Tıbbi atık yükümlülüğü, hastanesinden muayenehanesine kadar her sağlık kuruluşunu ilgilendirir ve alanın en kolay unutulan tarafıdır: düzenlemeyi yapan Sağlık Bakanlığı değil Çevre Bakanlığıdır, yaptırımı da 2872 sayılı Çevre Kanunu uygular. Yani ruhsat mevzuatına tam uyumlu bir kuruluş, tıbbi atık rejimi nedeniyle ayrı bir denetim ve ayrı bir para cezasıyla karşılaşabilir. Bu rehber, alanın rejimini mevzuat dayanaklarıyla ele alır.
Tıbbi atık yönetim planı ve denetim savunmanız için destek
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İçindekiler
- Mevzuat çerçevesi ve dayanak
- Amaç: oluşumundan bertarafına
- Kapsam: hangi kuruluşlar, hangi atıklar
- Tıbbi atık yönetim planı
- Kaynağında ayrı toplama
- Ünite içi taşıma ve geçici depolama
- Sterilizasyon ve kayıt yükümlülüğü
- Mali yükümlülük ve İl Mahalli Çevre Kurulu
- Personel, eğitim ve iş sağlığı
- Atık beyanı ve kayıt sistemi
- Bertaraf sözleşmesinde bulunması gerekenler
- Yaptırım: 2872 sayılı Kanun rejimi
- Karara karşı hukuki yollar
- Sıkça sorulan sorular
Mevzuat Çerçevesi ve Dayanak
Yönetmeliğin 3. maddesi dayanağını gösterir: Yönetmelik, 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanununun 3, 8, 11, 12 ve 13. maddeleri ile 29/6/2011 tarihli ve 644 sayılı Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 2, 8 ve 33. maddelerine dayanılarak hazırlanmıştır.
| Konu | Düzenleme |
|---|---|
| Çerçeve düzenleme | Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (RG 25/1/2017, S. 29959) |
| Mülga metin | Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (RG 22/7/2005, S. 25883) |
| Kanuni dayanak | 2872 sayılı Çevre Kanunu m. 3, 8, 11, 12, 13 |
| Yaptırım | 2872 sayılı Kanunun ilgili maddeleri |
| Düzenleyici idare | Çevre Bakanlığı (Sağlık Bakanlığı değil) |
| Yerel muhatap | İl müdürlüğü ve belediyeler |
| İş sağlığı | 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu |
| Yargı yolu | 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu |
Amaç: Oluşumundan Bertarafına
Yönetmeliğin amacı, atığın tüm yaşam döngüsünü kapsar: tıbbi atıkların oluşumundan bertarafına kadar; çevreye ve insan sağlığına zarar vermeden kaynağında ayrı olarak toplanması, ünite içinde taşınması, geçici depolanması, taşınması ve bertaraf edilmesine yönelik prensip, politika ve programlar ile hukuki, idari ve teknik esasların belirlenerek uygulanmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemek.
| Aşama | Yükümlü | Kritik nokta |
|---|---|---|
| Kaynağında ayrı toplama | Sağlık kuruluşu | Atık türlerinin karıştırılmaması |
| Ünite içi taşıma | Sağlık kuruluşu | Eğitimli personel ve uygun araç |
| Geçici depolama | Sağlık kuruluşu | Depolama yeri şartları ve süre |
| Taşıma | Yetkili kuruluş | Lisanslı araç ve taşıma belgesi |
| Bertaraf | Bertaraf tesisi | Sterilizasyon veya yakma |
Kapsam: Hangi Kuruluşlar, Hangi Atıklar
Yönetmelik kapsamını iki ek üzerinden belirler: Ek-1’de belirtilen sağlık kuruluşlarının faaliyetleri sonucu oluşan ve Ek-2’de detaylı olarak belirtilen atıklar ile bu atıkların üretildikleri yerlerde ayrı toplanması, geçici depolanması, taşınması ve bertaraf edilmesine ilişkin esaslar.
