nitelikli kişisel veridir (6698 s.K. m.6); Yönetmelik de verilerin yetkisiz erişime ve kayba karşı korunmasını ayrıca düzenler (m.42).
Dosyada Denetlenecek Belgeler
Ret ve eksiklik bildirimlerinin önemli bir kısmı esasa değil dosya içeriğine ilişkindir. BY/BE Kılavuzunun 19. maddesi çalışma raporunda bulunması gereken belgeleri sayar; Yönetmelik de saklama ve arşiv yükümlülükleri getirir.
| Bileşen | İşlevi | Dayanak |
|---|---|---|
| Referans ürün temin belgesi | Referansın m.7/2’ye uygun kaynaktan temin edildiğini gösterir | BY/BE Kılavuzu m.7/2, m.19/1 |
| Protokol ve etik kurul onay yazısı | Çalışmanın yürütülebilmesinin ön şartı | BY/BE Kılavuzu m.19/1; Yön. m.26 |
| Bilgilendirilmiş olur formu örneği | Aydınlatmanın belgesi | BY/BE Kılavuzu m.19/1 |
| GCP belgesi ve yetki belgesi | Merkezin ve belgeyi düzenleyenin yetkisi | BY/BE Kılavuzu m.5/3, m.19/1 |
| Faaliyet İzin Belgesi | Çalışmanın onaylı merkezde yürütüldüğünü gösterir | Yön. m.36/2 |
| Belge asılları ve ana dosya | Denetimde ibraz; en az 14 yıl saklama | Yön. m.8/12, m.43-44 |
Protokolden sapmanın kendisi her zaman ret sebebi değildir; sapmanın kaydedilmemiş ve gerekçelendirilmemiş olması ise savunmayı zayıflatır. Gönüllü güvenliğini, haklarını veya verinin güvenilirliğini etkileyen ciddi ihlaller, farkına varılmasından itibaren yedi gün içinde etik kurula ve Kuruma bildirilir (Yön. m.38).
Hukuki Yollar
Referans ürün önerisinin kabul edilmemesi, çalışmanın yetersiz görülmesi, faaliyet izin belgesinin reddi, askıya alınması veya iptali ile etik kurul onayına bağlı Kurum işlemleri idari işlem niteliğindedir ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca idari yargının denetimine tabidir.
| İşlem | Merci | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Referans ürün önerisinin kabul edilmemesi | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m.2, m.7; BY/BE Kılavuzu m.7/2-b |
| Faaliyet izin belgesinin reddi, askısı veya iptali | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m.2, m.7 |
| Kılavuz hükmüne karşı dava | İdari yargı | Uygulama işlemiyle birlikte de açılabilir | İYUK m.7/4 |
| İdareye başvuru | İdari aşama | Dava açma süresi içinde; süreyi durdurur | İYUK m.11/1 |
| Zımni ret | — | Otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır | İYUK m.10/2, m.11/2 (7331 s.K. ile değişik) |
| Yürütmenin durdurulması | İdare mahkemesi | Dilekçeyle veya sonradan | İYUK m.27 |
| Tam yargı davası | İdare mahkemesi | Zararın tazmini | İYUK m.2/1-b, m.12, m.13 |
| Gönüllü zararı | Kamu merkezinde idari yargı; özel merkez ve sponsora karşı adli yargı | Genel hükümler | TMK m.24; TBK m.66 |
Dilekçede ileri sürülecek başlıca iptal sebepleri:
- Mülga kural. m.7/2-a şartlarını taşıyan referansın, yürürlükten kalkmış 2017 sıralamasına (ilk çıkış ülkesi, kutu bazında kullanım) dayanılarak uygun görülmemesi
- (b) bendi. Uygun ürünün yokluğu belgelendiği hâlde Kurum onayı talebinin gerekçesiz reddi
- GCP belgesi. Süre yazmayan belgede iki yıllık geçerliliğin hatalı hesaplanması veya denetim raporu yolunun değerlendirilmemesi
- Merkez izni. İzin kapsamının (klinik veya biyoanalitik kısım) hatalı belirlenmesi
- Etik kurul. Kurulun karar tarihindeki yapısının ve yetkisinin hatalı değerlendirilmesi
- Ölçülülük. m.8/10 uyarınca ek bilgi istenebilecekken giderilebilir bir eksiklikte doğrudan ret
Yürütmenin durdurulması talebinde İYUK m.27 uyarınca işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır. Bu dosyalarda zarar; yürütülmüş bir biyoeşdeğerlik çalışmasının tekrarlanmasının maliyeti, gönüllülerin yeniden çalışmaya alınması ve veri imtiyazının sona ermesiyle açılan pazara giriş penceresinin kaçırılması üzerinden somutlaştırılmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Biyoeşdeğerlik çalışması neyi kanıtlar?
Eşdeğer ürünün referans ürünle terapötik olarak eşdeğer ve değiştirilebilir olduğunu dolaylı kanıtla gösterir; Merkezler Kılavuzuna göre bu çoğu zaman tek kanıttır.
Hangi mevzuat uygulanır?
Ruhsatlandırma Yönetmeliği (RG 11/12/2021), Klinik Araştırmalar Yönetmeliği (RG 27/5/2023; 2023 ve 2025 değişik), BY/BE İncelenmesi Kılavuzu (İRD-KLVZ-11), Merkezler Kılavuzu ve Etik Kurul SÇY Esasları.
