Yardım Nafakası Nedir? Anne-Babaya ve Kardeşe Bakma Yükümlülüğü (TMK 364)

Kanunun kurduğu üçlü yapı: TMK 364, 365 ve 366

Yardım nafakası, Türk Medeni Kanunu’nun 364-366. maddelerinde düzenlenir ve boşanmayla hiçbir bağlantısı yoktur. Kaynağı, belirli hısımlar arasındaki dayanışma yükümlülüğüdür; kanun koyucu bunu ahlaki bir ödev olmaktan çıkarıp hukuki bir yükümlülük hâline getirmiştir.

TMK 364 — kim, kime karşı yükümlü?

Madde metnine göre herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür. Kardeşlerin nafaka yükümlülükleri, refah içinde bulunmalarına bağlıdır. Eş ile ana ve babanın bakım borçlarına ilişkin hükümler saklıdır.

Yükümlü çevre kanunda sınırlı sayıda gösterilmiştir. Amca, dayı, hala, teyze, yeğen, kayınvalide veya damat bu kapsamda değildir. Eş ile ana babanın bakım borçları ise ayrı hükümlere tabidir ve bu maddenin dışındadır.

TMK 365 — dava hakkı, kapsam ve yetki

Madde şu unsurları düzenler: nafaka davası mirasçılıktaki sıra göz önünde tutularak açılır; dava, davacının geçinmesi için gerekli ve karşı tarafın mali gücüne uygun bir yardım isteminden ibarettir; nafakanın yükümlülerin bir veya birkaçından istenmesi hakkaniyete aykırıysa hâkim onların nafaka yükümlülüğünü azaltabilir veya kaldırabilir; dava, nafaka alacaklısına bakmakta olan resmî veya kamuya yararlı kurumlar tarafından da açılabilir; hâkim istem hâlinde iradın gelecek yıllarda ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir. Son fıkraya göre yetkili mahkeme, taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesidir.

TMK 366 — kurumların rücu hakkı

Korunmaya muhtaç kişilerin bakımı, bununla yükümlü kurum tarafından sağlanır. Bu kurumlar, yaptıkları masrafları nafaka yükümlüsü kişiden isteyebilir. Uygulamada huzurevi veya bakım merkezinde kalan yaşlı bireyler bakımından bu hüküm sık gündeme gelir.

Mirasçılıktaki sıra: uygulamada davayı en çok düşüren kural

TMK 365/1’deki “mirasçılıktaki sıra göz önünde tutularak açılır” ifadesi, uygulamada tavsiye niteliğinde bir yönlendirme değildir. Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre sıra takip edilmeksizin açılan yardım nafakası davasının dinlenmesine olanak yoktur (Yargıtay 3. Hukuk Dairesi 2015/15058 E., 2016/2662 K.; 2016/17247 E., 2017/6724 K.).

Sıra nasıl işler?

Miras hukukundaki tertip esas alınır. Nafaka isteyen kişi, kendisine önce kim mirasçı olacaksa öncelikle ona yönelmek zorundadır. Pratikte sıra şöyle kurulur:

• Birinci sıra — altsoy: çocuklar, torunlar.
• İkinci sıra — üstsoy: ana ve baba, gerektiğinde büyükana ve büyükbaba.
• Üçüncü sıra — kardeşler: yalnızca refah içinde bulunmaları koşuluyla.

Bunun somut sonucu şudur: ana babasından nafaka isteyen bir kişi, öncelikle kendi çocuklarının nafaka ödeyecek durumda olmadığını ortaya koymalıdır. Aksi hâlde dava sıra kuralına aykırılıktan reddedilir. Bu, dilekçe aşamasında planlanması gereken bir husustur.

Aynı sırada birden çok kişi varsa

Nafaka yükümlülüğü, ödeme güçleri oranında aralarında paylaştırılır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 03.03.2016 tarihli, 2015/17254 E. ve 2016/3205 K. sayılı kararında, nafaka miktarı belirlenirken mirasçılıkta aynı sırada yer alan kişilerin nafakaya katılma yükümlülüklerinin de dikkate alınması gerektiği belirtilmiştir. Yükümlülerden birinden veya birkaçından istenmesi hakkaniyete aykırıysa hâkim, TMK 365/3 uyarınca onların yükümlülüğünü azaltabilir veya tümüyle kaldırabilir.

