Yardım Nafakası Nedir? Anne-Babaya ve Kardeşe Bakma Yükümlülüğü (TMK 364)

Nafaka denince akla çoğunlukla boşanma gelir; oysa boşanmadan bağımsız bir nafaka türü daha vardır: yardım nafakası. Bu nafaka, kişinin yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek yakınlarına bakma yükümlülüğünden doğar. Bu rehberde yardım nafakasının şartlarını ve nasıl talep edileceğini açıklıyoruz.

Yardım Nafakası Nedir?

Yardım nafakası, Türk Medeni Kanunu’nun 364. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür. Bu nafaka boşanmayla ilgili değildir; aile bireyleri arasındaki dayanışma yükümlülüğünden kaynaklanır.

Kimler Yardım Nafakası İsteyebilir?

Yardım nafakası; anne-baba (üstsoy), çocuklar ve torunlar (altsoy) ile kardeşler arasında istenebilir. Kardeşlerden nafaka istenebilmesi için, nafaka yükümlüsünün refah içinde bulunması şartı aranır. Nafaka, talep edenin geçinmesi için zorunlu olduğu ölçüde ve yükümlünün ödeme gücüyle orantılı belirlenir. Yardım nafakasına hâkim re’sen hükmedemez; mutlaka talep gerekir.

Hangi Sırayla Talep Edilir?

Yardım nafakası, TMK 365/1 uyarınca mirasçılıktaki sıra göz önünde tutularak talep edilir. Sıra, miras hukukundaki zümre düzenini izler (TMK m.495-497): nafaka önce altsoydan, onlar yoksa veya güçleri yetmiyorsa ana ve babadan istenir; kardeşlere ancak bu yükümlülerden sonuç alınamıyorsa ve kardeş refah içindeyse başvurulabilir (m.364/2). Bu bir tavsiye değildir: Yargıtay, reşit çocukları bulunan davacının kardeşine karşı açtığı davada talebin önce altsoya yöneltilmesi gerektiğini belirterek davanın reddi gerektiğini kabul etmiştir (Yargıtay 3. HD, 08.05.2017, E.2016/17247, K.2017/6724). Görevli mahkeme aile mahkemesi, yetkili mahkeme ise TMK 365’in son fıkrası uyarınca taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesidir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Maddenin Üçüncü Fıkrası: “Saklıdır” Kaydı

TMK m.364 üç fıkradan oluşur ve üçüncü fıkra çoğu zaman atlanır. Oysa yardım nafakasının hangi ilişkilerde uygulanmayacağını belirleyen kayıt oradadır.

Madde şöyledir: herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür. Kardeşlerin nafaka yükümlülükleri, refah içinde bulunmalarına bağlıdır. Eş ile ana ve babanın bakım borçlarına ilişkin hükümler saklıdır.

Üçüncü fıkranın anlamı. Eşler arasındaki yükümlülük ile ana babanın çocuğa karşı bakım borcu ayrı hükümlere tâbidir ve bunlar saklı tutulmuştur. Yani:

Eşler arasında yardım nafakası istenmez; eşin yükümlülüğü evlilik birliğine ilişkin hükümlerden (TMK m.185’teki yardım yükümlülüğü, ayrı yaşamada m.197, boşanmada m.175) doğar.

Ana babanın küçük çocuğa karşı yükümlülüğü de yardım nafakası değil bakım borcudur (TMK m.327-329); iştirak nafakasına ilişkin hükümler uygulanır. Çocuk ergin olduktan sonra ise devreye yardım nafakası girer.

Kapsam kapalıdır. Kanun nafaka yükümlülerini tek tek saymıştır: üstsoy, altsoy ve kardeşler. Bunun dışındaki kimselerin nafaka verme yükümlülüğü yoktur. Amca, dayı, hala, teyze, yeğen ve kayın hısımları bu kapsamda değildir.