| Kuruluş türü | Tıbbi atık yükümlülüğü |
|---|---|
| Hastaneler | Kapsamda |
| Tıp merkezleri ve poliklinikler | Kapsamda |
| Ağız ve diş sağlığı kuruluşları | Kapsamda |
| Tıbbi laboratuvarlar | Kapsamda |
| Diyaliz merkezleri | Kapsamda |
| Kan hizmet birimleri | Kapsamda |
| Muayenehaneler | Kapsamda |
| Eczaneler ve veteriner kuruluşları | İlgili ekler çerçevesinde |
Tıbbi Atık Yönetim Planı
Yönetmeliğin 22. maddesi, hem sağlık kuruluşları hem belediyeler için tıbbi atık yönetim planı hazırlanmasını öngörür. Geçiş hükümleri, bu yükümlülüğün ilk yerine getirilme süresini de belirlemiştir.
| Yükümlü | Yükümlülük | Süre |
|---|---|---|
| Sağlık kuruluşları | Yönetim planını hazırlamak ve uygulamaya geçirmek | Yönetmeliğin yayımını takip eden altı ay |
| Belediyeler (büyükşehirlerde büyükşehir belediyeleri) | Yönetim planını hazırlayarak il müdürlüğüne sunmak | Yönetmeliğin yayımını takip eden bir yıl |
Kaynağında Ayrı Toplama
Sistemin temel ilkesi, atığın kaynağında ayrı olarak toplanmasıdır. Bu ilke, farklı atık türlerinin birbirine karıştırılmamasını gerektirir; karışım hâlinde tüm atık, en riskli türün rejimine tabi olur ve maliyet ile sorumluluk artar.
| Atık türü | Toplama | Sonucu |
|---|---|---|
| Tıbbi atık | Ayrı toplama kabı ve torbası | Sterilizasyon veya yakma ile bertaraf |
| Kesici-delici atık | Delinmeye dayanıklı özel kap | Yaralanma riskinin önlenmesi |
| Evsel nitelikli atık | Ayrı toplama | Genel atık rejimi |
| Tehlikeli atık | Kendi mevzuatı | Tehlikeli atık rejimi |
| Ambalaj atığı | Ayrı toplama | Geri kazanım |
Kesici ve delici atıklar bakımından ayrı bir hassasiyet vardır: bu atıklar delinmeye ve zedelenmeye dayanıklı kaplarda toplanır. Kapların doluluk sınırının aşılmaması ve ağzı kapatıldıktan sonra açılmaması, hem personel güvenliği hem de yaralanma sonrası doğacak sorumluluk bakımından belirleyicidir.
Yönetim planınız ile sahadaki uygulamayı karşılaştıralım
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
Ünite İçi Taşıma ve Geçici Depolama
Atığın üretildiği noktadan geçici depolama alanına taşınması da kurala bağlanmıştır. Taşıma, bu iş için eğitilmiş personel tarafından ve uygun araçlarla yapılır.
Taşıma araçları bakımından aranan nitelikler; tekerlekli, kapaklı, paslanmaz metal, plastik veya benzeri malzemeden yapılmış, yükleme ve boşaltma esnasında torbaların hasarlanmasına veya delinmesine yol açabilecek keskin kenarları olmayan, yüklenmesi, boşaltılması, temizlenmesi ve dezenfeksiyonu kolay olmasıdır.
| Unsur | Gereklilik | Denetimde aranan |
|---|---|---|
| Personel | Bu iş için eğitilmiş personel | Eğitim kayıtları |
| Araç | Tekerlekli, kapaklı, paslanmaz | Araç uygunluğu |
| Yüzey | Keskin kenarları olmayan | Torba delinme riski |
| Temizlik | Temizlenmesi ve dezenfeksiyonu kolay | Temizlik kayıtları |
| Güzergâh | Planda belirlenen taşıma güzergâhı | Plan-uygulama uyumu |
| Geçici depolama | Uygun depolama alanı ve süre | Depolama şartları |
Sterilizasyon ve Kayıt Yükümlülüğü
Yönetmelik, bertaraf yöntemlerinden sterilizasyona ilişkin ayrıntılı teknik kurallar getirir. Bu kurallar özellikle bertaraf tesislerini ilgilendirmekle birlikte, atığını bu tesislere gönderen kuruluşlar bakımından da tedarikçi seçiminde ölçüt oluşturur.
- Parçalama ünitesi. Atık parçalama ünitesinin sterilizasyon ünitesinden önce kullanılması durumunda, işlem sonunda bu ünite de sterilizasyon işlemine tabi tutulur.
- Gaz emisyonu. Sterilizasyondan önce vakumlama işleminden kaynaklı gazlar, hepafiltre veya benzeri bir sistemden geçirilmeden atmosfere salınamaz.
