Sağlık Kuruluşlarında Tıbbi Atık: Yönetim Planı, Bertaraf ve Yaptırım

Tıbbi atık yükümlülüğü, hastanesinden muayenehanesine kadar her sağlık kuruluşunu ilgilendirir ve alanın en kolay unutulan tarafıdır: düzenlemeyi yapan Sağlık Bakanlığı değil Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığıdır, yaptırımı da 2872 sayılı Çevre Kanunu uygular. Yani ruhsat mevzuatına tam uyumlu bir kuruluş, tıbbi atık rejimi nedeniyle ayrı bir denetim ve ayrı bir para cezasıyla karşılaşabilir. Bu rehber, alanın rejimini mevzuat dayanaklarıyla ele alır.

İçindekiler

• Mevzuat çerçevesi ve dayanak
• Amaç: oluşumundan bertarafına
• Kapsam: hangi kuruluşlar, hangi atıklar
• Tıbbi atık yönetim planı
• Kaynağında ayrı toplama
• Ünite içi taşıma ve geçici depolama
• Teslim: günlük 1 kg ve 50 kg eşikleri
• Sterilizasyon ve kayıt yükümlülüğü
• Mali yükümlülük ve İl Mahalli Çevre Kurulu
• Personel, eğitim ve mesleki yeterlilik
• Yaptırım: 2872 sayılı Kanun rejimi
• Atık beyanı ve kayıt sistemi
• Bertaraf sözleşmesinde bulunması gerekenler
• Karara karşı hukuki yollar
• Sıkça sorulan sorular

Mevzuat Çerçevesi ve Dayanak

Yönetmeliğin 3. maddesi dayanağını gösterir. Bu madde 18/8/2022 tarihli değişiklikle yeniden yazılmıştır; güncel hâliyle Yönetmelik, 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanununun 3, 8, 11, 12 ve 13. maddeleri ile 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 97 ve 103. maddelerine dayanır. Yönetmeliğin ilk metnindeki 644 sayılı Kanun Hükmünde Kararname atfı bu değişiklikle kaldırılmıştır.

Aynı değişiklik; tanımlara Mesleki Yeterlilik Kurumu ve mesleki yeterlilik belgesini eklemiş, teslimi Bakanlığın çevrimiçi sistemine bağlamış, günlük 1 kg ve 50 kg eşiklerine göre kademeli bir rejim kurmuş, radyoaktif atıkları Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu mevzuatına yönlendirmiş ve Yönetmeliğin uygulayıcısını Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı olarak güncellemiştir.

Amaç: Oluşumundan Bertarafına

Yönetmeliğin amacı, atığın tüm yaşam döngüsünü kapsar: tıbbi atıkların oluşumundan bertarafına kadar; çevreye ve insan sağlığına zarar vermeden kaynağında ayrı olarak toplanması, ünite içinde taşınması, geçici depolanması, taşınması ve bertaraf edilmesine yönelik prensip, politika ve programlar ile hukuki, idari ve teknik esasların belirlenerek uygulanmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemek.

Kapsam: Hangi Kuruluşlar, Hangi Atıklar

Yönetmelik kapsamını iki ek üzerinden belirler: Ek-1’de belirtilen sağlık kuruluşlarının faaliyetleri sonucu oluşan ve Ek-2’de detaylı olarak belirtilen atıklar ile bu atıkların üretildikleri yerlerde ayrı toplanması, geçici depolanması, taşınması ve bertaraf edilmesine ilişkin esaslar.

Tıbbi Atık Yönetim Planı

Yönetmeliğin 22. maddesi, hem sağlık kuruluşları hem belediyeler için tıbbi atık yönetim planı hazırlanmasını öngörür. Geçiş hükümleri, bu yükümlülüğün ilk yerine getirilme süresini de belirlemiştir.

Sağlık kuruluşunun planı; atıkların ayrı toplanması, kullanılan ekipman, atık miktarları, toplama sıklığı ve güzergâhı, geçici depolama, temizlik, kaza anında alınacak önlemler ile sorumlu personel ve eğitimleri gibi konuları içerir ve her yıl güncellenir (m. 22/1). Belediyelerin planı ise beş yıl geçerlidir; süre dolmadan altı ay önce il müdürlüğüne sunulur, belediyenin internet sitesinde yayımlanır ve plandaki değişiklikler bir ay içinde bildirilir (m. 22/2).