Referans ürün nasıl seçilir?
Türkiye’de, ICH kurucu veya daimî üye ülkelerinden birinde ya da İngiltere veya Avustralya’da ruhsatlandırılmış, piyasaya arz edilmiş ve temin edilen ürün kullanılır (m.7/2-a). Uygun ürün yoksa gerekçeli öneri ve Kurum onayı (m.7/2-b); nadir hastalık ürünlerinde Kurumun ruhsat öncesi uygun bulduğu ülke (m.7/2-c).
Kutu bazında en yüksek kullanım kuralı hâlâ geçerli mi?
Hayır. Bu ölçüt 28.07.2017 tarihli Referans Ürünün Seçimine İlişkin Kılavuza aitti; kılavuz, BY/BE İncelenmesi Kılavuzunun 22. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır.
İsviçre veya Kanada’dan temin edilen ürün referans olabilir mi?
ICH’nin daimî üyeleri Kanada ve İsviçre otoriteleri, kurucu üyeleri Avrupa Birliği, ABD ve Japonya otoriteleridir. Bu ülkelerde ruhsatlandırılmış, piyasaya arz edilmiş ve temin edilen ürün m.7/2-a kapsamındadır.
Biyolojik ürünler bu kılavuzun kapsamında mı?
Evet. Biyolojik/biyoteknolojik ürünlerin referans ürünlerle karşılaştırma çalışmaları kılavuz kapsamındadır; biyobenzerlerde Biyobenzer Kılavuzuna ilave olarak uygulanır (m.2/2).
BY/BE merkezi nasıl yetkilendirilir?
Faz I ve BY/BE çalışmaları Kurumca onaylanan, acil tıbbi tedaviye uygun merkezlerde yapılır ve merkeze Faaliyet İzin Belgesi düzenlenir (Yön. m.36/2, m.4/1-dd).
GCP belgesi zorunlu mu?
Evet, 01/01/2023’ten itibaren. Bağımsız kuruluşun belgesinde yetki belgesi de sunulur; süre yazmıyorsa iki yıl geçerlidir, belge yoksa denetim raporu istenir (m.5/3).
Etik kurul ve Kurum ne kadar sürede karar verir?
BY/BE başvurularında etik kurul 7 iş günü, Kurum 12 iş günü içinde değerlendirir; diğer araştırmalarda bu süreler 12 ve 22 iş günüdür (Yön. m.8/9).
BY/BE etik kurulunda kimler bulunur?
Farmakoloji alanında hekim veya eczacı, biyoistatistik veya halk sağlığı uzmanı, eczacılık bilimlerinden eczacılar, analitik veya farmasötik kimya uzmanı, hukukçu ve sağlık mesleği dışından bir kişi (SÇY 5.20).
Sağlıklı gönüllülerin gelir kaybı karşılanır mı?
Evet. Katılımın doğurduğu masraflar ile sağlıklı gönüllülerin iş günü kaybından doğan gelir kaybı araştırma bütçesinde gösterilir; sigorta teminatı yasaklı teşvik sayılmaz (Yön. m.20/7).
Kurumun ret kararına karşı ne yapılabilir?
İdare mahkemesinde 60 gün içinde iptal davası açılabilir (İYUK m.7). İdareye başvuru süreyi durdurur; 30 gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (İYUK m.11).
Dosyanızı Değerlendirelim
Biyoeşdeğerlik dosyalarında risk dört noktada toplanır: referans ürün (m.7 ruhsat, piyasaya arz ve temin şartlarını birlikte arar; mülga 2017 sıralamasıyla yapılmış seçimler yeniden değerlendirilmelidir), GCP belge zinciri (belge, yetki belgesi ve geçerlilik süresi), merkez ve etik kurul yetkisi ve süre (7 ve 12 iş günü eksiksiz dosyayla işler). Bürom; eşdeğer ilaç geliştiricileri için biyoeşdeğerlik süreçleri, ret ve eksiklik kararlarına karşı savunma ile iptal davalarında hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.
Çalışma başlamadan önce dosya stratejinizi kuralım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — sağlık ürünleri ve müesseseleri rehberlerinin tamamı
- İlaçta Veri İmtiyazı — eşdeğer başvurunun zamanlaması
- Biyobenzer Tıbbi Ürünler — biyobenzerlikte karşılaştırılabilirlik programı
- İlaç Ruhsatlandırma Süreçleri — eşdeğer ruhsatın genel çerçevesi
- Klinik Araştırma İzinleri ve Etik Kurul — ilaç araştırmalarında başvuru rejimi
- Beşerî Tıbbi Ürünlerde Ruhsatlandırma — kapsam, askıya alma ve iptal
- İlaç İmalathaneleri — test serisinin üretildiği tesis ve GMP
- TİTCK Kararlarına Karşı İptal Davası — süre, itiraz ve yürütmeyi durdurma
- Tıbbi Cihaz Klinik Araştırmaları — cihazlardaki paralel rejim
- Reçeteye Tabi ve Reçetesiz İlaçlar — sınıflandırma sonuçları
- İlaç Fiyatlandırması ve Geri Ödeme — eşdeğer ürünün pazara erişimi
- İlaçta Varyasyon — çalışma gerektiren değişiklikler
- Bolar İstisnası — jenerik firma patent süresi içinde ne yapabilir?
- Klinik Araştırma Sözleşmesi — sponsor, merkez ve araştırmacı arasında ödeme, sigorta ve sorumluluk
