Radyofarmasötikler: Ruhsat, Nükleer Düzenleme Kurumu Lisansı ve Sorumluluk

Radyofarmasötikler hem ilaç hem radyasyon kaynağıdır. Bu nedenle tek bir izin rejimine değil, iki ayrı otoritenin yetki alanına birden tabidirler: ürün bakımından Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, radyasyon boyutu bakımından ise Nükleer Düzenleme Kurumu. Bir tarafın izni diğerinin yerine geçmez; ruhsatı bulunan bir ürün, lisanssız bir firma tarafından dağıtılamaz. Bu rehber, çift otoriteli rejimi ve sorumluluk dağılımını mevzuat dayanaklarıyla ele alır.

İçindekiler

• Mevzuat çerçevesi ve iki otorite
• Ruhsat kapsamı: hangi ürünler?
• Hastanede hazırlamada ruhsat aranmaması
• Nükleer Düzenleme Kurumu lisansı
• Lisanssız başvuru sahibi ve yetkilendirme sözleşmesi
• Yetkilendirme sorumluluğu kaldırmaz
• Merkezî radyofarmasi laboratuvarları
• Tesis izinleri ve mekânsal tasarım onayı
• Denetim ve idari para cezaları
• Uygulamada tipik sorunlar
• Karara karşı hukuki yollar
• Sıkça sorulan sorular

Mevzuat Çerçevesi ve İki Otorite

Radyofarmasötik alanında iki temel metin birlikte uygulanır. Ürün tarafında 11 Aralık 2021 tarihli ve 31686 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Beşeri Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği; radyasyon tarafında ise 7381 sayılı Nükleer Düzenleme Kanunu.

7381 sayılı Kanunun 1. maddesi amacını şöyle belirler: barışçıl kullanım ilkesi esas alınarak, nükleer enerji ve iyonlaştırıcı radyasyona ilişkin faaliyetlerin yürütülmesi sırasında çalışanların, halkın, çevrenin ve gelecek nesillerin iyonlaştırıcı radyasyonun olası zararlı etkilerinden korunmasına yönelik uygulanması gereken ilke ve esaslar ile tarafların sorumluluklarını, düzenleyici kontrol yetkisini haiz Nükleer Düzenleme Kurumunun yetki ve sorumluluklarını ve nükleer hadiselerden kaynaklanan nükleer zararlar hakkındaki hukuki sorumluluğu belirlemek.

Ruhsat Kapsamı: Hangi Ürünler?

Ruhsatlandırma Yönetmeliğinin 5. maddesinin ikinci fıkrası, ruhsat zorunluluğunun kapsamını radyofarmasötik ürün ailesine açıkça genişletir: ruhsatlandırma; radyonüklid jeneratörler, kitler, radyonüklid prekürsör radyofarmasötikler ve endüstriyel olarak hazırlanmış radyofarmasötikler için de geçerlidir.

Bu düzenlemenin pratik anlamı şudur: radyofarmasötik zincirinin yalnızca son ürünü değil, ara ürünleri ve bileşenleri de ruhsat rejimindedir. Jeneratör veya kit ithal eden bir firma, bunları “hammadde” sayarak ruhsat dışı işlem yapamaz.

Hastanede Hazırlamada Ruhsat Aranmaması

Aynı maddenin üçüncü fıkrası, nükleer tıp pratiğinin gerçeğini karşılayan bir istisna getirir. Buna göre; radyofarmasötik tıbbi ürünleri kullanmaya yetkili bir sağlık kuruluşunda, bu kuruluş veya yetkili kişi tarafından kullanımları sırasında üretim talimatlarına göre özellikle ruhsatlı radyonüklid jeneratörler, kitler veya radyonüklid prekürsörlerden hazırlanan radyofarmasötikler ile pozitron yayan radyonüklidler ve bunlardan elde edilen radyofarmasötikler için ruhsat aranmaz.

İkinci anahtar ibare “kullanımları sırasında”dır. İstisna, hastanın tedavisi için o anda yapılan hazırlamayı kapsar; stok oluşturmak veya başka kuruluşlara vermek üzere üretim yapmak bu ibarenin dışında kalır ve endüstriyel hazırlama olarak değerlendirilebilir.

Nükleer Düzenleme Kurumu Lisansı

Ürün ruhsatı, faaliyetin yürütülebilmesi için yeterli değildir. 7381 sayılı Kanuna göre Kurumdan; nükleer tesis, radyasyon tesisi, radyoaktif atık tesisi işletmek ve radyasyon uygulamalarını yürütmek için lisans alınması zorunludur.

Kanun ayrıca lisans alabilecek kişileri de sınırlar: Kurumdan yalnızca Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları veya Türkiye Cumhuriyeti mevzuatına göre kurulmuş tüzel kişiler lisans alabilir. Bu, yabancı bir üreticinin doğrudan lisans sahibi olamayacağı; Türkiye’de yerleşik bir yapı üzerinden hareket etmesi gerektiği anlamına gelir.