Kurumun niteliği. Yargı uygulamasında yardım nafakası, aile bireylerini yoksulluk ve düşkünlükten kurtarmaya ilişkin bir nevi sosyal yardımlaşma olarak nitelendirilir; ahlâk kuralları ile geleneklerin zorunlu kıldığı bir ödev olarak değerlendirilir. Bu nitelendirme, kusur aranmamasını da açıklar: yardım nafakasında kimsenin kusuru tartışılmaz. Yargıtay da yardım nafakası isteyenin kendi kusuruyla yardıma muhtaç duruma düşmüş olmasının yükümlüyü borcundan kurtarmadığını belirtmiştir (Yargıtay 3. HD, 12.06.2017, E.2016/22092, K.2017/9682).

“Yoksulluk” Ölçütü Nasıl Belirlenir?

Maddenin uygulanmasındaki asıl tartışma, yoksulluk kavramının içeriğidir. Yargı uygulamasında bu kavram kalem kalem tanımlanmıştır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 07.10.1998 tarihli ve E.1998/2-656, K.1998/688 sayılı kararında; yeme, giyinme, barınma, sağlık, ulaşım, kültür (eğitim) gibi bireyin maddî varlığını geliştirmek için zorunlu ve gerekli görülen harcamaları karşılayacak düzeyde geliri olmayanların yoksul kabul edilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu tanım Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 14.01.2015 tarihli, 2014/12719 E., 2015/599 K. sayılı kararında da benimsenmiştir.

Bu tanımın iki pratik sonucu vardır. Birincisi: ölçüt mutlak yoksunluk değil, zorunlu giderleri karşılayamama hâlidir. İkincisi: sayılan kalemler bir kontrol listesi işlevi görür; dilekçede bu başlıklar altında somut rakamlar ve belgeler sunulması gerekir.

Yoksulluğa düşmüş olmak şart değildir. Kanun “yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan” ifadesini kullanmıştır. Bu nedenle talep anında yoksulluğa düşmüş olmak zorunlu değildir; yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşme tehlikesinin bulunması yeterlidir.

İspat yükü. Yoksulluk içinde bulunduğunu ya da bu tehlikeyle karşı karşıya olduğunu ispat yükü talep edene aittir. Buna karşılık davalının ödeme gücünü ispat yükü davacıda değildir; mahkeme sosyal ve ekonomik durum araştırması yaptırır.

Miktar Nasıl Belirlenir? İki Yönlü Denge

Yardım nafakasında miktar, yalnız talep edenin ihtiyacına göre değil iki tarafın durumu birlikte tartılarak belirlenir.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 12.06.2017 tarihli, 2016/22092 E., 2017/9682 K. sayılı kararında ölçüt şöyle ifade edilmiştir: nafaka, davacının geçinmesi için gerekli ve nafaka yükümlüsünün geliriyle orantılı olacak şekilde belirlenir; bunu vermekle yükümlü tutulacak kişilerin geçim sıkıntısına düşürülmemesi asıldır. Kanun da davayı, davacının geçinmesi için gerekli ve karşı tarafın malî gücüne uygun bir yardım isteminden ibaret sayar (TMK m.365/2).

Aynı kararda ve 08.05.2017 tarihli, 2016/17247 E., 2017/6724 K. sayılı kararda hesabın nasıl yapılacağı da gösterilmiştir: belirlenen nafakanın, nafaka isteyenin geçinmesi için gerekli ve nafaka yükümlüsünün geliri ile orantılı olacak şekilde, TMK m.4’teki hakkaniyet ilkesi de gözetilerek takdir edilmesi gerekir.

TMK m.4 uyarınca kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkim, hukuka ve hakkaniyete göre karar verir.

Üç ölçüt birlikte işler: talep edenin zorunlu ihtiyaçları, yükümlünün ödeme gücü ve hakkaniyet. Yükümlünün kendisinin geçim sıkıntısına düşeceği bir miktara hükmedilemez.