Kaynağında Ayrı Toplama

Sistemin temel ilkesi, atığın kaynağında ayrı olarak toplanmasıdır. Bu ilke, farklı atık türlerinin birbirine karıştırılmamasını gerektirir; karışım hâlinde tüm atık, en riskli türün rejimine tabi olur ve maliyet ile sorumluluk artar.

Kesici ve delici atıklar bakımından ayrı bir hassasiyet vardır: bu atıklar delinmeye ve zedelenmeye dayanıklı kaplarda toplanır. Kapların doluluk sınırının aşılmaması ve ağzı kapatıldıktan sonra açılmaması, hem personel güvenliği hem de yaralanma sonrası doğacak sorumluluk bakımından belirleyicidir. Aynı disiplin torbalar için de geçerlidir: tıbbi atık torbaları en fazla dörtte üç oranında doldurulur ve ağızları sıkıca bağlanır (m. 10/2).

Ünite İçi Taşıma ve Geçici Depolama

Atığın üretildiği noktadan geçici depolama alanına taşınması da kurala bağlanmıştır. Taşıma, bu iş için eğitilmiş personel tarafından ve uygun araçlarla yapılır.

Yönetmeliğin 11. maddesine göre torbalar, eğitimli personel tarafından kapaklı, turuncu renkli ve biyotehlike amblemli konteynerlerle taşınır. Torbalar elle taşınmaz ve sıkıştırılmaz; vücutla temastan kaçınılır, atık bacaları ve yürüyen merdivenler kullanılmaz; patolojik atık kapları tekerlekli araçlarla taşınır. Tıbbi atıklar diğer atıklarla aynı araca yüklenemez; konteynerler her gün temizlenip dezenfekte edilir ve yırtılan ya da dökülen torbadaki atık yeni bir torbaya aktarılır. Taşıyan personel turuncu özel kıyafet giyer ve koruyucu ekipman kullanır.

Geçici depolama süresi de sınırlıdır: atık, işleme tesisine taşınmadan önce geçici depoda en fazla 48 saat bekletilebilir; depo sıcaklığı +4 °C ve kapasite uygunsa bu süre bir haftaya kadar uzatılabilir (m. 12/1-2).

Teslim: Günlük 1 kg ve 50 kg Eşikleri

2022 değişikliği, sağlık kuruluşlarının yükümlülüğünü ürettikleri günlük tıbbi atık miktarına göre kademelendirmiştir. Kuruluşun hangi kademede olduğu; fiziki altyapıyı, teslim usulünü ve aykırılık hâlinde uygulanacak ceza bendini birlikte belirler.

Sterilizasyon ve Kayıt Yükümlülüğü

Yönetmelik, bertaraf yöntemlerinden sterilizasyona ilişkin ayrıntılı teknik kurallar getirir. Bu kurallar özellikle bertaraf tesislerini ilgilendirmekle birlikte, atığını bu tesislere gönderen kuruluşlar bakımından da tedarikçi seçiminde ölçüt oluşturur.

• Parçalama ünitesi. Atık parçalama ünitesinin sterilizasyon ünitesinden önce kullanılması durumunda, işlem sonunda bu ünite de sterilizasyon işlemine tabi tutulur.
• Gaz emisyonu. Sterilizasyondan önce vakumlama işleminden kaynaklı gazlar, hepafiltre veya benzeri bir sistemden geçirilmeden atmosfere salınamaz.
• Kontaminasyon. Sterilizasyon işlemi sırasında ve sonrasında hava ve su ortamında hiçbir kontaminasyon ve toksisite olmayacak şekilde tedbir alınır; atık su ve gazların ilgili mevzuat çerçevesinde deşarjı sağlanır.
• Elektronik kayıt. Her yükleme için başta miktar, basınç, sıcaklık ve atığın işleme maruz kalma süresi olmak üzere bütün işlem elektronik olarak kayıt altına alınır ve talep edildiği durumda bütün bilgiler Bakanlığa gönderilir.
• Aylık bildirim. Her sterilizasyon yüklemesinin verileri her ay il müdürlüğüne gönderilir, beş yıl saklanır ve Bakanlık incelemesine açık tutulur; bu veriler arasında cihazın türü ve seri numarası, biyolojik indikatör sonuçları ve son altı aya ait ayar kontrol belgeleri de yer alır (m. 19/1).