- Kontaminasyon. Sterilizasyon işlemi sırasında ve sonrasında hava ve su ortamında hiçbir kontaminasyon ve toksisite olmayacak şekilde tedbir alınır; atık su ve gazların ilgili mevzuat çerçevesinde deşarjı sağlanır.
- Elektronik kayıt. Her yükleme için başta miktar, basınç, sıcaklık ve atığın işleme maruz kalma süresi olmak üzere bütün işlem elektronik olarak kayıt altına alınır ve talep edildiği durumda bütün bilgiler Bakanlığa gönderilir.
Mali Yükümlülük ve İl Mahalli Çevre Kurulu
Yönetmeliğin “Atık Bertarafında Mali Yükümlülük” başlıklı 24. maddesi, ücret rejimini düzenler. Buna göre tıbbi atık bertaraf ücretleri, her yıl tıbbi atık üreticileri ve bertaraf edecek kurum ve kuruluşların görüşleri alınmak suretiyle İl Mahalli Çevre Kurulu tarafından tespit ve ilan edilir.
Üreticilerin yükümlülüğü de açıktır: atıkların toplanması, taşınması, sterilizasyonu ve bertarafı için gereken harcamaları bertaraf edene ödemekle yükümlüdürler.
| Unsur | Kural | Sağlık kuruluşu açısından |
|---|---|---|
| Ücreti belirleyen | İl Mahalli Çevre Kurulu | İl bazında değişebilir |
| Sıklık | Her yıl | Yıllık takip gerekir |
| Usul | Üreticiler ve bertaraf edecek kuruluşların görüşleri alınarak | Görüş bildirme imkânı |
| Kapsam | Toplama, taşıma, sterilizasyon ve bertaraf harcamaları | Bütçelenmesi gereken kalem |
| Yükümlü | Üretici | Ödeme borcu |
Personel, Eğitim ve İş Sağlığı
Tıbbi atık yönetimi, aynı anda bir iş sağlığı ve güvenliği konusudur. Atığı toplayan ve taşıyan personel; kesici-delici yaralanma, enfeksiyon ve kimyasal maruziyet riski altındadır.
| Yükümlülük | İçeriği |
|---|---|
| Eğitim | Taşıma işini yapan personelin bu iş için eğitilmiş olması |
| Koruyucu donanım | Uygun kişisel koruyucu donanımın sağlanması |
| Sağlık gözetimi | 6331 sayılı Kanun çerçevesinde tetkik ve muayeneler |
| Yaralanma prosedürü | Kesici-delici yaralanmada izlenecek yol |
| Kayıt | Eğitim, donanım teslimi ve olay kayıtlarının tutulması |
Yaptırım: 2872 Sayılı Kanun Rejimi
Bu alanın en çok şaşırtan yönü yaptırım rejimidir. Aykırılık hâlinde uygulanacak yaptırımlar, sağlık mevzuatından değil 2872 sayılı Çevre Kanunundan doğar. Kanunun ilgili maddelerinde belirtilen merciler tarafından işlem yapılır ve yine aynı Kanunda öngörülen idari yaptırımlar uygulanır.
| Konu | Sağlık mevzuatı | Tıbbi atık rejimi |
|---|---|---|
| Düzenleyen | Sağlık Bakanlığı | Çevre Bakanlığı |
| Denetleyen | İl sağlık müdürlüğü | Çevre il müdürlüğü ve belediyeler |
| Yaptırım dayanağı | İlgili sağlık yönetmelikleri | 2872 sayılı Çevre Kanunu |
| Sonuç | Ruhsat ve faaliyet tedbirleri | İdari para cezası ve diğer tedbirler |
Çevre Kanunu kapsamında uygulanan idari para cezaları, her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Bu nedenle cezanın miktarı, fiilin işlendiği ve cezanın uygulandığı yıla göre değişir; tebliğ edilen tutarın ilgili yılın tarifesiyle uyumu ayrıca kontrol edilmelidir.