Dosyaya sunulacaklar. Talep eden bakımından gelir belgesi ya da gelirsizlik kaydı, kira sözleşmesi, sağlık ve tedavi giderleri, öğrenim belgesi; yükümlü bakımından ise mahkemece yaptırılacak sosyal ve ekonomik durum araştırması belirleyicidir.

Yargıtay Kararlarında Yardım Nafakası

TMK m.364-366’nın uygulamada nasıl yorumlandığını gösteren başlıca kararlar şunlardır:

• Sıra kuralı. Altı reşit çocuğu bulunan davacı, kardeşinden nafaka isteyemez; talep önce altsoya yöneltilmelidir. Davanın reddi gerekirken kabulü bozma sebebi sayılmıştır (Yargıtay 3. HD, 08.05.2017, E.2016/17247, K.2017/6724).
• Bir üst zümre ve aynı sıradakiler. Babanın bakma gücü yoksa bir üst zümredeki dededen nafaka istenebilir; ancak aynı sıradaki anne tarafı ailesi bakımından da araştırma yapılmalıdır. Yardım nafakası davasında hükmün yoksulluk nafakası olarak nitelendirilmesi de usul ve yasaya aykırı bulunmuştur (Yargıtay 3. HD, 03.04.2017, E.2016/16097, K.2017/4527).
• Kardeşte refah. Yaşlı olup emekli aylığıyla ancak kendi geçimini sağlayabilen kardeşler refah içinde sayılmamıştır (Yargıtay 3. HD, 12.06.2017, E.2016/22092, K.2017/9682).
• Kusur. Nafaka isteyenin kendi kusuruyla muhtaç duruma düşmüş olması yükümlüyü borcundan kurtarmaz (Yargıtay 3. HD, 12.06.2017, E.2016/22092, K.2017/9682).
• Yoksulluk. Yeme, giyinme, barınma, sağlık, ulaşım ve kültür gibi zorunlu harcamaları karşılayacak geliri olmayan kişi yoksul sayılır (Yargıtay HGK, 07.10.1998, E.1998/2-656, K.1998/688; Yargıtay 3. HD, 14.01.2015, E.2014/12719, K.2015/599). Çalışma gücünün bulunması tek başına yoksulluğun bulunmadığı anlamına gelmez (Yargıtay 3. HD, 05.10.2004, E.2004/9535, K.2004/10483).
• Miktar. Nafaka, davacının geçinmesi için yeterli ve yükümlünün geliriyle orantılı olmalıdır; üniversite öğrencisine aylık 300 TL nafaka takdir eden karar bu nedenle bozulmuştur (Yargıtay 3. HD, 19.11.2015, E.2015/10576, K.2015/18488).
• Kurum davası, dava tarihi ve ölüm. Huzurevinde ücretsiz bakılan kişi için kurumun açtığı yardım nafakası davası, nafaka alacaklısının dava sırasında ölmesiyle kendiliğinden konusuz kalmaz; dava tarihindeki koşullar ve ölüm tarihi gözetilerek karar verilmelidir (Yargıtay HGK, 21.03.2018, E.2017/3-995, K.2018/514).
• Yükümlünün ölümü. Ölen babanın nafaka yükümlülüğü mirasçılarına geçmez; çocuğun nafakası TMK m.364-365 çerçevesinde değerlendirilmelidir (Yargıtay 2. HD, 24.03.2010, E.2010/2945, K.2010/5646).
• İcra. Yardım nafakasına ilişkin karar kesinleşmeden icraya konulabilir (Yargıtay 8. HD, 12.01.2015, E.2014/3017, K.2015/114).

Dilekçe hazırlığı için yardım nafakası davası dilekçe örneği, öğrenimi süren çocuk için 18 yaşını dolduran çocuğa nafaka yazılarımıza bakabilirsiniz.

Kim Açar, Nerede Açılır, Nasıl Tahsil Edilir?

Davanın kurulmasında üç usul noktası belirleyicidir.

