Röntgen cihazı bulunduran her sağlık kuruluşu — hastaneden diş polikliniğine kadar — sağlık mevzuatının yanında ayrı bir düzenleyici otoritenin denetimindedir. Bu alanın kuralı, sağlık mevzuatındaki hiçbir hükme benzemez: net bir fayda sağlamayan hiçbir radyasyon uygulamasına izin verilemez. Yükümlülükler cihaz lisansıyla da bitmez; çalışanın dozu, hamilelik hâli ve işten ayrıldıktan sonraki takibi bile düzenlenmiştir. Bu rehber, alanın rejimini mevzuat dayanaklarıyla ele alır.
Radyasyon lisansı, doz takibi ve denetim savunmanız için destek
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Mevzuat çerçevesi ve otorite değişikliği
- Kapsam: hangi tesisler, hangi kaynaklar
- Üç temel ilke: gereklilik, optimizasyon, sınırlama
- Doz sınırları ve özel durumlar
- Hamile ve emziren çalışanlar
- Kişisel dozimetre ve merkezi doz kaydı
- Sağlık raporu ve ayrılıştan sonraki takip
- Tıbbi ışınlamalar ve rehber düzeyler
- Tıbbi fizik uzmanı
- Doz aşımında bildirim yükümlülüğü
- Denetimli ve gözetimli alanlar
- Cihaz yaşam döngüsü ve devir
- Karara karşı hukuki yollar
- Sıkça sorulan sorular
Mevzuat Çerçevesi ve Otorite Değişikliği
Bu alanın en çok karışıklık doğuran yönü, düzenleyici otoritenin değişmiş olmasıdır. Yönetmelik Türkiye Atom Enerjisi Kurumu döneminde ve o Kurumun kanununa dayanılarak hazırlanmıştır; ancak yürütme yetkisi bugün Nükleer Düzenleme Kurumundadır.
| Konu | Düzenleme |
|---|---|
| Temel metin | Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği |
| Dayanak | 2690 sayılı Türkiye Atom Enerjisi Kurumu Kanunu m. 4/(d) |
| Önemli değişiklikler | RG 29/9/2004, S. 25598; RG 3/6/2010, S. 27600; RG 17/12/2020, S. 31337 |
| Kanuni çerçeve | 7381 sayılı Nükleer Düzenleme Kanunu |
| Yürütme | Nükleer Düzenleme Kurumu Başkanı |
| Radyofarmasötik tarafı | Beşeri Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği ve NDK lisansı |
| Sağlık tesisi rejimi | Özel Hastaneler ve ayakta teşhis mevzuatı |
| Yargı yolu | 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu |
Kapsam: Hangi Tesisler, Hangi Kaynaklar
Yönetmeliğin amacı, iyonlaştırıcı radyasyon ışınlamalarına karşı kişilerin ve çevrenin radyasyon güvenliğini sağlamaktır. Kapsamı ise geniş tutulmuştur: Yönetmelik, radyasyon güvenliğinin sağlanmasını gerektiren her türlü tesis ve radyasyon kaynağının tehlikelerine karşı alınması gereken tedbirleri ve yapılması gereken faaliyetlerle ilgili hususları kapsar.
Bir sınır da konulmuştur: bu Yönetmelik nükleer tesisler, nükleer yakıtlar, nükleer tesislerden çıkan radyoaktif atıklar ve nükleer maddelere ilişkin faaliyetleri kapsamaz.
| Uygulama | Kapsam |
|---|---|
| Röntgen ve görüntüleme cihazları | Kapsamda |
| Bilgisayarlı tomografi | Kapsamda |
| Diş hekimliğinde radyografi ve panoramik cihazlar | Kapsamda |
| Radyoterapi uygulamaları | Kapsamda |
| Nükleer tıp uygulamaları | Kapsamda |
| Nükleer tesisler ve nükleer maddeler | Kapsam dışı |
Üç Temel İlke: Gereklilik, Optimizasyon, Sınırlama
Radyasyondan korunma, üç temel ilke üzerine kuruludur ve bunlardan ilki doğrudan hukuki bir yasak içerir.