Kardeşlerde “refah” ölçütü

Kardeşin nafaka yükümlülüğü için sıradan bir gelir yetmez; refah içinde bulunması aranır. Uygulamada refah, kişinin geleceği için kaygı duymadan, toplumun lüks saydığı ihtiyaçları da karşılayabilecek durumda olması şeklinde değerlendirilir. Bu, kardeşler bakımından eşiği belirgin biçimde yükselten bir ölçüttür.

Şartlar ve ispat

Davacı tarafta: yoksulluğa düşecek olmak

Aranan, kişinin kendi emek ve geliriyle yaşamını sürdürmekten yoksun olmasıdır. Mutlak bir sefalet aranmaz; asgari yaşam standartlarını karşılayamamak yeterlidir. Gelirsizlik, süreğen hastalık, ileri yaş, engel veya çalışma gücünün yitirilmesi tipik dayanaklardır.

Davalı tarafta: ödeme gücü

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 06.06.2017 tarihli, 2016/19061 E. ve 2017/9116 K. sayılı kararında denge şöyle kurulmuştur: kişi kendi emek ve geliriyle yaşamını sürdürmekten yoksun ise kanunda sayılan kişilerden yardım nafakası isteyebilir; ne var ki bunu vermekle yükümlü tutulacak kişilerin geçim sıkıntısına düşürülmemesi de asıldır. Nafaka, davacının geçinmesi için yeterli ve yükümlünün geliriyle orantılı olacak şekilde TMK 4’teki hakkaniyet ilkesi gözetilerek takdir edilir.

İspat yükü nasıl dağılır?

Davacı, yoksulluk içinde olduğunu ve nafaka istediği kişiyle arasında kanunda sayılan hısımlık bağının bulunduğunu ortaya koyar. Davalının ödeme gücünü baştan ispat etmek zorunda değildir; bu husus mahkemece sosyal ve ekonomik durum araştırmasıyla belirlenir. Araştırmada gelir belgeleri, SGK kayıtları, tapu ve araç kayıtları, banka hareketleri, vergi ve ticaret sicili kayıtları incelenir.

Gönüllü yardım davayı düşürmez

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 22.01.2007 tarihli, 2006/18804 E. ve 2007/17 K. sayılı kararında, davacının düzenli biçimde davalıdan yardım almış olmasının nafaka talebinin reddini gerektirmeyeceği; nafaka yükümlüsü kendi rızasıyla ödeme yapmadığı takdirde onu yardıma zorlayan bir nafaka hükmü bulunması gerektiği belirtilmiştir. “Zaten yardım ediyorum” savunması tek başına sonuç doğurmaz.

Usul, tahsil ve değişen koşullar

Görevli ve yetkili mahkeme

Talep aile hukukundan kaynaklandığından görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. Yetki bakımından TMK 365’in son fıkrası, taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesini yetkili kılar. Bu düzenlemenin gerekçesi, yoksulluk içindeki hısımın imkânsızlıkları yüzünden davasını hiç açamaması sonucunu önlemektir; davacı kendi yerleşim yerinde de dava açabilir.

Talep şart: re’sen hükmedilmez

İştirak nafakasından farklı olarak yardım nafakasına hâkim kendiliğinden hükmedemez. Dava açılmadan nafaka doğmaz.

Dava tarihindeki koşullar esas alınır

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 21 Mart 2018 tarihli kararına göre yardım nafakası davasında mahkemece davanın açıldığı tarihteki koşullar dikkate alınmalıdır. Geriye dönük dönem için nafaka talebi kural olarak sonuç doğurmaz; bu nedenle ihtiyaç doğduğunda davayı geciktirmemek gerekir.

Karar kesinleşmeden icra edilebilir

HMK 367/2’ye göre kişiler hukuku ve aile hukukuna ilişkin kararlar kural olarak kesinleşmedikçe yerine getirilemez; nafaka hükümleri bu kuralın istisnasıdır. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 12.01.2015 tarihli, 2014/3017 E. ve 2015/114 K. sayılı kararında yardım nafakasına ilişkin kararın kesinleşmeden icraya konu edilebileceği belirtilmiştir. Ödenmemesi hâlinde İİK 344 uyarınca icra ceza mahkemesine şikâyetle tazyik hapsi istenebilir.

Koşullar değişirse

Tarafların mali durumu veya nafaka alacaklısının ihtiyaçları değişirse nafakanın artırılması ya da azaltılması istenebilir. Hâkim ayrıca TMK 365 uyarınca, istem hâlinde iradın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini baştan karara bağlayabilir; bu, her yıl yeniden dava açma yükünü ortadan kaldırır.