Kim açabilir? Kural olarak nafakayı bizzat talep edecek kişinin dava açması gerekir. İstisnaen dava, nafaka alacaklısına bakmakta olan resmî veya kamuya yararlı kurumlar tarafından da açılabilir. Bu, bakımı fiilen üstlenen kurumların masraflarını talep edebilmesini sağlar.

Görev. Yardım nafakası davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Davanın açılacağı yerde aile mahkemesi bulunmuyorsa, asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar ve kararında bu sıfatı belirtir.

Yargılama usulü. Her çeşit nafaka davası basit yargılama usulüne tâbidir (HMK m.316/1-ç). Bunun sonucu olarak taraflar delillerini dilekçeleriyle birlikte ve hangi vakıanın delili olduğunu belirterek sunmak zorundadır.

Tahsil. Nafaka hükmü, kesinleşmesi beklenmeden ilamlı icra yoluyla takip edilebilir (Yargıtay 8. HD, 12.01.2015, E.2014/3017, K.2015/114). Nafaka alacakları bakımından ayrıca güçlü bir rejim vardır: kanun yoluna başvurulması ilâmın icrasını durdurmaz ve nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez (HMK m.350/1).

Ödenmezse. Nafaka hükmüne uymayan borçlu bakımından İcra ve İflâs Kanunu’nun 344. maddesi devrededir; nafaka borcunun ödenmemesi, kanunda öngörülen usul ve süreler içinde şikâyet üzerine tazyik hapsi yaptırımını gündeme getirir.

Değişen koşullar. Yardım nafakası da sabit değildir; tarafların durumunda değişiklik olması hâlinde miktarın yeniden belirlenmesi ya da nafakanın kaldırılması istenebilir.

Ergin Çocuğun Eğitim Süresince Nafakası

Uygulamada en sık karşılaşılan yardım nafakası tipi, öğrenimi süren ergin çocuğun ana babasından talep ettiği nafakadır. Bu durumun ayrı bir hukukî zemini vardır.

Geçiş noktası. Çocuk küçükken ödenen nafaka iştirak nafakasıdır ve ana babanın bakım borcuna dayanır. Çocuk ergin olduğunda bu nafaka kural olarak sona erer. Ancak öğrenim devam ediyorsa yükümlülük tümüyle ortadan kalkmaz.

Kanunî dayanak. Türk Medenî Kanunu, çocuk ergin olduğu hâlde eğitimi devam ediyorsa, ana ve babanın durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde olmak üzere eğitimi sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlü olduklarını öngörür (TMK m.328/2). Yargıtay, dava tarihinde ergin olan çocuk bakımından iştirak nafakasının kanun gereği sona erdiğini ve talebin TMK m.364 kapsamında yardım nafakası niteliğinde olduğunu kabul etmektedir (Yargıtay 3. HD, 18.03.2003, E.2003/3422, K.2003/2899).

İki fark. İştirak nafakası ile bu nafaka arasında iki temel fark vardır. Birincisi — talep: iştirak nafakası boşanma hükmüyle (TMK m.182) veya küçüğe fiilen bakan ana ya da babanın diğerine karşı çocuk adına açtığı davayla (TMK m.329/1) belirlenirken, ergin çocuk nafakayı bizzat kendisi dava ederek ister. İkincisi — ölçü: yükümlülük “kendilerinden beklenebilecek ölçüde” olduğundan, ana babanın malî durumu doğrudan tartılır.

Ne ispatlanmalı? Üç unsur gösterilmelidir: öğrenimin fiilen devam ettiği (öğrenci belgesi, ders kaydı), kendi geliriyle geçinemediği ve ana babanın ödeme gücü. Öğrenimin makul süre içinde ve düzenli biçimde sürdürülmesi de değerlendirmede gözetilir.