| İlke | İçeriği |
|---|---|
| Uygulamaların gerekliliği | Işınlanmanın zararlı sonuçları göz önünde bulundurularak, net bir fayda sağlamayan hiçbir radyasyon uygulamasına izin verilemez |
| Optimizasyon | Radyasyona maruz kalmaya sebep olan uygulamalarda dozun mümkün olan en düşük düzeyde tutulması |
| Doz sınırlaması | Kişilerin maruz kalacağı dozun belirlenen sınırları aşmaması |
Doz Sınırları ve Özel Durumlar
Yönetmelik, radyasyon görevlileri için doz sınırları belirler ve olağanüstü hâller için ayrı bir rejim öngörür. Özel durumlarda ışınlamaya maruz kalacak radyasyon görevlileri için doz sınırları, herhangi bir yılda 50 mSv‘i ve birbirini takip eden on yıl içinde ortalama yıllık belirlenen değeri aşamaz.
Özel durum ışınlanmalarında kimlerin görevlendirilemeyeceği de sayılmıştır: yıllık etkin dozun beş katından fazla radyasyon dozu almış radyasyon görevlileri ile çocuk doğurma çağındaki radyasyon görevlileri, özel bir durum için planlanmış ışınlanmalarda görevlendirilemezler.
| Kişi | Durum |
|---|---|
| Radyasyon görevlisi | Belirlenen doz sınırlarına tabi |
| Özel durumda görevlendirilen | Herhangi bir yılda 50 mSv sınırı |
| Yıllık etkin dozun beş katından fazla doz almış görevli | Özel durum ışınlanmasında görevlendirilemez |
| Çocuk doğurma çağındaki görevli | Özel durum ışınlanmasında görevlendirilemez |
Hamile ve Emziren Çalışanlar
Yönetmeliğin 12. maddesi, hamile radyasyon görevlileri için ayrı bir koruma rejimi kurar ve bunu çalışma hakkını koruyacak biçimde düzenler.
Kurala göre; hamileliği belirlenmiş kadın çalışan, çalışma şartlarının yeniden düzenlenebilmesi amacıyla yönetimi haberdar eder. Hamileliğin bildirilmesi kadın çalışanın çalışmasına engel teşkil etmez, gerekiyorsa çalışma koşulları yeniden düzenlenir. Bu nedenle doğacak çocuğun alacağı dozun mümkün olduğu kadar düşük düzeyde tutulması sağlanır ve toplum için belirlenen doz sınırlarına uyulur.
| Durum | Kural |
|---|---|
| Bildirim | Hamileliği belirlenmiş kadın çalışan yönetimi haberdar eder |
| Çalışma hakkı | Hamileliğin bildirilmesi çalışmaya engel teşkil etmez |
| Düzenleme | Gerekiyorsa çalışma koşulları yeniden düzenlenir |
| Çalışma alanı | Hamileliği belirlenmiş radyasyon görevlileri ancak gözetimli alanlarda çalıştırılır |
| Fetus koruması | Karın yüzeyi için hamilelik boyunca ilave eşdeğer doz sınırı 1 mSv |
| Emzirme dönemi | Radyoaktif kontaminasyon riski taşıyan işlerde çalıştırılmaz |
Hamilelik bildirimi sonrası düzenlemeyi doğru kurgulayalım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
Kişisel Dozimetre ve Merkezi Doz Kaydı
Doz izleme, sistemin denetlenebilirliğinin temelidir. Yönetmeliğin 21. maddesine göre Çalışma Koşulu A durumunda görev yapan kişilerin kişisel dozimetre kullanması zorunludur.
Hizmetin kimden alınacağı ve sonucun nereye işleneceği de belirlenmiştir: dozimetri hizmeti, Kurum ve Kurum tarafından uygun görülen kuruluşlar tarafından verilir ve dozimetrik değerlendirme sonuçları merkezi doz kayıt sistemine işlenir. Dozimetri hizmeti verecek kuruluşların uygunluk ölçütleri ile çalışma usul ve esasları Kurum tarafından belirlenir.
| Unsur | Kural | Pratik sonuç |
|---|---|---|
| Kim | Çalışma Koşulu A durumunda görev yapanlar | Zorunlu kullanım |
| Ne | Kişisel dozimetre | Bireysel izleme |
| Hizmeti veren | Kurum ve Kurum tarafından uygun görülen kuruluşlar | Tedarikçi seçimi sınırlı |
| Kayıt | Sonuçlar merkezi doz kayıt sistemine işlenir | Kuruluş dışı ve kalıcı kayıt |
Sağlık Raporu ve Ayrılıştan Sonraki Takip
Yönetmelik, işverene çalışanın sağlığına ilişkin ayrıntılı yükümlülükler yükler. Bunlar arasında en dikkat çekici olanı, iş ilişkisi sona erdikten sonra bile devam eden bir yükümlülüktür.