Atık Beyanı ve Kayıt Sistemi
Tıbbi atık yönetimi, elektronik kayıt ve beyan sistemleri üzerinden izlenir. Sağlık kuruluşları; ürettikleri atık miktarını, teslim ettikleri kuruluşları ve teslim tarihlerini kayıt altına almak ve ilgili sistemlere bildirmekle yükümlüdür.
| Kayıt | İçeriği | Neden önemli |
|---|---|---|
| Üretim kaydı | Dönemsel atık miktarı | Beyanla tutarlılık |
| Teslim tutanağı | Kime, ne zaman, ne kadar teslim edildiği | Sorumluluğun geçtiği an |
| Taşıyıcı belgeleri | Lisans ve yetki belgeleri | Lisanssız teslim riski |
| Bertaraf kaydı | İşlem kayıtlarının talep hâlinde temini | İspat |
| Eğitim kaydı | Personelin eğitildiğine dair belge | Denetimde aranan |
Beyan ile fiili durum arasındaki tutarsızlık da denetimde tespit konusudur. Kuruluşun ölçeğine, hasta sayısına ve faaliyet alanına göre beklenenden belirgin biçimde düşük atık beyanı, atığın bir kısmının usulsüz bertaraf edildiği şüphesini doğurur. Beyanların gerçek üretimi yansıtması, hem doğru bir uyum hem de savunulabilir bir konum sağlar.
Bertaraf Sözleşmesinde Bulunması Gerekenler
Sağlık kuruluşları, tıbbi atıklarını yetkili kuruluşlara teslim eder ve bu ilişki bir sözleşmeye dayanır. Sözleşmede bulunması gereken başlıklar şunlardır:
- ‘
- Yetki ve lisans. Karşı tarafın lisans ve yetki belgelerinin sözleşme eki yapılması ve süresince geçerli kalacağının taahhüdü.
- Toplama sıklığı. Atığın hangi periyotla alınacağı ve gecikme hâlinde sonuçları.
- Teslim tutanağı. Her teslimde tutanak düzenleneceği ve bir örneğinin kuruluşta kalacağı.
- İşlem kayıtları. Kuruluşun kendi atıklarına ilişkin bertaraf kayıtlarını talep edebileceği.
- Ücret. İl Mahalli Çevre Kurulu tarifesine uygunluk ve yıllık güncelleme usulü.
- Rücu. Karşı tarafın kusurundan doğan idari yaptırımlarda rücu hakkı.
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘ ‘
‘
Karara Karşı Hukuki Yollar
Tıbbi atık mevzuatına aykırılık nedeniyle uygulanan yaptırımlar, çevre mevzuatının kendi yolunu izler. Bu, sağlık mevzuatındaki uyuşmazlıklardan farklı bir usul demektir.
| İşlem | Merci | Süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Çevre Kanunu kapsamında idari para cezası | İdare mahkemesi | Otuz gün | 2872 s.K. m. 25 |
| Faaliyetin durdurulması | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Bertaraf ücreti tarifesi (düzenleyici işlem) | İdari yargı | Altmış gün; uygulanması üzerine de | İYUK m. 7/4 |
| Yönetim planına ilişkin işlem | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| Sağlık mevzuatı kaynaklı işlem | İdare mahkemesi | Altmış gün | İYUK m. 2, m. 7 |
| İdareye başvuru | İdari aşama | Dava açma süresi içinde | İYUK m. 11/1 |
| Yürütmenin durdurulması | İdare mahkemesi | Dilekçeyle veya sonradan | İYUK m. 27 |
Dilekçede ileri sürülecek başlıca iptal sebepleri:
- Mülga metne dayanma. İşlemin 2005 tarihli önceki Yönetmelik hükmüne dayandırılması.
- Tespit. Tutanakta hangi fiilin hangi hükme aykırı bulunduğunun gösterilmemesi.
- Sorumluluk sınırı. Taşıma veya bertaraf aşamasındaki bir aykırılığın üreticiye yüklenmesi.
- Tarife. Bertaraf ücretinin görüşler alınmaksızın belirlenmesi.
- Ceza miktarı. İlgili yılın tarifesiyle uyumsuz tutar uygulanması.
- Ölçülülük. Giderilebilir bir eksiklikte doğrudan faaliyet durdurmaya gidilmesi.
Yürütmenin durdurulması talebinde İYUK m. 27 uyarınca işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır. Faaliyet durdurma kararlarında zarar; hizmetin kesintiye uğraması, hastaların etkilenmesi ve personel istihdamının sürdürülememesi üzerinden belgelenmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Tıbbi atıklar hangi mevzuata tabi?