Mali Yükümlülük ve İl Mahalli Çevre Kurulu

Yönetmeliğin “Atık Bertarafında Mali Yükümlülük” başlıklı 24. maddesi, ücret rejimini düzenler. Buna göre tıbbi atık bertaraf ücretleri, her yıl tıbbi atık üreticileri ve bertaraf edecek kurum ve kuruluşların görüşleri alınmak suretiyle İl Mahalli Çevre Kurulu tarafından tespit ve ilan edilir.

Üreticilerin yükümlülüğü de açıktır: atıkların toplanması, taşınması, sterilizasyonu ve bertarafı için gereken harcamaları bertaraf edene ödemekle yükümlüdürler. Aynı fıkra iki kural daha koyar: ücretin ödenmemesi, tıbbi atıkların bertarafına engel oluşturmaz ve ödenmeyen bedel 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanuna göre tahsil edilir (m. 24/1). Ücret uyuşmazlığı, atığı bekletmenin gerekçesi yapılamaz.

Personel, Eğitim ve Mesleki Yeterlilik

Tıbbi atık yönetimi, aynı anda bir iş sağlığı ve güvenliği konusudur. Atığı toplayan ve taşıyan personel; kesici-delici yaralanma, enfeksiyon ve kimyasal maruziyet riski altındadır.

Yaptırım: 2872 Sayılı Kanun Rejimi

Bu alanın en çok şaşırtan yönü yaptırım rejimidir. Aykırılık hâlinde uygulanacak yaptırımlar, sağlık mevzuatından değil 2872 sayılı Çevre Kanunundan doğar. Yönetmeliğin 29. maddesi bunu açıkça söyler: Yönetmeliğe aykırı davrananlar hakkında Çevre Kanununda öngörülen yaptırımlar uygulanır. Ceza kararını Bakanlık ve il müdürlükleri ile Kanunun 12. maddesine göre denetim yetkisi devredilen merciler verir (2872 s.K. m. 24).

Uygulamada en sık gündeme gelen bentler aşağıdadır. Tutarlar Bakanlığın 2024 yılı açıklamalı ceza listesinden alınmıştır; 2025 için yüzde 43,93, 2026 için yüzde 25,49 oranında artırılmıştır.

Çevre Kanunu kapsamında uygulanan idari para cezaları, her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir; 2026 tutarları 30/12/2025 tarihli ve 33123 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 2026/1 sayılı Tebliğle ilan edilmiş ve 1/1/2026’dan itibaren uygulanmaktadır. Bu nedenle cezanın miktarı, fiilin işlendiği ve cezanın uygulandığı yıla göre değişir; tebliğ edilen tutarın ilgili yılın tebliğiyle uyumu ayrıca kontrol edilmelidir.

Atık Beyanı ve Kayıt Sistemi

Tıbbi atık yönetimi, elektronik kayıt ve beyan sistemleri üzerinden izlenir. Sağlık kuruluşları oluşan tıbbi atık miktarına ilişkin bilgileri düzenli olarak kayıt altına alır (m. 9/1-k). Atık beyan formu her yıl Ocak ayından başlayarak en geç Mart sonuna kadar Bakanlığın çevrimiçi uygulamaları üzerinden doldurulup onaylanır ve formun bir nüshası beş yıl saklanır (m. 9/1-l). Askerî, jandarma ve sahil güvenlik sağlık kuruluşları çevrimiçi formdan muaftır; bunlar yıllık atık miktarlarını Mart sonuna kadar Bakanlığa bildirir (m. 9/2).

Beyan ile fiili durum arasındaki tutarsızlık da denetimde tespit konusudur. Kuruluşun ölçeğine, hasta sayısına ve faaliyet alanına göre beklenenden belirgin biçimde düşük atık beyanı, atığın bir kısmının usulsüz bertaraf edildiği şüphesini doğurur. Beyanların gerçek üretimi yansıtması, hem doğru bir uyum hem de savunulabilir bir konum sağlar.