Sıra kuralıyla ilişkisi. Ergin çocuğun ana babasına yönelmesi, yardım nafakasındaki mirasçılıktaki sıra düzeniyle de uyumludur; altsoy ile üstsoy arasındaki bu ilişki doğrudan kurulabilir.

Yardım Nafakası: Mevzuat Haritası

Aşağıdaki tablo, yardım nafakasında dayanılacak hükümleri fıkra düzeyinde bir arada gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Yardım nafakası kimlerden istenebilir?

TMK 364’e göre üstsoy (ana baba, büyükana büyükbaba), altsoy (çocuklar, torunlar) ve kardeşlerden istenebilir. Kardeşlerin yükümlülüğü ayrıca refah içinde bulunmalarına bağlıdır. Amca, dayı, hala, teyze, yeğen veya kayın hısımları bu kapsamda değildir.

Mirasçılıktaki sıra kuralı ne demek?

TMK 365/1’e göre dava, mirasçılıktaki sıra göz önünde tutularak açılır. Sıra, miras hukukundaki zümreleri izler (TMK m.495-497): nafaka önce altsoydan, onlar yoksa veya güçleri yetmiyorsa ana ve babadan istenir; kardeşlere ancak bu yükümlülerden sonuç alınamıyorsa ve kardeş refah içindeyse başvurulabilir. Yargıtay, reşit çocukları varken kardeşine dava açan davacının talebinin reddi gerektiğini kabul etmiştir (Yargıtay 3. HD, 08.05.2017, E.2016/17247, K.2017/6724).

Ana babamdan nafaka isteyeceğim, ne ispat etmeliyim?

Yoksulluğa düşecek olduğunuzu ve hısımlık bağını ortaya koymanız gerekir. Ayrıca sıra kuralı gereği, kendi çocuklarınızın nafaka ödeyecek durumda olmadığını da göstermeniz beklenir. Davalının ödeme gücünü ispat yükü sizde değildir; mahkeme sosyal ve ekonomik durum araştırması yaptırır.

Kardeşimden nafaka isteyebilir miyim?

İsteyebilirsiniz, ancak eşik yüksektir. TMK 364/2’ye göre kardeşlerin nafaka yükümlülüğü refah içinde bulunmalarına bağlıdır ve sıra kuralı gereği önce altsoya ve ana babaya başvurulmuş olması gerekir. Yargıtay, yaşlı olup emekli aylığıyla ancak kendi geçimini sağlayabilen kardeşleri refah içinde saymamıştır (Yargıtay 3. HD, 12.06.2017, E.2016/22092, K.2017/9682).

Dava hangi mahkemede açılır?

Görevli mahkeme aile mahkemesidir (4787 s.K. m.4); bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. TMK m.365/6’ya göre yetkili mahkeme taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesidir; dolayısıyla davacı kendi yerleşim yerinde de dava açabilir. Dava basit yargılama usulüne tâbidir (HMK m.316/1-ç).

Nafaka miktarı neye göre belirlenir?

Kanuna göre dava, davacının geçinmesi için gerekli ve karşı tarafın malî gücüne uygun bir yardım isteminden ibarettir (TMK m.365/2). Yargıtay’a göre nafaka, davacının geçinmesi için gerekli ve yükümlünün geliriyle orantılı olacak şekilde TMK m.4’teki hakkaniyet ilkesi gözetilerek takdir edilir; yükümlünün geçim sıkıntısına düşürülmemesi de asıldır (Yargıtay 3. HD, 12.06.2017, E.2016/22092, K.2017/9682; Yargıtay 3. HD, 08.05.2017, E.2016/17247, K.2017/6724).

Yükümlü zaten gönüllü yardım ediyorsa dava reddedilir mi?

Gönüllü ödemeler her an kesilebileceğinden, düzenli yardım alınıyor olması tek başına dava açmayı gereksiz kılmaz. Nafakanın bir ilama bağlanması, ödeme kesildiğinde ilamlı icra ve İİK m.344 uyarınca tazyik hapsi yollarını açar. Ayrıca nafaka dava tarihinden itibaren hüküm ifade ettiğinden (Yargıtay HGK, 21.03.2018, E.2017/3-995, K.2018/514) davayı geciktirmemek önemlidir.