- İşe giriş. İşe alınacak radyasyon görevlilerinin sağlık durumunun yapacağı işe uygun olduğu hakkında sağlık raporu alınmasını sağlamak.
- Periyodik muayene. Çalıştıkları süre içinde Yönetmeliğin ilgili maddesine göre tıbbi muayenelerini yaptırmak.
- Bilgilendirme. Işınlanacak kişileri korumak üzere her türlü önlemi almak ve ışınlanmaya maruz kalacak radyasyon görevlisine, bu önlemler ile uygulamanın olası tehlikeleri hakkında bilgi vermek.
- Ayrılış sonrası takip. Radyasyon görevlilerinin istifa, emeklilik ve sağlık gibi nedenlerle görevlerinden ayrılmaları hâlinde, muayene sonucunda hekim tarafından gerekli görüldüğü takdirde radyasyon etkisi ile ortaya çıkabilecek durumların takibi veya tedavisine devam edilmesini sağlamak.
Tıbbi Işınlamalar ve Rehber Düzeyler
Yönetmelik, hastanın maruz kaldığı ışınlamayı ayrıca düzenler. Rehber düzey; aşılması hâlinde önlem alınmasını gerektirebilen doz düzeyi olarak tanımlanır ve tıbbi uygulamalarda öngörülen rehber düzeyler Yönetmeliğin 28. maddesinde belirtilmiştir.
| Kavram | Tanımı |
|---|---|
| Rehber düzey | Aşılması hâlinde önlem alınmasını gerektirebilen doz düzeyi |
| Tıbbi uygulamalarda rehber düzey | Yönetmeliğin 28. maddesinde |
| Kronik ışınlanmalarda rehber düzey | Yönetmeliğin 37. maddesinde |
| Eylem düzeyi | Sürekli ışınlanmalar veya tehlike durumunda iyileştirici veya koruyucu eylemlerin yapılacağı düzey |
| Müdahale düzeyi | Kurumca önceden belirlenen ve aşılması durumunda müdahaleyi gerektiren değerler |
Tıbbi Fizik Uzmanı
Yönetmelik, alanın teknik sorumlusu olarak tıbbi fizik uzmanlarını tanımlar. Tanıma göre tıbbi fizik uzmanları; Kurum tarafından aranacak koşulları özel yönetmeliklerinde belirtilen ve tıbbi uygulama alanlarına göre radyoterapi, radyoloji ve nükleer tıp fizikçisi olarak isimlendirilen kişilerdir.
| Alan | Uzman |
|---|---|
| Radyoterapi | Radyoterapi fizikçisi |
| Radyoloji | Radyoloji fizikçisi |
| Nükleer tıp | Nükleer tıp fizikçisi |
Doz Aşımında Bildirim Yükümlülüğü
Yönetmelik, doz sınırlarının aşılması hâlinde işverene açık bir bildirim yükümlülüğü getirir: Kurum tarafından belirlenen referans seviyeleri veya doz seviyelerinin aşılması veya aşılmasından şüphe duyulması hâlinde Kuruma haber vermek ve Kurum tarafından önerilen önlemleri almak.
| Durum | Yükümlülük |
|---|---|
| Seviyelerin aşılması | Kuruma haber vermek |
| Aşılmasından şüphe duyulması | Kuruma haber vermek |
| Kurum önerisi | Önerilen önlemleri almak |
| Radyoaktif madde salınımı | İlgili hükümler çerçevesinde tedbir |
Yönetmelik ayrıca bir mutlak yasak da içerir: radyoaktif madde içeren oyuncaklar, kırtasiye malzemeleri, giysiler, kozmetikler, ev eşyaları ve benzeri malzemelerin ithali, ihracı, imali, bulundurulması, kullanılması ve depolanması yasaktır. Bu yasak, tüketici ürünleri tarafında piyasa gözetimi ve denetimi mevzuatıyla birlikte işler.