Lisanssız Başvuru Sahibi ve Yetkilendirme Sözleşmesi

Ruhsatlandırma Yönetmeliği, iki rejimi birbirine bağlayan özel bir başvuru belgesi öngörür. 26/12/2023 tarihli ve 32411 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle son hâlini alan düzenlemeye göre:

Nükleer Düzenleme Kurumu lisansı olmayan başvuru sahipleri için geçerli olmak üzere; imal radyofarmasötik ürünlerde bu ürünlerin dağıtımı ve satışı, ithal radyofarmasötik ürünlerde ise ithalatı, dağıtımı ve satışı için Nükleer Düzenleme Kurumu lisanslı bir firmaya yetki verilmek istenmesi durumunda; iki firma arasında yapılan ve Nükleer Düzenleme Kurumu lisanslı firmanın söz konusu işlemler için tek yetkili olduğu belirtilen sözleşme ve taraflara ait ticaret sicil tasdiknamesi sunulur.

Yapı şu şekilde kurulur: ruhsat sahibi ürünün hukuki sahibidir; NDK lisanslı firma ise radyasyon boyutu gerektiren işlemleri yürütür. İki firma arasındaki ilişki sözleşmeseldir ve idareye sunulan belgeyle şeffaflaştırılır.

Yetkilendirme Sorumluluğu Kaldırmaz

Yönetmelik, bu yapının sorumluluk sonucunu da açıkça düzenler: “Birinci fıkranın (r) bendinde yer alan yetkilendirme; başvuru veya ruhsat sahibinin yasal sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.”

Sözleşmede düzenlenmesi gereken asgari başlıklar şunlardır:

• Kapsam. Hangi işlemlerin yetkilendirildiği ve tek yetkililik kaydı.
• Lisans güncelliği. NDK lisansının geçerliliğini koruma ve değişikliği bildirme yükümlülüğü.
• Bilgi akışı. Sahadan gelen şikâyet ve advers reaksiyon bildirimlerinin ruhsat sahibine iletilme süresi.
• Saklama ve taşıma. Radyasyon güvenliği ve iyi dağıtım uygulamaları gereklilikleri.
• Geri çekme iş birliği. Geri çekme kararı hâlinde tarafların yükümlülükleri.
• Denetim hakkı. Ruhsat sahibinin yetkilendirilen firmayı denetleme yetkisi.
• Rücu. Yetkilendirilen firmanın kusurundan doğan idari ve cezai sonuçlarda rücu.

Merkezî Radyofarmasi Laboratuvarları

Üretim tarafında ayrı bir yapı daha vardır. Beşeri Tıbbi Ürünler İmalathaneleri Yönetmeliğinin 15. maddesinin birinci fıkrasına göre merkezî radyofarmasi laboratuvarları Kurumun denetimine ve iznine tabidir; bunlarla ilgili işlemler Kurumca belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde yürütülür.

Bu hüküm, hastane içi hazırlama ile endüstriyel üretim arasındaki ara modeli düzenler: birden fazla sağlık kuruluşuna hizmet veren merkezî bir yapı kurulmak istendiğinde, bu yapı Kurumun izin ve denetimine girer.

Bir sağlık kuruluşunun kendi hazırlama kapasitesini başka kuruluşlara açması, bu nedenle basit bir hizmet genişlemesi değildir; rejim değişikliğidir. Böyle bir plan yapılmadan önce hukuki değerlendirme yapılması gerekir.

Tesis İzinleri ve Mekânsal Tasarım Onayı

Nükleer Düzenleme Kurumu tarafında izinler faaliyet ve tesis türüne göre ayrışır. Kurumun işlem envanterinde radyofarmasötik alanını doğrudan ilgilendiren başlıklar yer alır:

Ayrıca işletmeden çıkarma aşaması da düzenlenmiştir. 7381 sayılı Kanuna göre yetkilendirilen kişi; nükleer tesis, radyasyon tesisi ve radyoaktif atık işleme ve depolama tesisi sahalarının yeniden kullanım koşullarıyla uyumlu şekilde düzenleyici kontrolden çıkarılabilmesi amacıyla, gerekli işletmeden çıkarma çalışmalarını gecikmeksizin yürütür. Faaliyetin sona ermesi, yükümlülüğün de sona ermesi anlamına gelmez.

Denetim ve İdari Para Cezaları

7381 sayılı Kanun, geniş bir denetim yetkisi tanır. Yetkilendirilen kişiler Kurumun denetimine tabidir; Kurum, yetkilendirme kapsamında yetkilendirilen kişilerin yüklenici, alt yüklenici, tedarikçi ve alt tedarikçilerinin faaliyetlerini de denetleyebilir. Denetimler programlı ya da programsız; resmî tatil günleri de dâhil olmak üzere yılın herhangi bir günü ve günün herhangi bir saatinde haberli veya habersiz yapılabilir.