Bakımı üstlenen kurum masraflarını isteyebilir mi?

Evet. TMK m.365/4’e göre dava, nafaka alacaklısına bakmakta olan resmî veya kamuya yararlı kurumlar tarafından da açılabilir. TMK m.366’ya göre korunmaya muhtaç kişilerin bakımını sağlayan kurumlar, yaptıkları masrafları nafaka yükümlüsü hısımlardan isteyebilir. Hukuk Genel Kurulu, huzurevinde bakılan kişi için kurumun açtığı davanın, kişinin dava sırasında ölmesiyle kendiliğinden konusuz kalmayacağını kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 21.03.2018, E.2017/3-995, K.2018/514).

Babam nafaka ödeyemiyorsa dedemden isteyebilir miyim?

Evet. Yargıtay, babanın bakma gücü bulunmadığında bir üst zümredeki dededen de nafaka istenebileceğini kabul etmiştir. Ancak aynı sırada bulunan anne tarafı ailesi bakımından da araştırma yapılmalıdır (Yargıtay 3. HD, 03.04.2017, E.2016/16097, K.2017/4527).

Kendi kusurumla muhtaç duruma düştüm; yine de nafaka isteyebilir miyim?

Yardım nafakasında kusur şartı yoktur. Yargıtay, nafaka isteyenin kendi kusuruyla yardıma muhtaç duruma düşmüş olmasının yükümlüyü borcundan kurtarmadığını belirtmiştir (Yargıtay 3. HD, 12.06.2017, E.2016/22092, K.2017/9682). Miktar yine davacının zorunlu ihtiyaçlarına ve yükümlünün gücüne göre belirlenir.

Dava açmadan önceki aylar için nafaka istenebilir mi?

Kural olarak hayır. Hukuk Genel Kurulu, her davanın açıldığı tarihteki koşullara göre hükme bağlanacağını; nafakanın bağlanması, artırılması ve azaltılması taleplerinin dava tarihinden itibaren hüküm ifade edeceğini kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 21.03.2018, E.2017/3-995, K.2018/514).

Nafaka yükümlüsü ölürse yükümlülük mirasçılarına geçer mi?

Hayır. Yargıtay, ölen babanın nafaka yükümlülüğünün mirasçılarına geçmeyeceğini ve nafakanın TMK m.364-365 çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 24.03.2010, E.2010/2945, K.2010/5646). Bu durumda sıra kuralına göre bir sonraki yükümlüye başvurulabilir.

Yardım nafakası ile yoksulluk nafakası aynı şey mi?

Hayır. Yoksulluk nafakası boşanma sonrası eşler arasında TMK m.175’e dayanır; yardım nafakası ise boşanmadan bağımsızdır ve üstsoy, altsoy ile kardeşler arasında TMK m.364’e dayanır. Yargıtay, yardım nafakası davasında verilen hükmün yoksulluk nafakası olarak nitelendirilmesini usul ve yasaya aykırı bulmuştur (Yargıtay 3. HD, 03.04.2017, E.2016/16097, K.2017/4527). Bu nedenle TMK m.175’e ilişkin gelişmeler yardım nafakasını doğrudan etkilemez.

Çalışabilecek durumdayım; bu nafaka talebimi engeller mi?

Tek başına engellemez. Yargıtay, açık lisede eğitimini sürdüren ergin çocuğun talebinin reddini bozmuş ve çalışma gücünün bulunmasının tek başına yoksulluğun bulunmadığı anlamına gelmeyeceğini belirtmiştir (Yargıtay 3. HD, 05.10.2004, E.2004/9535, K.2004/10483). Elde edilen gelir ise miktarın belirlenmesinde hesaba katılır.