Denetimli ve Gözetimli Alanlar
Radyasyon güvenliği, mekânsal bir düzenleme de gerektirir. Yönetmelik, radyasyon kaynağının bulunduğu yerleri risk düzeyine göre ayırır ve her alan için farklı erişim ve izleme rejimi öngörür.
| Alan | Niteliği | Sonucu |
|---|---|---|
| Denetimli alan | Radyasyon riskinin yüksek olduğu ve özel koruyucu tedbirlerin gerektiği alan | Erişim sınırlaması ve sürekli izleme |
| Gözetimli alan | Denetimli alan kadar sıkı tedbir gerektirmeyen ancak izlenmesi gereken alan | Hamile görevliler burada çalıştırılır |
| Erişim | Yetkisiz kişilerin girişinin önlenmesi | İşaretleme ve fiziki tedbir |
| İzleme | Alan izleme ölçümleri | Kayıt tutulması |
Cihaz Yaşam Döngüsü ve Devir
Radyasyon kaynağı içeren cihazlar, satın alınmasından elden çıkarılmasına kadar izlenir. Bu, sağlık kuruluşları bakımından ihmal edilen bir yükümlülük alanıdır.
- ‘
- Edinme. Cihazın kuruluş adına ve lisans kapsamında edinilmesi.
- Kayıt. Kaynağın ve cihazın envanterde izlenmesi.
- Yer değişikliği. Cihazın taşınması veya başka bir birime alınmasının bildirilmesi.
- Devir. Cihazın başka bir kuruluşa devrinde lisans durumunun düzenlenmesi.
- Elden çıkarma. Kullanım dışı kalan kaynağın usulüne uygun bertarafı.
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘
Karara Karşı Hukuki Yollar
Lisans başvurusunun reddi, lisansın iptali veya askıya alınması, faaliyetin durdurulması ve denetim sonucu uygulanan idari yaptırımlar kesin ve yürütülmesi zorunlu idari işlemdir.
| İşlem | Merci | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Lisans başvurusunun reddi | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Lisansın iptali veya askıya alınması | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Faaliyetin durdurulması | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Nükleer Düzenleme Kanunu kapsamında idari para cezası | İlgili mevzuattaki yola göre | İlgili süre | 7381 sayılı Kanun |
| Yönetmelik hükmüne karşı dava | İdari yargı | Altmış gün; uygulanması üzerine de | İYUK m. 7/4 |
| Meslek hastalığı ve tazminat | Adli yargı | Genel hükümler | İş ve tazminat mevzuatı |
| İdareye başvuru | İdari aşama | Dava açma süresi içinde | İYUK m. 11/1 |
| Yürütmenin durdurulması | İdare mahkemesi | Dilekçeyle veya sonradan | İYUK m. 27 |
Dilekçede ileri sürülecek başlıca iptal sebepleri:
- Otorite ve dayanak. İşlemin mülga teşkilat mevzuatına veya yetkisiz birime dayandırılması.
- Tespit. Hangi doz seviyesinin, hangi ölçümle ve hangi tarihte aşıldığının gösterilmemesi.
- Ölçüm. Dozimetrik değerlendirmenin Kurumca uygun görülmüş bir kuruluşça yapılmamış olması.
- Bildirim. Süresinde yapılan bildirimin gözetilmemesi.
- Nitelendirme. Kapsam dışı bir faaliyetin bu Yönetmelik kapsamında değerlendirilmesi.
- Ölçülülük. Giderilebilir bir eksiklikte doğrudan lisans iptaline veya faaliyet durdurmaya gidilmesi.
Yürütmenin durdurulması talebinde İYUK m. 27 uyarınca işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır. Bu dosyalarda zarar hızla somutlaşır: görüntüleme veya radyoterapi faaliyetinin durmasıyla tedavisi süren onkoloji hastalarının seanslarının kesintiye uğraması, tanı süreçlerinin aksaması, cihaz yatırımının atıl kalması ve personel istihdamının sürdürülememesi. Bu kalemler; hasta ve seans listeleri, cihaz yatırım belgeleri ve iş sözleşmeleriyle birlikte dosyaya konmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Radyasyon güvenliği hangi mevzuata tabi?
Temel metin Radyasyon Güvenliği Yönetmeliğidir; 2690 sayılı Türkiye Atom Enerjisi Kurumu Kanununun 4. maddesinin (d) bendine dayanılarak hazırlanmış olup hükümlerini bugün Nükleer Düzenleme Kurumu Başkanı yürütmektedir. Alanın kanuni çerçevesi 7381 sayılı Nükleer Düzenleme Kanunu ile kurulmuştur.