25 Ocak 2017 tarihli ve 29959 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği uygulanır; bu Yönetmeliğin 30. maddesi 22/7/2005 tarihli ve 25883 sayılı önceki Yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır.
Yönetmeliğin kanuni dayanağı nedir?
2872 sayılı Çevre Kanununun 3, 8, 11, 12 ve 13. maddeleri ile 644 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 2, 8 ve 33. maddeleridir.
Kapsam nasıl belirlenir?
Yönetmelik, Ek-1’de belirtilen sağlık kuruluşlarının faaliyetleri sonucu oluşan ve Ek-2’de detaylı olarak belirtilen atıklar ile bunların ayrı toplanması, geçici depolanması, taşınması ve bertarafına ilişkin esasları kapsar.
Tıbbi atık yönetim planı zorunlu mu?
Evet. Sağlık kuruluşları, Yönetmeliğin 22. maddesinin birinci fıkrasında belirtilen tıbbi atık yönetim planını hazırlamak ve uygulamaya geçirmekle yükümlüdür; geçiş hükmü bu süreyi Yönetmeliğin yayımını takip eden altı ay olarak belirlemiştir.
Belediyelerin yükümlülüğü nedir?
Büyükşehirlerde büyükşehir belediyeleri, büyükşehir belediyesi olmayan yerlerde belediyeler; Yönetmeliğin 22. maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen yönetim planını hazırlayarak il müdürlüğüne sunmakla yükümlüdür.
Bertaraf ücreti nasıl belirlenir?
Yönetmeliğin 24. maddesine göre tıbbi atık bertaraf ücretleri, her yıl tıbbi atık üreticileri ile bertaraf edecek kurum ve kuruluşların görüşleri alınmak suretiyle İl Mahalli Çevre Kurulu tarafından tespit ve ilan edilir.
Ücreti kim öder?
Üreticiler; atıkların toplanması, taşınması, sterilizasyonu ve bertarafı için gereken harcamaları bertaraf edene ödemekle yükümlüdür.
Sterilizasyonda hangi kayıtlar tutulur?
Her yükleme için başta miktar, basınç, sıcaklık ve atığın işleme maruz kalma süresi olmak üzere bütün işlem elektronik olarak kayıt altına alınır ve talep edildiği durumda bütün bilgiler Bakanlığa gönderilir.
Sterilizasyon öncesi gazlar için kural var mı?
Evet. Sterilizasyondan önce vakumlama işleminden kaynaklı gazlar, hepafiltre veya benzeri bir sistemden geçirilmeden atmosfere salınamaz.
Aykırılığın yaptırımı nedir?
Yaptırımlar 2872 sayılı Çevre Kanunu çerçevesinde uygulanır; Kanunda belirtilen merciler tarafından işlem yapılır ve aynı Kanunda öngörülen idari yaptırımlar uygulanır.
Dosyanızı Değerlendirelim
Tıbbi atık, sağlık kuruluşlarının en çok ihmal ettiği uyum alanıdır; çünkü düzenlemesi ve denetimi sağlık mevzuatının dışındadır. Ruhsat tarafında kusursuz bir kuruluş, çevre denetiminde ayrı bir para cezasıyla karşılaşabilir ve bu cezaya karşı dava süresi altmış değil otuz gündür. Üstelik yönetim planının sadece hazırlanması yetmez; mevzuat planın uygulamaya geçirilmesini de arar ve denetimde plan ile saha karşılaştırılır. Bürom; sağlık kuruluşları için tıbbi atık uyumu, denetim savunması, ücret tarifesine itiraz ve iptal davalarında hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.
Çevre cezasında süreniz otuz gün — hemen değerlendirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara · 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- TİTCK Rehberi — sağlık ürünleri ve müesseseleri rehberlerinin tamamı
- Özel Hastane Açmak ve Devretmek — en yüksek atık hacmine sahip kuruluşlar
- Tıbbi Laboratuvarlar — laboratuvar atıkları ve kayıt düzeni
- Diyaliz Merkezleri — yüksek hacimli sarf ve atık yönetimi
- Ağız ve Diş Sağlığı Kuruluşları — küçük ölçekli kuruluşlarda atık
- Kan Hizmet Birimleri — biyolojik atık ve izlenebilirlik
- İdari Para Cezalarına İtiraz — görevli yargı yeri ve süre ayrımı
- Yürütmenin Durdurulması — faaliyet durdurma kararlarında