Bertaraf Sözleşmesinde Bulunması Gerekenler

Sağlık kuruluşları, tıbbi atıklarını yetkili kuruluşlara teslim eder ve bu ilişki bir sözleşmeye dayanır. Sözleşmede bulunması gereken başlıklar şunlardır:

• Yetki ve lisans. Karşı tarafın taşıma lisansı ve tesis izin belgelerinin sözleşme eki yapılması ve süresince geçerli kalacağının taahhüdü.
• Toplama sıklığı. Atığın 48 saatlik (uygun soğutmalı depoda bir haftalık) bekletme sınırını aşmayacak periyotla alınması ve gecikme hâlinde sonuçları.
• Teslim kaydı. Her teslimin Bakanlığın çevrimiçi sisteminde veya alındı belgesiyle kayda geçirileceği ve bir örneğinin kuruluşta kalacağı.
• İşlem kayıtları. Kuruluşun kendi atıklarına ilişkin sterilizasyon ve bertaraf kayıtlarını talep edebileceği.
• Ücret. İl Mahalli Çevre Kurulu tarifesine uygunluk ve yıllık güncelleme usulü.
• Rücu. Karşı tarafın kusurundan doğan idari yaptırımlarda rücu hakkı.

Karara Karşı Hukuki Yollar

Tıbbi atık mevzuatına aykırılık nedeniyle uygulanan yaptırımlar, çevre mevzuatının kendi yolunu izler. Bu, sağlık mevzuatındaki uyuşmazlıklardan farklı bir usul demektir.

Dilekçede ileri sürülecek başlıca iptal sebepleri:

• Mülga metne dayanma. İşlemin 2005 tarihli önceki Yönetmelik hükmüne dayandırılması.
• Tespit. Tutanakta hangi fiilin hangi hükme aykırı bulunduğunun gösterilmemesi.
• Sorumluluk sınırı. Taşıma veya bertaraf aşamasındaki bir aykırılığın üreticiye yüklenmesi.
• Tarife. Bertaraf ücretinin görüşler alınmaksızın belirlenmesi.
• Ceza bendi. Günlük üretimi 1 kg ve altında olan bir kuruluşa (ıı) bendi yerine (r) veya (v) bendinin uygulanması ya da üç kat kuralının yanlış kişiye uygulanması.
• Ceza miktarı. İlgili yılın yeniden değerleme tebliğiyle uyumsuz tutar uygulanması.
• Ölçülülük. Giderilebilir bir eksiklikte doğrudan faaliyet durdurmaya gidilmesi.

Yürütmenin durdurulması talebinde İYUK m. 27 uyarınca işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç veya imkânsız zararların doğması şartları birlikte aranır. Faaliyet durdurma kararlarında zarar; hizmetin kesintiye uğraması, hastaların etkilenmesi ve personel istihdamının sürdürülememesi üzerinden belgelenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Dosyanızı Değerlendirelim

Tıbbi atık, sağlık kuruluşlarının en çok ihmal ettiği uyum alanıdır; çünkü düzenlemesi ve denetimi sağlık mevzuatının dışındadır. Ruhsat tarafında kusursuz bir kuruluş, çevre denetiminde ayrı bir para cezasıyla karşılaşabilir ve bu cezaya karşı dava süresi altmış değil otuz gündür. Üstelik yönetim planının sadece hazırlanması yetmez; mevzuat planın uygulamaya geçirilmesini de arar ve denetimde plan ile saha karşılaştırılır. Bürom; sağlık kuruluşları için tıbbi atık uyumu, denetim savunması, ücret tarifesine itiraz ve iptal davalarında hukuki destek vermektedir. Ön değerlendirme için 0554 648 37 15 numaralı hattan ulaşabilirsiniz.

İlgili Rehberler

• TİTCK Rehberi — sağlık ürünleri ve müesseseleri rehberlerinin tamamı
• Özel Hastane Açmak ve Devretmek — en yüksek atık hacmine sahip kuruluşlar
• Tıbbi Laboratuvarlar — laboratuvar atıkları ve kayıt düzeni
• Diyaliz Merkezleri — yüksek hacimli sarf ve atık yönetimi
• Ağız ve Diş Sağlığı Kuruluşları — küçük ölçekli kuruluşlarda atık
• Kan Hizmet Birimleri — biyolojik atık ve izlenebilirlik
• Çevre Kanunu İdari Para Cezaları — 2872 sayılı Kanunda otuz günlük dava süresi
• Hastane Afet ve Acil Durum Planı — hastanenin diğer zorunlu planı
• Radyasyon Güvenliği — radyoaktif atıkların ayrı rejimi
• İdari Para Cezalarına İtiraz — görevli yargı yeri ve süre ayrımı
• Yürütmenin Durdurulması — faaliyet durdurma kararlarında