Yönetmeliğin amacı nedir?
İyonlaştırıcı radyasyon ışınlamalarına karşı kişilerin ve çevrenin radyasyon güvenliğini sağlamaktır.
Kapsam neleri içerir?
Radyasyon güvenliğinin sağlanmasını gerektiren her türlü tesis ve radyasyon kaynağını kapsar; nükleer tesisler, nükleer yakıtlar, nükleer tesislerden çıkan radyoaktif atıklar ve nükleer maddelere ilişkin faaliyetleri kapsamaz.
Gereksiz görüntüleme mevzuata aykırı mı?
Temel ilkelerden uygulamaların gerekliliği ilkesine göre, ışınlanmanın zararlı sonuçları göz önünde bulundurularak net bir fayda sağlamayan hiçbir radyasyon uygulamasına izin verilemez.
Hamilelik bildirimi çalışmaya engel mi?
Hayır. Hamileliği belirlenmiş kadın çalışan çalışma şartlarının yeniden düzenlenebilmesi amacıyla yönetimi haberdar eder; hamileliğin bildirilmesi kadın çalışanın çalışmasına engel teşkil etmez, gerekiyorsa çalışma koşulları yeniden düzenlenir.
Hamile çalışan için ilave doz sınırı nedir?
Hamileliği belirlenmiş radyasyon görevlileri ancak gözetimli alanlarda çalıştırılır ve fetusu korumak amacıyla karın yüzeyi için hamilelik boyunca ilave eşdeğer doz sınırı 1 mSv’dir.
Emzirme dönemindeki çalışanlar için kural nedir?
Emzirme dönemindeki kadın çalışanlar, radyoaktif kontaminasyon riski taşıyan işlerde çalıştırılmaz.
Kişisel dozimetre zorunlu mu?
Çalışma Koşulu A durumunda görev yapan kişilerin kişisel dozimetre kullanması zorunludur; dozimetri hizmeti Kurum ve Kurumca uygun görülen kuruluşlarca verilir ve sonuçlar merkezi doz kayıt sistemine işlenir.
Çalışan işten ayrıldıktan sonra yükümlülük sürer mi?
Radyasyon görevlilerinin istifa, emeklilik ve sağlık gibi nedenlerle ayrılmaları hâlinde, muayene sonucunda hekim tarafından gerekli görüldüğü takdirde radyasyon etkisiyle ortaya çıkabilecek durumların takibi veya tedavisine devam edilmesinin sağlanması gerekir.
Doz aşımında ne yapılır?
Kurum tarafından belirlenen referans seviyeleri veya doz seviyelerinin aşılması veya aşılmasından şüphe duyulması hâlinde Kuruma haber verilir ve Kurum tarafından önerilen önlemler alınır.
Dosyanızı Değerlendirelim
Radyasyon güvenliği, sağlık kuruluşlarının en teknik ve en çok ihmal edilen uyum alanıdır. Üç nokta öne çıkar: gereklilik ilkesi gereksiz görüntülemeyi doğrudan mevzuata aykırı hâle getirir; hamilelik bildirimi işten uzaklaştırma sebebi değildir, işverenin yapması gereken çalışma koşullarını yeniden düzenlemektir; ve doz seviyelerinin aşılmasından şüphe duyulması bile bildirim yükümlülüğü doğurur. Üstelik çalışanın işten ayrılmasıyla sorumluluk bitmez. Bürom; sağlık kuruluşları ve radyasyon görevlileri için lisans süreçleri, denetim savunması, meslek hastalığı ve tazminat uyuşmazlıklarında hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.
Doz kayıtlarınızı ve görevlendirme listelerinizi karşılaştıralım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — sağlık ürünleri ve müesseseleri rehberlerinin tamamı
- Radyofarmasötikler — ürün tarafındaki NDK lisansı rejimi
- Özel Hastane Açmak ve Devretmek — görüntüleme ünitelerinin kuruluş rejimi
- Ağız ve Diş Sağlığı Kuruluşları — panoramik ve periapikal cihazlar
- Tıbbi Atık — sağlık mevzuatı dışındaki bir diğer uyum alanı
- Tıbbi Cihaz Piyasaya Arz — görüntüleme cihazlarının ürün rejimi
- Malpraktis Rehberleri — endikasyon ve aydınlatma tartışması
- Yürütmenin Durdurulması — lisans iptali ve faaliyet durdurmada