Yaptırım tarafında Kanunun 25. maddesi idari para cezalarını düzenler ve tutarlar faaliyetin ağırlığına göre kademelenir. Kanunda öngörülen tutarlar her yıl Kurumca yayımlanan tebliğlerle güncellenir; bu nedenle işlem tarihindeki tebliğ esas alınmalıdır.

Bu kademelendirme, savunmada nitelendirmenin önemini gösterir: fiilin “tesis işletme” mi yoksa “radyasyon uygulaması yürütme” mi sayılacağı, uygulanacak ceza aralığını doğrudan değiştirir.

Uygulamada Tipik Sorunlar

Radyofarmasötik dosyalarında tekrarlanan sorunlar şunlardır:

• Tek izinle yetinme. Ürün ruhsatı alındıktan sonra NDK tarafının ihmal edilmesi ya da tersi.
• Yetkilendirme sözleşmesinin eksikliği. Sözleşmede “tek yetkili” ibaresinin bulunmaması.
• Lisans güncelliği. Yetkilendirilen firmanın lisansının süresi dolduğu hâlde faaliyetin sürmesi.
• İstisnanın aşılması. Hastane içi hazırlamanın stok üretimine veya başka kuruluşlara tedarike dönüşmesi.
• Ruhsatsız başlangıç materyali. İstisnaya dayanılırken kullanılan kit veya jeneratörün ruhsat durumunun kontrol edilmemesi.
• Taşıma. Taşıyıcının yetkisinin doğrulanmaması.
• Değişiklik izni. Tesiste yapılan değişikliğin izne bağlanmaması.
• Atık. Radyoaktif atık yönetimine ilişkin yükümlülüklerin planlanmaması.

Karara Karşı Hukuki Yollar

Ruhsat başvurusunun reddi, lisans başvurusunun reddi, lisansın iptali veya askıya alınması, tesis izinlerine ilişkin kararlar ve idari para cezaları kesin ve yürütülmesi zorunlu idari işlemdir.

Dilekçede ileri sürülecek başlıca iptal sebepleri:

• Yetki. İşlemin, konusu bakımından yetkili olmayan kurumca tesis edilmesi.
• Nitelendirme. Faaliyetin “tesis işletme” mi “radyasyon uygulaması” mı olduğunun hatalı belirlenmesi.
• İstisna. Hastane içi hazırlamaya ilişkin istisna şartları sağlandığı hâlde ruhsat aranması.
• Belge değerlendirmesi. Yetkilendirme sözleşmesinin gerekçesiz yetersiz sayılması.
• Gerekçesizlik. Ret kararında hangi eksikliğin esas alındığının gösterilmemesi.
• Ölçülülük. Giderilebilir bir eksiklikte doğrudan lisans iptaline gidilmesi.

Yürütmenin durdurulması talebi bu dosyalarda özellikle güçlüdür. İYUK m. 27 uyarınca işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır. Radyofarmasötik dosyalarında zarar doğrudan hastaya yansır: tedarikin kesilmesi hâlinde nükleer tıp tetkiklerinin ve tedavilerinin durması, kanser hastalarının görüntüleme ve tedavi programlarının aksaması söz konusudur. Bu husus, hizmet alan sağlık kuruluşlarının yazılarıyla birlikte belgelenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Dosyanızı Değerlendirelim

Radyofarmasötik dosyalarında en sık yapılan hata, iki rejimden birine odaklanıp diğerini ihmal etmektir: ürün ruhsatı tamamlanır ama dağıtımı yürütecek firmanın lisans durumu kontrol edilmez ya da lisans alınır fakat ürünün ruhsat kapsamı yanlış değerlendirilir. Üstelik dağıtımın lisanslı bir firmaya verilmesi, ruhsat sahibinin yasal sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Bürom; radyofarmasötik üreticileri, ithalatçıları, dağıtıcıları ve nükleer tıp üniteleri için ruhsat ve lisans süreçleri, yetkilendirme sözleşmeleri ve denetim kararlarına karşı dava işlerinde hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.

İlgili Rehberler

• TİTCK Rehberi — Kurum kararlarına karşı yolların tamamı ve süre tablosu
• İlaç Ruhsatlandırma Süreçleri — ruhsat rejiminin genel çerçevesi
• İlaç İmalathaneleri — merkezî radyofarmasi laboratuvarları ve GMP
• Ecza Ticarethaneleri — dağıtım zinciri ve GDP
• Sağlık Kuruluşlarında Tıbbi Cihaz — hastane bünyesindeki üretim ve sorumluluk
• Farmakovijilans — ruhsat sahibinde kalan izleme yükümlülüğü
• İlaçta Geri Çekme — geri çekme iş birliği
• Yürütmenin Durdurulması — tedarik kesintisinde acil koruma